વાયુપુરાણમ્

મહતા તપસા યુક્તા મેરુપૃષ્ઠે મહૌજસઃ। બ્રહ્માદિભિસ્તે જનિતા દક્ષેણૈવ ચ ધીમતા ।। ૩૮.

મહાન તપ અને મહાન તેજ ધરાવતા, મેરુ પર્વત પર રહેલા, તેઓ બ્રહ્મા અને અન્ય દેવો તથા બુદ્ધિશાળી દક્ષ દ્વારા ઉત્પન્ન થયા હતા.

મહર્લોકગતાવૃત્ય ભવિષ્યા મેરુમાશ્રિતાઃ। મહાભાવાત્તુ તે પૂર્વં જજ્ઞિરે ચાક્ષુષેઽન્તરે ।। ૩૮.

મહર્લોકને પ્રાપ્ત કરીને, ભવિષ્યમાં તેઓ મેરુ પર રહેશે; તેમના મહાન સ્વભાવને કારણે, તેઓ પહેલાં ચાક્ષુષ અંતરમાં જન્મ્યા હતા.

ઋષય ઊચુઃ।। દક્ષેણ જનિતાઃ પુત્રાઃ કન્યાયામાત્મનઃ કથમ્। ભવેત્તુ બ્રહ્મણશ્ચૈવ ધર્મેણ ચ મહાત્મનઃ ।। ૩૮.

ઋષિઓએ પૂછ્યું: દક્ષે પોતાના પુત્રીમાં પુત્રો કેવી રીતે ઉત્પન્ન કર્યા? અને એ જ રીતે બ્રહ્મા તથા મહાન આત્માવાળા ધર્મે પણ કેવી રીતે પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા?

સૂત ઉવાચ।। અતો ભવિષ્યાન્ વક્ષ્યામિ સાવર્ણમનવસ્તુ યે। તેષાં જન્મ પ્રભાવઞ્ચ નમસ્કૃત્ય પ્રચેતસે ।। ૩૮.

સૂતે કહ્યું: હવે હું ભાવિ સાવર્ણિ મનુઓ, તેમનો જન્મ અને શક્તિ વિશે કહિશ, પ્રચેતસને વંદન કરીને.

વૈવસ્વતે હ્યુપસ્પૃષ્ટે કિઞ્ચિચ્છિષ્ટે ચ ચાક્ષુષે। જજ્ઞિરે મનવસ્તે હિ ભવિષ્યાનાગતાન્તરે ।। ૩૮.

જ્યારે વૈવસ્વત મનુનો સમય પૂર્ણ થાય છે અને થોડું ચાક્ષુષ અવશેષ રહે છે, ત્યારે ભાવિ અને આવનારા અંતરના મનુઓ જન્મે છે.

પ્રાચેતસસ્ય દક્ષસ્ય દૌહિત્રા મનવસ્તુ યે। સાવર્ણા નામતઃ પઞ્ચ ચત્વારઃ પરમર્ષિજાઃ ।। ૩૮.

પ્રાચેતસ દક્ષના દોહિત્ર મનુઓને સાવર્ણિ નામે ઓળખવામાં આવે છે; પાંચ અને ચાર મનુઓ પરમ ઋષિઓમાંથી જન્મ્યા છે.

સંજ્ઞાપુત્રસ્તુ સાવર્ણ એકો વૈવસ્વતસ્તથા। જ્યેષ્ઠઃ સંજ્ઞાસુતો નામ મનુર્વૈવસ્વતઃ પ્રભુઃ ।। ૩૮.

સાવર્ણિ સંજ્ઞાના પુત્ર છે, અને એ જ રીતે વૈવસ્વત પણ; સંજ્ઞાથી જન્મેલો મોટો પુત્ર મનુ એટલે વૈવસ્વત મનુ છે.

વૈવસ્વતેઽન્તરે પ્રાપ્તે સમુત્પત્તિસ્તયોઃ શુભા। ચતુર્દ્દશૈતે મનવઃ કીર્ત્તિતાઃ કીર્ત્તિવર્દ્ધનાઃ ।। ૩૮.

જ્યારે વૈવસ્વત અંતર આવે છે, ત્યારે તેમનો શુભ જન્મ થાય છે; આ ચૌદ મનુઓ પ્રસિદ્ધ છે અને યશ વધારનાર છે.

વેદે શ્રુતૌ પુરાણે ચ સર્વે તે પ્રભવિષ્ણવઃ। પ્રજાનાં પતયઃ સર્વે ભૂતાનાં પતયઃ સ્થિતાઃ ।। ૩૮.

વેદ, શ્રુતિ અને પુરાણોમાં આ બધા પરાક્રમી મનુઓનું વર્ણન છે; તેઓ સર્વ પ્રજાના અને સર્વ ભૂતોના અધિપતિ છે.

