વાયુપુરાણમ્

પ્રજાભિસ્તપસા ચૈવ વિસ્તરં તેષુ વક્ષ્યતે। ચતુર્દ્દશૈવ તે જ્ઞેયાઃ સર્ગાઃ સ્વાયમ્ભુવાદયઃ ।। ૩૮.

તેમની પ્રજાઓ અને તપ વિશે વિગતે વર્ણન કરવામાં આવશે; આ ચૌદ સર્જનો, સ્વાયંભુથી શરૂ કરીને, જાણવા યોગ્ય છે.

મન્વન્તરાધિકારેષુ વર્તન્તે ચ સકૃત્ સકૃત્। વિનિવૃત્તાધિકારાસ્તે મહર્લોકં સમાશ્રિતાઃ ।। ૩૮.

દરેક મન્વંતરાના સમયમાં તેઓ વારંવાર રહે છે; જ્યારે તેમનો અધિકાર પૂર્ણ થાય છે, ત્યારે તેઓ મહર્લોકમાં નિવાસ કરે છે.

સમતીતાસ્તુ યે તેષામષ્ટૌ ષષ્ઠાસ્તથાપરે। પૂર્વેષુ સામ્પ્રતશ્ચાયં શાન્તિર્વૈવસ્વતઃ પ્રભુઃ ।। ૩૮.

જે મનુઓ વીતી ગયા છે, તેમાં આઠ અને છ બીજા છે; પૂર્વ અને વર્તમાનમાં, આ શાંતિ વૈવસ્વત મનુને છે.

યે શિષ્ટાસ્તાન્ પ્રવક્ષ્યામિ સહ દેવર્ષિદાનવૈઃ। સહ પ્રજાનિસર્ગેણ સર્વ્વાંસ્ત્વનાગતાન્ દ્વિજાન્ ।। ૩૮.

હું હવે બાકી રહેલા મનુઓ, દેવઋષિઓ અને દાનવો સાથે, પ્રજાની રચના સાથે, બધા ભાવિ દ્વિજનોનું વર્ણન કરીશ.

વૈવસ્વતનિસર્ગેણ તેષાં જ્ઞેયસ્તુ વિસ્તરઃ। અન્યૂના નાતિરિક્તાસ્તે યસ્માત્ સર્વ્વે વિવસ્વતઃ ।। ૩૮.

વૈવસ્વતના સર્જનથી તેમનો વિગતવાર ઉલ્લેખ થાય છે; એમાં કોઈ ઓછા કે વધારે નથી, કારણ કે બધા વિવસ્વતમાંથી છે.

પુનરુક્તા બહુત્વાત્તુ વક્ષ્યે ન તેષુ વિસ્તરમ્। મન્વન્તરેષુ ભાવ્યેષુ ભૂતેષ્વપિ તથૈવ ચ ।। ૩૯.

પુનરાવૃત્તિ અને વિશાળતાને કારણે, હું તેમનો વિશદ વર્ણન નથી કરતો; ભાવિ મન્વંતરો અને ભૂતોમાં પણ તેમ જ છે.

કુલે કુલે નિસર્ગાંસ્તુ તસ્માદ્ભૂયો વિભાગશઃ । તેષામેવ હિ શિષ્ટાર્થં વિસ્તરેણ ક્રમેણ ચ ।। ૩૯.

દરેક વંશમાં સર્જનોને વધુ વિગતે વર્ણવવામાં આવશે; બાકી રહેલા માટે તેમનો ક્રમશઃ વિગતવાર ઉલ્લેખ થશે.

દક્ષસ્ય કન્યા ધર્મિષ્ઠા સુવ્રતા નામ વિશ્રુતા। સર્વકન્યાવશિષ્ટા તુ શ્રેષ્ઠા ધર્મપરા સુતા। ગૃહીત્વા તાં પિતા કન્યાં જગામ બ્રહ્મણોઽન્તિકે ।। ૩૯.

દક્ષની દીકરી, જેનું નામ ધર્મિષ્ઠા હતું, સારા સંસ્કારવાળી અને પ્રતિષ્ઠિત હતી. બધી દીકરિયોમાંથી એ શ્રેષ્ઠ અને ધર્મમાં તત્પર હતી. દક્ષએ એ દીકરીને લઈને બ્રહ્માજીના દરબારમાં ગયો.

વૈરાજસ્તમુપાસીનં ધર્મેણ ચ ભવેન ચ। ભવધર્મસમીપસ્થં દક્ષં બ્રહ્માભ્યભાષત ।। ૩૯.

વૈરાજ, ધર્મ અને ભવની પાસે બેઠેલા હતા. ત્યારે બ્રહ્માજીએ દક્ષને સંબોધી વાત કરી.

