વાયુપુરાણમ્

પ્રભાસો ભાસકૃદ્ધર્મ્મસ્તેજોરશ્મિઋતુર્વિરાટ્। અર્ચિષ્માન્ દ્યોતનો ભાનુર્યશકીર્ત્તિર્બુધો ધૃતિઃ। વિંશતિઃ સુતપા હ્યેતે નામભિઃ પરિકીર્તિતાઃ ।। ૩૮.

પ્રભાસ, ભાસકૃત, ધર્મ, તેજ, રશ્મિ, ઋતુ, વિરાટ, અર્ચિસ્માન, દ્યોતન, ભાનુ, યશ, કીર્તિ, બુધ, ધૃતિ—આ વીસ નામે સુતપ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

પ્રભુર્વિભુર્વિભાસશ્ચ જેતા હન્તાઽરિહા રિતુઃ। સુમતિઃ પ્રમતિર્દીપ્તિઃ સમાખ્યાતો મહોમહાન્ ।। ૩૮.

પ્રભુ, વિભુ, વિભાસ, જેટા, હંતા, અરીહા, ઋતુ, સુમતિ, પ્રમતિ, દીપ્તિ—આ મહાન અને શક્તિશાળી તરીકે ઓળખાય છે.

દેહો મુનિર્નયો જ્યેષ્ઠઃ સમઃ સત્યશ્ચ વિશ્રુતઃ। ઇત્યેતે હ્યમિતાભાસ્તુ વિંશતિઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ ।। ૩૮.

દેહ, મુનિ, નય, જ્યેષ્ઠ, સમ, સત્ય અને વિશ્રુત—આ રીતે આ વીસ અમિતાભ નામે ઓળખાય છે.

દમો દાતા વિદઃ સોમો વિત્તવૈદ્યૌ યમો નિધિઃ। હોમં હવ્યં હુતં દાનં દેયં દાતા તપઃ શમઃ ।। ૩૮.

દમ, દાતા, વિદ, સોમ, વિત્તવિદ, યમ, નિધિ, હોમ, હવ્ય, હુત, દાન, દેય, દાતા, તપ, શમ—

ધ્રુવં સ્થાનં વિધાનઞ્ચ નિયમશ્ચેતિ વિંશતિઃ। મુખ્યા હ્યેતે સમાખ્યાતાઃ સાવર્ણે પ્રથમેઽન્તરે ।। ૩૮.

ધ્રુવ, સ્થાન, વિધાન, નિયમ—આ વીસ મુખ્ય દેવતાઓ સાવર્ણિના પ્રથમ મન્વંતરમાં જણાવવામાં આવ્યા છે.

મારીચસ્યૈવ તે પુત્રાઃ કશ્યપસ્ય મહાત્મનઃ। સામ્પ્રતસ્ય ભવિષ્યન્તિ સાવર્ણસ્યાન્તરે મનોઃ ।। ૩૮.

આ બધા મહાત્મા કશ્યપના પુત્ર અને મારીચના વંશજ છે; આવનારા સાવર્ણિ મન્વંતરમાં તેઓ હાજર રહેશે.

તેષામિન્દ્રો ભવિષ્યસ્તુ બલિર્વૈરોચનઃ પુરા। વીરવાંશ્ચાવરીયાંશ્ચ નિર્મોહઃ સત્યવાક્ કૃતી ।। ૩૮.

એમના પૈકી ઇન્દ્ર બલિ, વિરોચનપુત્ર, પ્રાચીનકાળથી પ્રસિદ્ધ, પરાક્રમી, શક્તિશાળી, અડગ, સત્યવાદી અને સિદ્ધશીલ હશે.

ચરિષ્ણુરાજ્યો વિષ્ણુશ્ચ વાચઃ સુમતિરેવ ચ। સાવર્ણસ્ય મનોઃ પુત્રા ભવિષ્યન્તિ નવૈવ તુ ।। ૩૮.

ચરિષ્ણુ, આજ્ય, વિષ્ણુ, વાક અને સુમતિ—આ સાવર્ણિ મનુના નવ પુત્રો બનશે.

નવ ચાન્યેષુ વક્ષ્યામિ સાવર્ણેશ્ચાન્તરેષુ વૈ। સાવર્ણમનવશ્ચાન્યે ભવિષ્યા બ્રહ્મણઃ સુતાઃ ।। ૩૮.

હું બીજા નવ મનુઓના નામ પણ કહું છું, જે અન્ય સાવર્ણિ મન્વંતરોમાં થશે; એ બધા સાવર્ણિ મનુઓ બ્રહ્માના પુત્રો હશે.

મેરુસાવર્ણિનસ્તે વૈ દૃષ્ટા યે દિવ્યદૃષ્ટિભિઃ। દક્ષસ્ય તે હિ દૌહિત્રાઃ પ્રિયાયા દુહિતુઃ સુતાઃ ।। ૩૮.

મેરુસાવર્ણિ, જેમને તમે દૈવી દૃષ્ટિથી જોયા છે, તેઓ દક્ષના પ્રિય પુત્રીના પુત્રો એટલે દક્ષના દોહિત્રો છે.