તૈરિયં પૃથિવી સર્વા સપ્તદ્વીપા સપર્વતા। પૂર્ણં યુગસહસ્રં વૈ પરિપાલ્યા નરેશ્વરૈઃ ।। ૩૮.

આ સમગ્ર ધરતી, તેના સાત દ્વીપો અને પર્વતો સાથે, મનુષ્ય રાજાઓ દ્વારા આખા હજાર યુગ સુધી સંરક્ષિત થાય છે.

પ્રજાભિસ્તપસા ચૈવ વિસ્તરં તેષુ વક્ષ્યતે। ચતુર્દ્દશૈવ તે જ્ઞેયાઃ સર્ગાઃ સ્વાયમ્ભુવાદયઃ ।। ૩૮.

તેમની પ્રજાઓ અને તપ વિશે વિગતે વર્ણન કરવામાં આવશે; આ ચૌદ સર્જનો, સ્વાયંભુથી શરૂ કરીને, જાણવા યોગ્ય છે.

મન્વન્તરાધિકારેષુ વર્તન્તે ચ સકૃત્ સકૃત્। વિનિવૃત્તાધિકારાસ્તે મહર્લોકં સમાશ્રિતાઃ ।। ૩૮.

દરેક મન્વંતરાના સમયમાં તેઓ વારંવાર રહે છે; જ્યારે તેમનો અધિકાર પૂર્ણ થાય છે, ત્યારે તેઓ મહર્લોકમાં નિવાસ કરે છે.

સમતીતાસ્તુ યે તેષામષ્ટૌ ષષ્ઠાસ્તથાપરે। પૂર્વેષુ સામ્પ્રતશ્ચાયં શાન્તિર્વૈવસ્વતઃ પ્રભુઃ ।। ૩૮.

જે મનુઓ વીતી ગયા છે, તેમાં આઠ અને છ બીજા છે; પૂર્વ અને વર્તમાનમાં, આ શાંતિ વૈવસ્વત મનુને છે.

યે શિષ્ટાસ્તાન્ પ્રવક્ષ્યામિ સહ દેવર્ષિદાનવૈઃ। સહ પ્રજાનિસર્ગેણ સર્વ્વાંસ્ત્વનાગતાન્ દ્વિજાન્ ।। ૩૮.

હું હવે બાકી રહેલા મનુઓ, દેવઋષિઓ અને દાનવો સાથે, પ્રજાની રચના સાથે, બધા ભાવિ દ્વિજનોનું વર્ણન કરીશ.

વૈવસ્વતનિસર્ગેણ તેષાં જ્ઞેયસ્તુ વિસ્તરઃ। અન્યૂના નાતિરિક્તાસ્તે યસ્માત્ સર્વ્વે વિવસ્વતઃ ।। ૩૮.

વૈવસ્વતના સર્જનથી તેમનો વિગતવાર ઉલ્લેખ થાય છે; એમાં કોઈ ઓછા કે વધારે નથી, કારણ કે બધા વિવસ્વતમાંથી છે.

પુનરુક્તા બહુત્વાત્તુ વક્ષ્યે ન તેષુ વિસ્તરમ્। મન્વન્તરેષુ ભાવ્યેષુ ભૂતેષ્વપિ તથૈવ ચ ।। ૩૯.

પુનરાવૃત્તિ અને વિશાળતાને કારણે, હું તેમનો વિશદ વર્ણન નથી કરતો; ભાવિ મન્વંતરો અને ભૂતોમાં પણ તેમ જ છે.

કુલે કુલે નિસર્ગાંસ્તુ તસ્માદ્ભૂયો વિભાગશઃ । તેષામેવ હિ શિષ્ટાર્થં વિસ્તરેણ ક્રમેણ ચ ।। ૩૯.

દરેક વંશમાં સર્જનોને વધુ વિગતે વર્ણવવામાં આવશે; બાકી રહેલા માટે તેમનો ક્રમશઃ વિગતવાર ઉલ્લેખ થશે.

દક્ષસ્ય કન્યા ધર્મિષ્ઠા સુવ્રતા નામ વિશ્રુતા। સર્વકન્યાવશિષ્ટા તુ શ્રેષ્ઠા ધર્મપરા સુતા। ગૃહીત્વા તાં પિતા કન્યાં જગામ બ્રહ્મણોઽન્તિકે ।। ૩૯.

દક્ષની દીકરી, જેનું નામ ધર્મિષ્ઠા હતું, સારા સંસ્કારવાળી અને પ્રતિષ્ઠિત હતી. બધી દીકરિયોમાંથી એ શ્રેષ્ઠ અને ધર્મમાં તત્પર હતી. દક્ષએ એ દીકરીને લઈને બ્રહ્માજીના દરબારમાં ગયો.

વૈરાજસ્તમુપાસીનં ધર્મેણ ચ ભવેન ચ। ભવધર્મસમીપસ્થં દક્ષં બ્રહ્માભ્યભાષત ।। ૩૯.

