વાયુપુરાણમ્

અષ્ટાવિંશદ્યુગાખ્યાસ્તુ ગતા વૈવસ્વતેઽન્તરે। એતા રાજર્ષિભિઃ સાર્દ્ધં શિષ્ટા યાસ્તા નિબોધત ।। ૩૭.

વૈવશ્વત મનુના સમયમાં અઠ્ઠાવીસ યુગ વીતી ગયા છે; એ યુગો અને રાજર્ષિઓ સાથે જે બાકી છે, તે હવે સાંભળો.

ચત્વારિંશચ્ચ યે ચૈવ ભવિષ્યાઃ સહ રાજભિઃ। યુગાખ્યાનાં વિશિષ્ટાસ્તુ તતો વૈવસ્વતક્ષયે ।। ૩૭.

અને ચાલીસ યુગો, તેમના રાજાઓ સાથે, હજુ આવવાના છે; એ યુગો વૈવશ્વત અવધિના અંત સુધી ખાસ ગણાય છે.

એતદ્વઃ કથિતં સર્વ્વં સમાસવ્યાસયોગતઃ। પુનરુક્તં બહુત્વાચ્ચ ન શક્યન્તુ યુગૈઃ સહ ।। ૩૭.

આ બધું તમને સંક્ષિપ્ત અને વિગતવાર રીતે કહ્યું છે; તેમ છતાં, તેમની સંખ્યા એટલી વધારે છે કે બધુંય યુગો સાથે પણ કહી શકાય એમ નથી.

એતે યયાતિપુત્રાણાં પઞ્ચવિંશા વિશાં હિતાઃ। કીર્ત્તિતાશ્ચામિતા યે મે લોકાન્ વૈ ધારયન્ત્યુત ।। ૩૭.

યયાતિના પાંચવીસ પુત્રો, જે લોકમાં પ્રસિદ્ધ છે, તેમનું વર્ણન કર્યું છે; એ બધા મારા માટે લોકને ધારે છે.

લભતે ચ વરેણ્યઞ્ચ દુર્લભાનિહ લૌકિકાન્। આયુઃ કીર્ત્તિં ધનં પુત્રાન્ સ્વર્ગં ચાનન્ત્યમશ્નુતે ।। ૩૭.

જેને ઇચ્છિત અને દુર્લભ લોકિક ફળ મળે છે: આયુષ્ય, કીર્તિ, ધન, સંતાન અને અનંત સ્વર્ગ પ્રાપ્ત થાય છે.

ધારણાચ્છ્રવણાચ્ચૈવ તે લોકાન્ ધારયન્ત્યુત। ઇત્યેષ વો મયો પાદસ્તૃતીયઃ કથિતો દ્વિજાઃ। વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્વી ચ કિમ્ભૂયો વર્ત્તયામ્યહમ્ ।। ૩૭.

આનું પઠન અને શ્રવણથી એ લોકો લોકને ધારે છે; હે દ્વિજો, આ રીતે ત્રીજું પાદ વિગતે અને ક્રમશઃ કહ્યું છે—હવે વધુ શું કહું?

શ્રુત્વા પાદં તૃતીયન્તુ ક્રાન્તં સૂતેન ધીમતા। તતશ્ચતુર્થં પપ્રચ્છુઃ પાદં વૈ ઋષિસત્તમાઃ ।। ૩૮.

વિદ્વાન સૂતે ત્રીજું પાદ સંભળાવ્યું ત્યારે શ્રેષ્ઠ ઋષિઓએ પછી ચોથા પાદ વિશે પૂછ્યું.

ઋષય ઊચુઃ।। પાદઃ ક્રાન્તસ્તૃતીયોઽયમનુષઙ્ગેણ યસ્ત્વયા। ચતુર્થં વિસ્તરાત્પાદં સંહારં પરિકીર્ત્તય ।। ૩૮.

ઋષિઓએ કહ્યું: તું ક્રમશઃ ત્રીજું પાદ કહી દીધું છે; હવે ચોથું પાદ, જેમાં સંહારનું વર્ણન આવે છે, તે વિગતે કહો.

મન્વન્તરાણિ સર્વાણિ પૂર્વાણ્યેવાપરૈઃ સહ। સપ્તર્ષીણામથૈતેષાં સામ્પ્રતસ્યાન્તરે મનોઃ ।। ૩૮.

પહેલાંના અને પછીના બધા મન્વંતરો, સાત ઋષિઓ, અને આ સમયના મનુના પણ—

વિસ્તરાવયવઞ્ચૈવ નિસર્ગસ્ય મહાત્મનઃ। વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ સર્વમેવ બ્રવીહિ મે ।। ૩૮.