મહતા તપસા યુક્તા મેરુપૃષ્ઠે મહૌજસઃ। બ્રહ્માદિભિસ્તે જનિતા દક્ષેણૈવ ચ ધીમતા ।। ૩૮.

મહાન તપ અને મહાન તેજ ધરાવતા, મેરુ પર્વત પર રહેલા, તેઓ બ્રહ્મા અને અન્ય દેવો તથા બુદ્ધિશાળી દક્ષ દ્વારા ઉત્પન્ન થયા હતા.

મહર્લોકગતાવૃત્ય ભવિષ્યા મેરુમાશ્રિતાઃ। મહાભાવાત્તુ તે પૂર્વં જજ્ઞિરે ચાક્ષુષેઽન્તરે ।। ૩૮.

મહર્લોકને પ્રાપ્ત કરીને, ભવિષ્યમાં તેઓ મેરુ પર રહેશે; તેમના મહાન સ્વભાવને કારણે, તેઓ પહેલાં ચાક્ષુષ અંતરમાં જન્મ્યા હતા.

ઋષય ઊચુઃ।। દક્ષેણ જનિતાઃ પુત્રાઃ કન્યાયામાત્મનઃ કથમ્। ભવેત્તુ બ્રહ્મણશ્ચૈવ ધર્મેણ ચ મહાત્મનઃ ।। ૩૮.

ઋષિઓએ પૂછ્યું: દક્ષે પોતાના પુત્રીમાં પુત્રો કેવી રીતે ઉત્પન્ન કર્યા? અને એ જ રીતે બ્રહ્મા તથા મહાન આત્માવાળા ધર્મે પણ કેવી રીતે પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા?

સૂત ઉવાચ।। અતો ભવિષ્યાન્ વક્ષ્યામિ સાવર્ણમનવસ્તુ યે। તેષાં જન્મ પ્રભાવઞ્ચ નમસ્કૃત્ય પ્રચેતસે ।। ૩૮.

સૂતે કહ્યું: હવે હું ભાવિ સાવર્ણિ મનુઓ, તેમનો જન્મ અને શક્તિ વિશે કહિશ, પ્રચેતસને વંદન કરીને.

વૈવસ્વતે હ્યુપસ્પૃષ્ટે કિઞ્ચિચ્છિષ્ટે ચ ચાક્ષુષે। જજ્ઞિરે મનવસ્તે હિ ભવિષ્યાનાગતાન્તરે ।। ૩૮.

જ્યારે વૈવસ્વત મનુનો સમય પૂર્ણ થાય છે અને થોડું ચાક્ષુષ અવશેષ રહે છે, ત્યારે ભાવિ અને આવનારા અંતરના મનુઓ જન્મે છે.

પ્રાચેતસસ્ય દક્ષસ્ય દૌહિત્રા મનવસ્તુ યે। સાવર્ણા નામતઃ પઞ્ચ ચત્વારઃ પરમર્ષિજાઃ ।। ૩૮.

પ્રાચેતસ દક્ષના દોહિત્ર મનુઓને સાવર્ણિ નામે ઓળખવામાં આવે છે; પાંચ અને ચાર મનુઓ પરમ ઋષિઓમાંથી જન્મ્યા છે.

સંજ્ઞાપુત્રસ્તુ સાવર્ણ એકો વૈવસ્વતસ્તથા। જ્યેષ્ઠઃ સંજ્ઞાસુતો નામ મનુર્વૈવસ્વતઃ પ્રભુઃ ।। ૩૮.

સાવર્ણિ સંજ્ઞાના પુત્ર છે, અને એ જ રીતે વૈવસ્વત પણ; સંજ્ઞાથી જન્મેલો મોટો પુત્ર મનુ એટલે વૈવસ્વત મનુ છે.

વૈવસ્વતેઽન્તરે પ્રાપ્તે સમુત્પત્તિસ્તયોઃ શુભા। ચતુર્દ્દશૈતે મનવઃ કીર્ત્તિતાઃ કીર્ત્તિવર્દ્ધનાઃ ।। ૩૮.

જ્યારે વૈવસ્વત અંતર આવે છે, ત્યારે તેમનો શુભ જન્મ થાય છે; આ ચૌદ મનુઓ પ્રસિદ્ધ છે અને યશ વધારનાર છે.

વેદે શ્રુતૌ પુરાણે ચ સર્વે તે પ્રભવિષ્ણવઃ। પ્રજાનાં પતયઃ સર્વે ભૂતાનાં પતયઃ સ્થિતાઃ ।। ૩૮.

વેદ, શ્રુતિ અને પુરાણોમાં આ બધા પરાક્રમી મનુઓનું વર્ણન છે; તેઓ સર્વ પ્રજાના અને સર્વ ભૂતોના અધિપતિ છે.

તૈરિયં પૃથિવી સર્વા સપ્તદ્વીપા સપર્વતા। પૂર્ણં યુગસહસ્રં વૈ પરિપાલ્યા નરેશ્વરૈઃ ।। ૩૮.