દક્ષ કન્યા તવેયં વૈ જનયિષ્યતિ સુવ્રતા। ચતુરો વૈ મનૂન્ પુત્રાંશ્ચાતુર્વર્ણ્યકરાઞ્છુભાન્ ।। ૩૮.

બ્રહ્માજીએ દક્ષને કહ્યું: 'આ તારી દીકરી સુવ્રતા ચાર પુત્રોને જન્મ આપશે, જે મનુ તરીકે જાણીતા થશે અને ચાર વર્ણની સ્થાપના કરશે. એ બધા શુભ અને કલ્યાણકારી હશે.'

બ્રહ્મણો વચનં શ્રુત્વા દક્ષો ધર્મો ભવસ્તદા। તાં કન્યાં મનસા જગ્મુસ્ત્રયસ્તે બ્રહ્મણા સહ ।। ૩૮.

બ્રહ્માજીના વચન સાંભળીને દક્ષ, ધર્મ અને ભવ, બ્રહ્માજી સાથે મનમાં એ દીકરી પાસે ગયા.

સત્યાભિધ્યાયિનાં તેષાં સદ્યઃ કન્યા વ્યજાયત। સદૃશાનુરૂપાંસ્તેષાં ચતુરો વૈ કુમારકાન્ ।। ૩૮.

તેમની સત્યભાવનાથી એ દીકરીએ તરત જ ચાર પુત્રોને જન્મ આપ્યો, જે દરેક પોતાના પિતાની જેમ દેખાતા હતા.

સંસિદ્ધાઃ કાર્યકરણે સમ્ભૂતાસ્તે શ્રિયાન્વિતઃ। ઉપભોગસમર્થૈશ્ચ સદ્યોજાતૈઃ શરીરકૈઃ ।। ૩૮.

એ બધા કાર્ય અને સર્જનમાં નિપુણ, સમૃદ્ધિથી ભરપૂર અને આનંદ માણવા યોગ્ય શરીર ધરાવતા, તરત જ પ્રગટ થયા.

તે દૃષ્ટ્વા તાન્ સ્વયમ્બુદ્ધ્વા બ્રહ્મા વ્યાહાહિણસ્તદા। સંરબ્ધા વૈ વ્યકર્ષન્ત મમ પુત્રો મમેત્યુત ।। ૩૮.

બ્રહ્માજીએ તેમને જોઈને ઓળખી લીધા અને કહ્યું. ત્યારે બધા ઉત્સાહપૂર્વક બોલ્યા: 'આ મારો પુત્ર છે, આ મારો છે.'

અભિધ્યાનાન્મનોત્પન્નાનૂચુર્વૈ તે પરસ્પરમ્। યો યસ્ય વપુષા તુલ્યો ભજતાં સ તુ તં સુતમ્ ।। ૩૮.

વિચારથી જન્મેલા એ પુત્રોએ એકબીજાને કહ્યું: 'જે જેની સાથે રૂપમાં મળે છે, એ તેને પોતાનો પુત્ર માને.'

યસ્ય યઃ સદૃશશ્ચાપિ રૂપે વીર્ય ચ નામતઃ। તં ગૃહ્ણાતુ સુભદ્રં વો વર્ણતો યસ્ય યઃ સમઃ ।। ૩૮.

જે જે રૂપ, શક્તિ અને નામમાં મળે છે, એ શ્રેષ્ઠ પુત્રને દરેક પોતાના વર્ણ પ્રમાણે સ્વીકારી લે.

ધ્રુવં રૂપં પિતુઃ પુત્રઃ સોઽનુરુધ્યતિ સર્વદા। તસ્માદાત્મસમઃ પુત્રઃ પિતુર્માતુશ્ચ જાયતે ।। ૩૮.

પુત્ર હંમેશા પિતાની જેમ દેખાય છે; તેથી પુત્ર પિતા અને માતા બંને જેવા હોય છે.

એવં તે સમયં કૃત્વા સવર્ણાન્ જગૃહુઃ સુતાન્। યસ્માત્ સવર્ણાસ્તેષાં વૈ બ્રહ્માદીનાં કુમારકાઃ ।। ૩૮.

આ રીતે સહમતિ કરીને, દરેકે પોતાના વર્ણના પુત્રોને સ્વીકારી લીધા. તેથી બ્રહ્મા અને બીજાની સંતાન પણ પોતાના વર્ણના જ હતા.

સવર્ણા મનવસ્તસ્માત્ સવર્ણત્વં હિ તે યતઃ। મનનાન્માનનાચ્ચૈવ તસ્માત્તે મનવઃ સ્મૃતાઃ ।। ૩૮.

મનુઓ પોતાના વર્ણના હોવાથી, તેમનું સમાનપણું એથી છે; વિચાર અને માનથી તેઓ મનુ કહેવાય છે.

