વાયુપુરાણમ્

યઃ કશ્યપસુતસ્યાથ પરમેષ્ઠી વ્યજાયત। માનસઃ કશ્યપસ્યેહ દક્ષશાપભયાત્ પુનઃ ।। ૪.

પછી પરમેષ્ઠી બ્રહ્માના મનમાંથી કશ્યપના પુત્ર તરીકે એક જન્મ્યો; અહીં દક્ષના શાપના ભયથી કશ્યપનો મનથી જન્મેલો પુત્ર ફરી પ્રગટ થયો.

તસ્માત્ સ કશ્યપસ્યાથ દ્વિતીયં માનસોઽભવત્। સ હિ પૂર્વસમુત્પન્નો નારદઃ પરમેષ્ઠિનઃ ।। ૪.

એથી તે કશ્યપનો બીજો માનસપુત્ર થયો; કારણ કે નારદ, જે પહેલાં પરમેષ્ઠીથી જન્મ્યો હતો, એ જ હતો.

યેન દક્ષસ્ય પુત્રાસ્તે હર્યશ્વા ઇતિ વિશ્રુતાઃ । નિન્દાર્થં નાશિતાઃ સર્વે વિનષ્ટાશ્ચ ન સંશયઃ ।। ૪.

તેના દ્વારા દક્ષના બધા પુત્રો, જેમને હર્યશ્વ કહેવામાં આવે છે, નિંદા માટે નાશ પામ્યા; તેઓ બધાં વિનાશ પામ્યા, એમાં કોઈ સંશય નથી.

તસ્યોદ્યતસ્તદા દક્ષઃ ક્રુદ્ધો નાશાય વૈ પ્રભુઃ । બ્રહ્મર્ષીન્ વૈ પુરસ્કૃત્ય યાચિતઃ પરમેષ્ઠિના ।। ૪.

ત્યારે દક્ષ ગુસ્સે ભરાઈને વિનાશ કરવા ઊભા થયા, પણ પરમેશ્ઠીએ બ્રહ્મર્ષિઓ સાથે જઈને તેમને સમજાવ્યા અને રોક્યા.

તતોઽભિસન્ધિતં ચક્રે દક્ષસ્તુ પરમેષ્ઠિના। કન્યાયાં નારદો મહ્યં તવ પુત્રો ભવત્વિતિ ।। ૪.

પછી પરમેશ્ઠીના વિનંતી પર દક્ષે નક્કી કર્યું કે નારદે, જે મારી દીકરીમાંથી જન્મે, તારો પુત્ર બને.

તતો દક્ષઃ સુતાં પ્રાદાત્ પ્રિયાં વૈ પરમેષ્ઠિને । તસ્માત્ સ નારદો જજ્ઞે ભૂયઃ શાન્તો ભયાદૃષિઃ ।। ૪.

એ પછી દક્ષે પોતાની પ્રિય દીકરી પરમેશ્ઠીને આપી; તેથી નારદ ફરી જન્મ્યા, અને ભયથી શાંત થયેલા ઋષિ બન્યા.

તદુપશ્રુત્ય વિપ્રાસ્તે જાતકૌતૂહલાઃ પુનઃ । અપૃચ્છન્ વદતાં શ્રેષ્ઠં સૂતં તત્ત્વાર્થદર્શિનમ્ ।। ૪.

આ સાંભળીને બ્રાહ્મણો ફરી ઉત્સુક થયા અને સત્ય જાણનારા, બોલનારા શ્રેષ્ઠ એવા સૂતને પ્રશ્ન કર્યો.

કથં વિનાશિતાઃ પુત્રા નારદેન મહાત્મના। પ્રજાપતિસુતાસ્તે વૈ પ્રજાઃ પ્રાચેતસાત્મજાઃ ।। ૪.

પૃચ્છ્યા કે, મહાન આત્માવાળા નારદે પ્રજાપતિના પુત્રો, પ્રચેતસના વંશજો, કેવી રીતે વિનાશ પામ્યા?

સ તથ્યં વચનં શ્રુત્વા જિજ્ઞાસાસમ્ભવં શુભમ્ । પ્રોવાચ મધુરં વાક્યં તેષાં સર્વગુણાન્વિતમ્ ।। ૪.

તેમની સત્ય અને શુભ જિજ્ઞાસા સાંભળી, સૂતે મીઠા અને ગુણોથી ભરપૂર શબ્દોમાં જવાબ આપ્યો.

દક્ષપુત્રાશ્ચ હર્યશ્વા વિવર્દ્ધયિષવઃ પ્રજાઃ। સમાગતા મહાવીર્યા નારદસ્તાનુવાચ હ ।। ૪.

દક્ષના પુત્રો હર્યશ્વો, જે પ્રજાનું વૃદ્ધિ કરવા ઇચ્છતા અને મહા બળવાન હતા, એકઠા થયા; ત્યારે નારદે તેમને સંબોધ્યા.