આ સમગ્ર ધરતી, તેના સાત દ્વીપો અને પર્વતો સાથે, મનુષ્ય રાજાઓ દ્વારા આખા હજાર યુગ સુધી સંરક્ષિત થાય છે.

પ્રજાભિસ્તપસા ચૈવ વિસ્તરં તેષુ વક્ષ્યતે। ચતુર્દ્દશૈવ તે જ્ઞેયાઃ સર્ગાઃ સ્વાયમ્ભુવાદયઃ ।। ૩૮.

તેમની પ્રજાઓ અને તપ વિશે વિગતે વર્ણન કરવામાં આવશે; આ ચૌદ સર્જનો, સ્વાયંભુથી શરૂ કરીને, જાણવા યોગ્ય છે.

મન્વન્તરાધિકારેષુ વર્તન્તે ચ સકૃત્ સકૃત્। વિનિવૃત્તાધિકારાસ્તે મહર્લોકં સમાશ્રિતાઃ ।। ૩૮.

દરેક મન્વંતરાના સમયમાં તેઓ વારંવાર રહે છે; જ્યારે તેમનો અધિકાર પૂર્ણ થાય છે, ત્યારે તેઓ મહર્લોકમાં નિવાસ કરે છે.

સમતીતાસ્તુ યે તેષામષ્ટૌ ષષ્ઠાસ્તથાપરે। પૂર્વેષુ સામ્પ્રતશ્ચાયં શાન્તિર્વૈવસ્વતઃ પ્રભુઃ ।। ૩૮.

જે મનુઓ વીતી ગયા છે, તેમાં આઠ અને છ બીજા છે; પૂર્વ અને વર્તમાનમાં, આ શાંતિ વૈવસ્વત મનુને છે.

યે શિષ્ટાસ્તાન્ પ્રવક્ષ્યામિ સહ દેવર્ષિદાનવૈઃ। સહ પ્રજાનિસર્ગેણ સર્વ્વાંસ્ત્વનાગતાન્ દ્વિજાન્ ।। ૩૮.

હું હવે બાકી રહેલા મનુઓ, દેવઋષિઓ અને દાનવો સાથે, પ્રજાની રચના સાથે, બધા ભાવિ દ્વિજનોનું વર્ણન કરીશ.

વૈવસ્વતનિસર્ગેણ તેષાં જ્ઞેયસ્તુ વિસ્તરઃ। અન્યૂના નાતિરિક્તાસ્તે યસ્માત્ સર્વ્વે વિવસ્વતઃ ।। ૩૮.

વૈવસ્વતના સર્જનથી તેમનો વિગતવાર ઉલ્લેખ થાય છે; એમાં કોઈ ઓછા કે વધારે નથી, કારણ કે બધા વિવસ્વતમાંથી છે.

પુનરુક્તા બહુત્વાત્તુ વક્ષ્યે ન તેષુ વિસ્તરમ્। મન્વન્તરેષુ ભાવ્યેષુ ભૂતેષ્વપિ તથૈવ ચ ।। ૩૯.

પુનરાવૃત્તિ અને વિશાળતાને કારણે, હું તેમનો વિશદ વર્ણન નથી કરતો; ભાવિ મન્વંતરો અને ભૂતોમાં પણ તેમ જ છે.

કુલે કુલે નિસર્ગાંસ્તુ તસ્માદ્ભૂયો વિભાગશઃ । તેષામેવ હિ શિષ્ટાર્થં વિસ્તરેણ ક્રમેણ ચ ।। ૩૯.

દરેક વંશમાં સર્જનોને વધુ વિગતે વર્ણવવામાં આવશે; બાકી રહેલા માટે તેમનો ક્રમશઃ વિગતવાર ઉલ્લેખ થશે.

દક્ષસ્ય કન્યા ધર્મિષ્ઠા સુવ્રતા નામ વિશ્રુતા। સર્વકન્યાવશિષ્ટા તુ શ્રેષ્ઠા ધર્મપરા સુતા। ગૃહીત્વા તાં પિતા કન્યાં જગામ બ્રહ્મણોઽન્તિકે ।। ૩૯.

દક્ષની દીકરી, જેનું નામ ધર્મિષ્ઠા હતું, સારા સંસ્કારવાળી અને પ્રતિષ્ઠિત હતી. બધી દીકરિયોમાંથી એ શ્રેષ્ઠ અને ધર્મમાં તત્પર હતી. દક્ષએ એ દીકરીને લઈને બ્રહ્માજીના દરબારમાં ગયો.

વૈરાજસ્તમુપાસીનં ધર્મેણ ચ ભવેન ચ। ભવધર્મસમીપસ્થં દક્ષં બ્રહ્માભ્યભાષત ।। ૩૯.

વૈરાજ, ધર્મ અને ભવની પાસે બેઠેલા હતા. ત્યારે બ્રહ્માજીએ દક્ષને સંબોધી વાત કરી.