વૈરાજ, ધર્મ અને ભવની પાસે બેઠેલા હતા. ત્યારે બ્રહ્માજીએ દક્ષને સંબોધી વાત કરી.

દક્ષ કન્યા તવેયં વૈ જનયિષ્યતિ સુવ્રતા। ચતુરો વૈ મનૂન્ પુત્રાંશ્ચાતુર્વર્ણ્યકરાઞ્છુભાન્ ।। ૩૮.

બ્રહ્માજીએ દક્ષને કહ્યું: 'આ તારી દીકરી સુવ્રતા ચાર પુત્રોને જન્મ આપશે, જે મનુ તરીકે જાણીતા થશે અને ચાર વર્ણની સ્થાપના કરશે. એ બધા શુભ અને કલ્યાણકારી હશે.'

બ્રહ્મણો વચનં શ્રુત્વા દક્ષો ધર્મો ભવસ્તદા। તાં કન્યાં મનસા જગ્મુસ્ત્રયસ્તે બ્રહ્મણા સહ ।। ૩૮.

બ્રહ્માજીના વચન સાંભળીને દક્ષ, ધર્મ અને ભવ, બ્રહ્માજી સાથે મનમાં એ દીકરી પાસે ગયા.

સત્યાભિધ્યાયિનાં તેષાં સદ્યઃ કન્યા વ્યજાયત। સદૃશાનુરૂપાંસ્તેષાં ચતુરો વૈ કુમારકાન્ ।। ૩૮.

તેમની સત્યભાવનાથી એ દીકરીએ તરત જ ચાર પુત્રોને જન્મ આપ્યો, જે દરેક પોતાના પિતાની જેમ દેખાતા હતા.

સંસિદ્ધાઃ કાર્યકરણે સમ્ભૂતાસ્તે શ્રિયાન્વિતઃ। ઉપભોગસમર્થૈશ્ચ સદ્યોજાતૈઃ શરીરકૈઃ ।। ૩૮.

એ બધા કાર્ય અને સર્જનમાં નિપુણ, સમૃદ્ધિથી ભરપૂર અને આનંદ માણવા યોગ્ય શરીર ધરાવતા, તરત જ પ્રગટ થયા.

તે દૃષ્ટ્વા તાન્ સ્વયમ્બુદ્ધ્વા બ્રહ્મા વ્યાહાહિણસ્તદા। સંરબ્ધા વૈ વ્યકર્ષન્ત મમ પુત્રો મમેત્યુત ।। ૩૮.

બ્રહ્માજીએ તેમને જોઈને ઓળખી લીધા અને કહ્યું. ત્યારે બધા ઉત્સાહપૂર્વક બોલ્યા: 'આ મારો પુત્ર છે, આ મારો છે.'

અભિધ્યાનાન્મનોત્પન્નાનૂચુર્વૈ તે પરસ્પરમ્। યો યસ્ય વપુષા તુલ્યો ભજતાં સ તુ તં સુતમ્ ।। ૩૮.

વિચારથી જન્મેલા એ પુત્રોએ એકબીજાને કહ્યું: 'જે જેની સાથે રૂપમાં મળે છે, એ તેને પોતાનો પુત્ર માને.'

યસ્ય યઃ સદૃશશ્ચાપિ રૂપે વીર્ય ચ નામતઃ। તં ગૃહ્ણાતુ સુભદ્રં વો વર્ણતો યસ્ય યઃ સમઃ ।। ૩૮.

જે જે રૂપ, શક્તિ અને નામમાં મળે છે, એ શ્રેષ્ઠ પુત્રને દરેક પોતાના વર્ણ પ્રમાણે સ્વીકારી લે.

ધ્રુવં રૂપં પિતુઃ પુત્રઃ સોઽનુરુધ્યતિ સર્વદા। તસ્માદાત્મસમઃ પુત્રઃ પિતુર્માતુશ્ચ જાયતે ।। ૩૮.

પુત્ર હંમેશા પિતાની જેમ દેખાય છે; તેથી પુત્ર પિતા અને માતા બંને જેવા હોય છે.

એવં તે સમયં કૃત્વા સવર્ણાન્ જગૃહુઃ સુતાન્। યસ્માત્ સવર્ણાસ્તેષાં વૈ બ્રહ્માદીનાં કુમારકાઃ ।। ૩૮.

આ રીતે સહમતિ કરીને, દરેકે પોતાના વર્ણના પુત્રોને સ્વીકારી લીધા. તેથી બ્રહ્મા અને બીજાની સંતાન પણ પોતાના વર્ણના જ હતા.

સવર્ણા મનવસ્તસ્માત્ સવર્ણત્વં હિ તે યતઃ। મનનાન્માનનાચ્ચૈવ તસ્માત્તે મનવઃ સ્મૃતાઃ ।। ૩૮.

મનુઓ પોતાના વર્ણના હોવાથી, તેમનું સમાનપણું એથી છે; વિચાર અને માનથી તેઓ મનુ કહેવાય છે.