બાલિશા બલ યૂયં વૈ ન પ્રજાનીથ ભૂતલમ્। અન્તમૂર્દ્ધ્વમધશ્ચૈવ કથં સ્રક્ષ્યથ વૈ પ્રજાઃ ।। ૪.

તમે બધા યુવાન અને નિર્દોષ છો, તમને પૃથ્વીનું ઉપર, નીચે કે વચ્ચેનું જ્ઞાન નથી; તો પછી તમે પ્રજા કેવી રીતે ઉત્પન્ન કરશો?

કિં પ્રમાણન્તુ મેદિન્યાઃ સ્રષ્ટવ્યાનિ તથૈવ ચ। અવિજ્ઞાયેહ સ્રષ્ટવ્યમન્યથા કિં નુ સ્રક્ષ્યથ। અલ્પં વાપિ બહુર્વાપિ તત્ર દોષસ્તુ દૃશ્યતે ।। ૪.

પૃથ્વીનું માપ શું છે અને શું સર્જવું જોઈએ? એ જાણ્યા વિના સર્જન કરશો તો તેમાં ખોટ જ રહેશે, ઓછું કરો કે વધારે કરો.

તે તુ તદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રયાતાઃ સર્વતોદિશમ્। વાયુન્તુ સમનુપ્રાપ્ય ગતાસ્તે વૈ પરાભવમ્ ।। ૪.

આ શબ્દો સાંભળી, તેઓ સર્વ દિશામાં ચાલ્યા ગયા; અને વાયુના માર્ગે જઈને તેઓ વિનાશ પામ્યા.

અદ્યાપિ ન નિવર્ત્તન્તે ભ્રમન્તો વાયુમિશ્રિતાઃ । એવં વાયુપથં પ્રાપ્ય ભ્રમન્તે તે મહર્ષયઃ ।। ૪.

આજે પણ તેઓ પાછા ફરતા નથી, વાયુ સાથે ભટકતા રહે છે; એમ વાયુના માર્ગે જઈને મહર્ષિઓ સતત ભટકતા રહે છે.

સ્વેષુ પુત્રેષુ નષ્ટેષુ દક્ષઃ પ્રાચેતસઃ પુનઃ। વૈરિમ્યામેવ પુત્રાણાં સહસ્રમસૃજત્ પ્રભુઃ ।। ૪.

પુત્રો ગુમાવ્યા પછી, પ્રચેતસપુત્ર દક્ષે ફરી વાઇરિણીમાંથી હજાર પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા.

પ્રજા વિવર્દ્ધયિષવઃ શબલાશ્વાઃ પુનસ્તુ તે। પૂર્વમુક્તં વચસ્તત્ર શ્રાવિતા નારદેન હ ।। ૪.

પ્રજાનું વૃદ્ધિ કરવા ઇચ્છતા એ શબલાશ્વોએ ફરી નારદે પહેલાં જે કહ્યું હતું તે સાંભળ્યું.

તચ્છ્રત્વા વચનં સર્વે કુમારાસ્તે મહૌજસઃ। અન્યોઽન્યમૂચુસ્તે સર્વે સમ્યગાહ મહાનૃષિઃ। ભ્રાતૄણાં પદવી ચૈવ ગન્તવ્યા નાત્ર સંશયઃ ।। ૪.

એ વચન સાંભળી, એ બધા બલવાન યુવાનો એકબીજાને કહ્યું, 'મહાન ઋષિએ સાચું કહ્યું છે; આપણને ભાઈઓની જ માર્ગે જવું જોઈએ, તેમાં કોઈ શંકા નથી.'

જ્ઞાત્વા પ્રમાણં પૃત્વ્યાશ્ચ સુખં સ્રક્ષ્યામહે પ્રજાઃ। તેઽપિ તેનૈવ માર્ગેણ પ્રયાતાઃ સર્વતોદિશમ્। અદ્યાપિ ન નિવર્ત્તન્તે સમુદ્રેભ્ય ઇવાપગાઃ ।। ૪.

પૃથ્વીનું માપ જાણી, આપણે આનંદથી પ્રજા ઉત્પન્ન કરીશું; તેઓ પણ એ જ માર્ગે સર્વ દિશામાં ગયા અને આજે પણ પાછા ફરતા નથી, જેમ નદીઓ સમુદ્રમાં મળી જાય છે.

તતઃ પ્રભૃતિ વૈ ભ્રાતા ભ્રાતુરન્વેષણે રતઃ। પ્રયાતો નશ્યતિ તથા તન્ન કાર્યં વિજાનતા ।। ૪.

ત્યાંથી, ભાઈ પોતાના ભાઈને શોધવા જાય છે તો એ પણ એ જ રીતે વિનાશ પામે છે; જે જાણે છે, તેને આવું કરવું જોઈએ નહીં.

નષ્ટેષુ શબલાશ્વેષુ દક્ષઃ ક્રુદ્ધોઽભવદ્વિભુઃ। નારદં નાશમેહીતિ ગર્ભવાસં વસેતિ ચ ।। ૪.

