વાયુપુરાણમ્

ન ચ વિંશે યુગે સોમવંશસ્યાદિર્ભવિષ્યતિ। દેવાપિરસપત્નસ્તુ ઐલાદિર્ભવિતા નૃપઃ ।। ૩૭.

વીસમા યુગમાં સોમવંશનો સ્થાપક નહીં થાય; દેવાપીનો પ્રતિસ્પર્ધી, ઇલા વંશમાંથી એક રાજા ઉદ્ભવશે.

ક્ષત્રપ્રાપર્ત્તકૌ હ્યેતૌ ભવિષ્યેતે ચતુર્યુગે। એવં સર્વત્ર વિજ્ઞેયં સન્તાનાર્થે તુ લક્ષણમ્ ।। ૩૭.

આ બંને ચાર યુગોમાં ક્ષત્રિય વંશના પ્રવર્તક બનશે; આવી રીતે, દરેક જગ્યાએ વંશ માટેના લક્ષણો સમજવા જોઈએ.

ક્ષીણે કલિયુગે તસ્મિન્ ભવિષ્યે તુ કૃતે યુગે। સપ્તર્ષિભિસ્તુ તૈઃ સાર્દ્ધમાદ્યે ત્રેતાયુગે પુનઃ ।। ૩૭.

જ્યારે કળિયુગ ક્ષીણ થાય અને પછી કૃતયુગ આવે, ત્યારે એ સાત ઋષિઓ સાથે, પ્રથમ ત્રેતાયુગમાં ફરીથી—

ગોત્રાણાં ક્ષત્રિયાણાઞ્ચ ભવિષ્યેતે પ્રવર્ત્તકૌ। દ્વાપરાંશે ન તિષ્ઠન્તિ ક્ષત્રિયા ઋષિભિઃ સહ ।। ૩૭.

ગોત્રો અને ક્ષત્રિય વંશના સ્થાપક બનશે; દ્વાપર યુગમાં ક્ષત્રિયો ઋષિઓ સાથે રહેતા નથી.

કાલે કૃતયુગે ચૈવ ક્ષીણે ત્રેતાયુગે પુનઃ। બીજાર્થન્તે ભવિષ્યન્તિ બ્રહ્મક્ષત્રસ્ય વૈ પુનઃ ।। ૩૭.

કૃતયુગમાં અને ફરીથી ત્રેતાયુગ ક્ષીણ થાય ત્યારે, વંશના બીજ માટે બ્રાહ્મણ અને ક્ષત્રિય વંશ ફરીથી ઉદ્ભવશે.

એવમેવ તુ સર્વેષુ તિષ્ઠન્તીહાન્તરેષુ વૈ । સપ્તર્ષયો નૃપૈઃ સાર્દ્ધં સન્તાનાર્થં યુગે યુગે ।। ૩૭.

આ રીતે, બધા અંતરાળ સમયમાં, સાત ઋષિઓ રાજાઓ સાથે, દરેક યુગમાં સંતાન માટે રહે છે.

ક્ષત્રસ્યૈવ સમુચ્છેદઃ સમ્બન્ધો વૈ દ્વિજૈઃ સ્મૃતઃ। મન્વન્તરાણાં સપ્તાનાં સન્તાનાશ્ચ શ્રુતાશ્ચ તે ।। ૩૭.

ક્ષત્રિય વંશનો નાશ અને દ્વિજ સાથેનો સંબંધ યાદ કરવામાં આવે છે; સાત મન્વંતરોની વંશ પરંપરા પણ સાંભળવામાં આવે છે.

પરમ્પરા યુગાનાઞ્ચ બ્રહ્મક્ષત્રસ્ય ચોદ્ભવઃ। યથા પ્રવૃત્તિસ્તેષાં વૈ પ્રવૃત્તાનાં તથા ક્ષયઃ ।। ૩૭.

યુગોની પરંપરા અને બ્રાહ્મણ-ક્ષત્રિય વંશનો ઉદ્ભવ—જેમ તેમનો વિકાસ થાય છે, તેમ તેમ તેમનો ક્ષય પણ થાય છે.

સપ્તર્ષયો વિદુસ્તેષાં દીર્ઘાયુષ્ટ્વાક્ષયન્તુ તે। એતેન ક્રમયોગેન ઐલેક્ષ્વાક્વન્વયા દ્વિજાઃ ।। ૩૭.

સાત ઋષિઓ તેમને લાંબી આયુષ્ય અને અક્ષયતા જાણે છે; આ ક્રમથી, ઇલા અને ઇક્ષ્વાકુ વંશના દ્વિજ ઉદ્ભવે છે.

ઉત્પદ્યમાનાસ્ત્રેતાયાં ક્ષીયમાણે કલૌ પુનઃ। અનુયાન્તિ યુગાખ્યાં તુ યાવન્મન્વન્તરક્ષયઃ ।। ૩૭.

ત્રેતાયુગમાં જન્મે છે, અને કળિયુગ ક્ષીણ થાય ત્યારે ફરીથી, તેઓ યુગોની ક્રમને અનુસરે છે, મન્વંતરનો અંત આવે ત્યાં સુધી.