મહાન સ્વભાવના તમામ અંગો અને વિગતવાર ભાગો—આ બધું ક્રમશઃ અને વિગતે મને કહો.

સૂત ઉવાચ।। ભવતાં કથયિષ્યામિ સર્વમેતદ્યથાતથમ્। પાદં ત્વિમં સસંહારં ચતુર્થં મુનિસત્તમાઃ ।। ૩૮.

સૂતે કહ્યું: હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ, હું આ બધું જેમ છે તેમ, ચોથું પાદ અને તેમાં સંહાર સહિત કહું છું.

મનોર્વૈવસ્વતસ્યેમં સાંપ્રતસ્ય મહાત્મનઃ। વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ નિસર્ગં શ્રૃણુત દ્વિજાઃ ।। ૩૮.

હવે, દ્વિજજનોએ, આ સમયના મહાત્મા વૈવસ્વત મનુની કથા વિગતે અને ક્રમશઃ સાંભળો.

મન્વન્તરાણાં સંક્ષેપં ભવિષ્યૈઃ સહ સપ્તભિઃ। પ્રલયઞ્ચૈવ લોકાનાં બ્રુવતો મે નિબોધત ।। ૩૮.

હવે મારા પાસેથી મન્વંતરોનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન, આવનારા સાત મન્વંતરો સાથે, અને લોકોના પ્રલય વિશે પણ સાંભળો.

એતાન્યુક્તાનિ વૈ સમ્યક્ સપ્તસપ્તસુ વૈ મયા। મન્વન્તરાણિ સંક્ષેપાચ્છૃણુતાનાગતાનિ મે ।। ૩૮.

આ મન્વંતરો મેં સાત-સાતના જૂથમાં યોગ્ય રીતે સમજાવ્યા છે; હવે મારા પાસેથી જે મન્વંતરો આવવાના છે તેનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન સાંભળો.

સાવર્ણસ્ય પ્રવક્ષ્યામિ મનોર્વૈવસ્વતસ્ય હ। ભવિષ્યસ્ય ભવિષ્યન્તિ સમાસાત્તુ નિબોધત ।। ૩૮.

હું વૈવસ્વતના પુત્ર સાવર્ણિ મનુના આવનારા મન્વંતરાનું વર્ણન કરું છું; આવનાર સમયનું સંક્ષિપ્તમાં ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો.

અનાગતાશ્ચ સપ્તૈવ સ્મૃતાસ્ત્વિહ મહર્ષયઃ। કૌશિકો ગાતવશ્ચૈવ જામદગ્ન્યશ્ચ ભાર્ગવઃ ।। ૩૮.

અહીં, જે મહર્ષિઓ હજુ આવવાના છે તે સાત મહાન ઋષિઓ તરીકે યાદ કરવામાં આવ્યા છે: કૌશિક, ગાલવ, જામદગ્ન્ય ભાર્ગવ,

દ્વૈપાયનો વસિષ્ઠશ્ચ કૃપઃ શારદ્વતસ્તથા। આત્રેયો દીપ્તિમાંશ્ચૈવ ઋષ્યશ્રૃઙ્ગસ્તુ કાશ્યપઃ ।। ૩૮.

દ્વૈપાયન, વસિષ્ઠ, શારદ્વતના પુત્ર કૃપ, તેજસ્વી આત્રીય અને ઋષ્યશૃંગ કાશ્યપ.

ભારદ્વાજસ્તથા દ્રૌણિરશ્વત્થામા મહાયશાઃ। એતે સપ્ત મહાત્માનો ભવિષ્યાઃ પરમર્ષયઃ ।। ૩૮.

ભારદ્વાજ અને દ્રૌણિ, મહાન યશસ્વી અશ્વત્થામા—આ સાત મહાત્માઓ ભવિષ્યના પ્રખ્યાત મહર્ષિ બનશે.

સુતપા શ્ચામિતાભાશ્ચ સુખાશ્ચૈવ ગણાસ્ત્રયઃ। તેષાં ગણાસ્તુ દેવાનાં એકૈકો વિંશકઃ સ્મૃતઃ ।। ૩૮.

સુતપ, અમિતાભ અને સુખ—આ દેવતાઓના ત્રણ જૂથ છે; દરેક જૂથમાં વીસ દેવતાઓ ગણાય છે.

નામતસ્તુ પ્રવક્ષ્યામિ નિબોધધ્વં સમાહિતાઃ। રિતસ્તપશ્ચ શુક્રશ્ચ દ્યુતિર્જ્યોતિઃ પ્રભાકરૌ ।। ૩૮.