ચાક્ષુષસ્યાન્તરેઽતીતે પ્રાપ્તે વૈવસ્વતસ્ય હ। રુચેઃ પ્રજાપતેઃ પુત્રો રૌચ્યો નામાભવત્સુતઃ ।। ૩૮.

ચાક્ષુષ મનુ પછી અને વૈવસ્વત મનુના સમયમાં, પ્રજાપતિ રૂચિના પુત્ર રૌચિ નામે પુત્ર થયો.

ભૂત્યામુત્પાદિતો યસ્તુ ભૌત્યો નામાભવત્સુતઃ। વૈવસ્વતેઽન્તરે રાજા દ્વૌ મનૂ તુ વિવસ્વતોઃ ।। ૩૮.

ભૂતિથી જન્મેલો પુત્ર ભૌતિ કહેવાયો; વૈવસ્વત મનુના સમયમાં, વિવસ્વતના બે પુત્ર મનુ હતા.

વૈવસ્વતો મનુર્યશ્ચ સાવર્ણો યશ્ચ વિશ્રુતઃ। જ્યેષ્ઠઃ સંજ્ઞાસુતો વિદ્વાન્ મનુર્વૈવસ્વતઃ પ્રભુઃ ।। ૩૮.

વૈવસ્વત મનુ અને પ્રસિદ્ધ સાવર્ણિ, બંને વિવસ્વતના પુત્ર હતા; મોટો અને વિદ્વાન વૈવસ્વત મનુ ભગવાન હતા.

સવર્ણાયાઃ સુતશ્ચાન્યઃ સ્મૃતો વૈવસ્વતો મનુઃ । સવર્ણા મનવો યે ચ ચત્વારસ્તુ મહર્ષિજાઃ ।। ૩૮.

સાવર્ણિનો બીજો પુત્ર વૈવસ્વત મનુ તરીકે ઓળખાય છે; મહર્ષિથી જન્મેલા ચાર મનુઓ પણ સાવર્ણિ કહેવાય છે.

તપસા સમ્ભૃતાત્માનઃ સ્વેષુ મન્વન્તરેષુ વૈ। ભવિષ્યેષુ ભવિષ્યન્તિ સર્વકાર્યાર્થસાધકાઃ ।। ૩૮.

તપથી પોતાના આત્માને પવિત્ર કરનાર એ મનુઓ, પોતાના મન્વંતરમાં, ભવિષ્યમાં તમામ કાર્ય સિદ્ધ કરશે.

પ્રથમં મેરુસાવર્ણેર્દક્ષપુત્રસ્ય વૈ મનોઃ। પુત્રા મરીચિગર્ભાશ્ચ સુશર્માણશ્ચ તે ત્રયઃ । સમ્ભૂતાશ્ચ મહાત્માનઃ સર્વે વૈવસ્વતેઽન્તરે ।। ૩૮.

પ્રથમ, દક્ષના મનુનો પુત્ર મેરુસાવર્ણિ અને મરીચિના વંશમાંથી જન્મેલા સુશર્મા અને બીજા બે પુત્ર, એ બધા મહાત્મા વૈવસ્વત મનુના સમયમાં જન્મ્યા હતા.

દક્ષપુત્રસ્ય પુત્રાસ્તે રોહિતસ્ય પ્રજાપતેઃ। ભવિષ્યસ્ય ભવિષ્યસ્તુ એકૈકો દ્વાદશો ગણઃ ।। ૩૮.

દક્ષના પુત્ર રોહિત, જે પ્રજાપતિ છે, તેમના પુત્રો દરેકે દસ-બારના જૂથમાં છે અને ભવિષ્યમાં પણ આવા જૂથો આવશે.

ઐશ્વર્યસંગ્રાહો રાહો બાહુવશસ્તથૈવ ચ। પારા દ્વાદશ વિજ્ઞેયા ઉત્તરાંસ્તુ નિબોધત ।। ૩૮.

ઐશ્વર્યસંગ્રાહ, રાહ, બાહુવશ અને પારા એમ બાર નામ જાણી શકાય છે; હવે ઉત્તર તરફના નામો સાંભળો.

વાજિયો વાજિજિચ્ચૈવ પ્રભૃતિશ્ચ કકુદ્યથ। દધિક્રાવાયપક્વાશ્ચ પ્રણીતો વિજયો મધુઃ ।। ૩૮.

વાજીય, વાજિજિત, પ્રભૃતિ, કકુદ, દધિક્રાવ, આયપક્વ, પ્રણીત, વિજય અને મધુ એમ તેમના નામો છે.

તેજસ્માન્નથવો દ્વૌ તુ દ્વાદશૈતે મરીચયઃ। સુશર્મ્માણસ્તુ વક્ષ્યામિ નામતસ્તુ નિબોધત ।। ૩૮.

તેજસ્માનમાંથી બે નેતા થયા; આ બાર જણ મરીચય કહેવાય છે. હવે હું સુશર્માનો નામો કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.