શબલાશ્વો ગુમાવ્યા પછી, દક્ષ ગુસ્સે ભરાયા અને નારદને શાપ આપ્યો: 'તું વિનાશ પામજે અને ગર્ભમાં વાસ કરજે!'

તથા તેષ્વપિ નષ્ટેષુ મહાત્મસુ પુરા કિલ। ષષ્ટિકન્યાઽસૃજદ્દક્ષો વૈરિણ્યામેવ વિશ્રુતાઃ ।। ૪.

એ રીતે, જ્યારે એ મહાન આત્માઓ પણ ગુમાવાયા, ત્યારે દક્ષે વાઇરિણીમાંથી સાઠ પ્રસિદ્ધ દીકરીઓ ઉત્પન્ન કરી.

તાસ્તદા પ્રતિજગ્રાહ પત્ન્યર્થે કશ્યપઃ પ્રભુઃ। ધર્મઃ સોમસ્તુ ભગવાંસ્તથૈવાન્યે મહર્ષયઃ ।। ૪.

પછી, પત્ની માટે, ભગવાન કશ્યપે તેમને સ્વીકાર્યા; એ જ રીતે, ધર્મ, સોમ અને બીજા મહાન ઋષિઓએ પણ એમ જ કર્યું.

ઇમા વિસૃષ્ટિં દક્ષસ્ય કૃત્સ્નાં યો વેદ તત્ત્વતઃ। આયુષ્માન્ કીર્ત્તિમાન્ ધન્યઃ પ્રજાનાંશ્ચ ભવત્યુત ।। ૪.

જે કોઈ દક્ષની આ સમગ્ર સર્જનને સાચી રીતે જાણે છે, તે લાંબા આયુષ્યવાળો, પ્રસિદ્ધ, ધન્ય અને સંતાનથી સમૃદ્ધ બને છે.

દેવાનાં દાનવાનાઞ્ચ દૈત્યાનાઞ્ચૈવ સર્વશઃ। ઉત્પત્તિં વિસ્તરેણેહ બ્રૂહિ વૈવસ્વતેઽન્તરે ।। ૫.

હવે, વૈવસ્વત મનુના સમયમાં, બધા દેવો, દાનવો અને દૈત્યોની ઉત્પત્તિ વિગતે કહો.

ધર્મસ્ય તાવદ્વક્ષ્યામિ નિસર્ગં તં નિબોધત। અરુન્ધતી વસુર્યામી લમ્બા ભાનુર્મરુત્વતી ।। ૫.

પહેલા હું ધર્મની સ્વાભાવિક ઉત્પત્તિ કહિશ; સાંભળો: અરુંધતી, વસુર્યામી, લંબા, ભાનુ અને મરુત્વતી—

સઙ્કલ્પા ચ મુહૂર્તા ચ સાધ્યા વિશ્વા તથૈવ ચ। ધર્મપત્ન્યો દશત્વેતા દક્ષઃ પ્રાચેતસો દદૌ ।। ૫.

સંકલ્પા, મુહૂર્તા, સાધ્યા અને વિશ્વા—આ દસ પુત્રીઓ દક્ષ પ્રાચેતસે ધર્મને પત્ની તરીકે આપી.

સાધ્યા પુત્રાંસ્તુ ધર્મસ્ય સાધ્યાન્ દ્વાદશ જજ્ઞિરે। સાધ્યા નામ મહાભાગાશ્છન્દજા યજ્ઞભાગિનઃ। દેવેભ્યસ્તાન્ પરાન્ દેવાન્ દેવજ્ઞાઃ પરિચક્ષિરે ।। ૫.

સાધ્યાથી ધર્મના બાર પુત્રો, સાધ્યાઓ જન્મ્યા—મહાભાગ્યશાળી, છંદોમાંથી જન્મેલા અને યજ્ઞમાં ભાગ લેનારા; દેવજ્ઞો તેમને દેવોમાં શ્રેષ્ઠ માને છે.

બ્રહ્મણો વૈ મુખાત્ સૃષ્ટા જયા દેવાઃ પ્રજેપ્સયા। સર્વે મન્ત્રશરીરાસ્તે સ્મૃતા મન્વન્તરેષ્વિહ ।। ૫.

જયાઓ, સંતાનની ઇચ્છાથી, બ્રહ્માના મુખમાંથી દેવરૂપે ઉત્પન્ન થયા; બધા મન્વંતરોમાં તેઓ મંત્રમય દેવો કહેવાય છે.

દર્શશ્ચ પૌર્ણમાસશ્ચ બૃહદ્યચ્ચ રથન્તરમ્ । ચિત્તિશ્ચૈવ વિચિત્તિશ્ચ આકૂતિઃ કૂતિરેવ ચ ।। ૫.

દર્શન, પૌર્ણમાસ, બૃહદ્યા, રથંતર, ચિત્તિ, વિચિત્તિ, આકૃતિ અને કૂતિ—