હવે હું તેમના નામો કહું છું; ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો: ઋત, તપ, શુક્ર, દ્યુતિ, જ્યોતિ, પ્રભાકર,

પ્રભાસો ભાસકૃદ્ધર્મ્મસ્તેજોરશ્મિઋતુર્વિરાટ્। અર્ચિષ્માન્ દ્યોતનો ભાનુર્યશકીર્ત્તિર્બુધો ધૃતિઃ। વિંશતિઃ સુતપા હ્યેતે નામભિઃ પરિકીર્તિતાઃ ।। ૩૮.

પ્રભાસ, ભાસકૃત, ધર્મ, તેજ, રશ્મિ, ઋતુ, વિરાટ, અર્ચિસ્માન, દ્યોતન, ભાનુ, યશ, કીર્તિ, બુધ, ધૃતિ—આ વીસ નામે સુતપ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

પ્રભુર્વિભુર્વિભાસશ્ચ જેતા હન્તાઽરિહા રિતુઃ। સુમતિઃ પ્રમતિર્દીપ્તિઃ સમાખ્યાતો મહોમહાન્ ।। ૩૮.

પ્રભુ, વિભુ, વિભાસ, જેટા, હંતા, અરીહા, ઋતુ, સુમતિ, પ્રમતિ, દીપ્તિ—આ મહાન અને શક્તિશાળી તરીકે ઓળખાય છે.

દેહો મુનિર્નયો જ્યેષ્ઠઃ સમઃ સત્યશ્ચ વિશ્રુતઃ। ઇત્યેતે હ્યમિતાભાસ્તુ વિંશતિઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ ।। ૩૮.

દેહ, મુનિ, નય, જ્યેષ્ઠ, સમ, સત્ય અને વિશ્રુત—આ રીતે આ વીસ અમિતાભ નામે ઓળખાય છે.

દમો દાતા વિદઃ સોમો વિત્તવૈદ્યૌ યમો નિધિઃ। હોમં હવ્યં હુતં દાનં દેયં દાતા તપઃ શમઃ ।। ૩૮.

દમ, દાતા, વિદ, સોમ, વિત્તવિદ, યમ, નિધિ, હોમ, હવ્ય, હુત, દાન, દેય, દાતા, તપ, શમ—

ધ્રુવં સ્થાનં વિધાનઞ્ચ નિયમશ્ચેતિ વિંશતિઃ। મુખ્યા હ્યેતે સમાખ્યાતાઃ સાવર્ણે પ્રથમેઽન્તરે ।। ૩૮.

ધ્રુવ, સ્થાન, વિધાન, નિયમ—આ વીસ મુખ્ય દેવતાઓ સાવર્ણિના પ્રથમ મન્વંતરમાં જણાવવામાં આવ્યા છે.

મારીચસ્યૈવ તે પુત્રાઃ કશ્યપસ્ય મહાત્મનઃ। સામ્પ્રતસ્ય ભવિષ્યન્તિ સાવર્ણસ્યાન્તરે મનોઃ ।। ૩૮.

આ બધા મહાત્મા કશ્યપના પુત્ર અને મારીચના વંશજ છે; આવનારા સાવર્ણિ મન્વંતરમાં તેઓ હાજર રહેશે.

તેષામિન્દ્રો ભવિષ્યસ્તુ બલિર્વૈરોચનઃ પુરા। વીરવાંશ્ચાવરીયાંશ્ચ નિર્મોહઃ સત્યવાક્ કૃતી ।। ૩૮.

એમના પૈકી ઇન્દ્ર બલિ, વિરોચનપુત્ર, પ્રાચીનકાળથી પ્રસિદ્ધ, પરાક્રમી, શક્તિશાળી, અડગ, સત્યવાદી અને સિદ્ધશીલ હશે.

ચરિષ્ણુરાજ્યો વિષ્ણુશ્ચ વાચઃ સુમતિરેવ ચ। સાવર્ણસ્ય મનોઃ પુત્રા ભવિષ્યન્તિ નવૈવ તુ ।। ૩૮.

ચરિષ્ણુ, આજ્ય, વિષ્ણુ, વાક અને સુમતિ—આ સાવર્ણિ મનુના નવ પુત્રો બનશે.

નવ ચાન્યેષુ વક્ષ્યામિ સાવર્ણેશ્ચાન્તરેષુ વૈ। સાવર્ણમનવશ્ચાન્યે ભવિષ્યા બ્રહ્મણઃ સુતાઃ ।। ૩૮.

હું બીજા નવ મનુઓના નામ પણ કહું છું, જે અન્ય સાવર્ણિ મન્વંતરોમાં થશે; એ બધા સાવર્ણિ મનુઓ બ્રહ્માના પુત્રો હશે.