જામદગ્ન્યેન રામેણ ક્ષત્રે નિરવશેષિતે। કૃતે વંશકુલાઃ સર્વાઃ ક્ષત્રિયૈર્વસુધાધિપૈઃ। દ્વિવંશકરણાશ્ચૈવ કીર્ત્તયિષ્યે નિબોધત ।। ૩૭.

જામદગ્નિપુત્ર રામે ક્ષત્રિય વંશને સંપૂર્ણ નાશ કર્યો ત્યારે, બધા વંશ અને કુળો ક્ષત્રિય રાજાઓ દ્વારા પુનઃસ્થાપિત થયા; હું બંને વંશોની રચના કહું છું, સાંભળો.

ઐલસ્યેક્ષ્વાકુનન્દસ્ય પ્રકૃતિઃ પરિવર્ત્તતે। રાજાનઃ શ્રેણિબદ્ધાસ્તુ તથાન્યે ક્ષત્રિયા નૃપાઃ ।। ૩૭.

ઇલા, ઇક્ષ્વાકુ અને નંદ વંશની પ્રકૃતિ બદલાય છે; રાજાઓ શ્રેણીબદ્ધ છે, અને અન્ય ક્ષત્રિય રાજાઓ પણ એ જ રીતે છે.

ઐલવંશસ્ય યે ખ્યાતાસ્તથૈવૈક્ષ્વાકવા નૃપાઃ । તેષામેકશતં પૂર્ણં કુલાનામભિષેકિનામ્ ।। ૩૭.

ઇલા વંશમાં જે પ્રસિદ્ધ છે, અને ઇક્ષ્વાકુ વંશના રાજાઓ પણ, એમમાં એકસો પૂર્ણ કુળો અભિષિષ્ટ રાજાઓના છે.

તાવદેવ તુ ભોજાનાં વિસ્તારો દ્વિગુણઃ સ્મૃતઃ । ભજતે ત્રિંશકં ક્ષત્રં ચતુર્ધા તદ્યથાદિશમ્ ।। ૩૭.

ભોજોનું વિસ્તરણ દોઢ ગણું કહેવાયું છે; ક્ષત્રિય વર્ગને ચાર ભાગમાં વહેંચવામાં આવ્યો છે, જેમ પહેલાં સમજાવ્યું છે.

તેષ્વતીતાઃ સમાના યે બ્રુવતસ્તાન્નિબોધત। શતં વૈ પ્રતિવિન્ધ્યાનાં શતં નાગાઃ શતં હયાઃ ।। ૩૭.

હવે સાંભળો, જેમણે પોતાના સમકાલીનોને પાર કરી દીધા: પ્રતિવિંધ્યના સો, નાગના સો અને ઘોડાના પણ સો હતા.

ધૃતરાષ્ટ્રાશ્ચૈકશતમશીતિર્જનમેજયાઃ। શતઞ્ચ બ્રહ્મદત્તાનાં શીરિણાં વીરિણાં શતમ્ ।। ૩૭.

ધૃતરાષ્ટ્રના સો, જનમેજયના એંસી, બ્રહ્મદત્તના સો, તેમજ શીરીન અને વીરિનના પણ સો હતા.

તતઃ શતં પુરોમાનાં શ્વેતકાશકુશાદયઃ । તતોઽપરે સહસ્રં વૈ યેઽતીતાઃ શતબિન્દવઃ ।। ૩૭.

પછી પુરોમા નામના સો, અને શ્વેતકાશ તથા કુશ વગેરે; એ પછી શતબિંદુ નામના જૂના હજારો પુરુષો હતા.

ઈજિરે ચાશ્વમેધૈસ્તે સર્વે નિયુતદક્ષિણૈઃ । એવં રાજર્ષયોઽતીતાઃ શતશોઽથ સહસ્રશઃ ।। ૩૭.

આ બધાએ અશ્વમેઘ યજ્ઞો કર્યા અને ઘણું દાન આપ્યું; આમ, રાજર્ષિઓની સંખ્યા સૈંકડો અને હજારોમાં હતી.

મનોર્વૈવસ્વતસ્યાસ્મિન્ વર્ત્તમાનેઽન્તરે તુ યે । તેષાં નિબોધતોત્પન્ના લોકે સન્તતયઃ સ્મૃતાઃ ।। ૩૭.

હવે, મનુ વૈવશ્વતના આ વર્તમાન અવધિમાં, દુનિયામાં જે વંશો ઉત્પન્ન થયા છે, તે સાંભળો.

નુ શક્યં વિસ્તરં તેષાં સન્તાનાનાં પરમ્પરા। તત્પૂર્વાપરયોગેન વક્તું વર્ષશતૈરપિ ।। ૩૭.

એ વંશો અને તેમની પરંપરા વિગતે કહેવી શક્ય નથી, ભલેને સો વર્ષ પણ લાગ્યા હોય.

અષ્ટાવિંશદ્યુગાખ્યાસ્તુ ગતા વૈવસ્વતેઽન્તરે। એતા રાજર્ષિભિઃ સાર્દ્ધં શિષ્ટા યાસ્તા નિબોધત ।। ૩૭.

વૈવશ્વત મનુના સમયમાં અઠ્ઠાવીસ યુગ વીતી ગયા છે; એ યુગો અને રાજર્ષિઓ સાથે જે બાકી છે, તે હવે સાંભળો.

ચત્વારિંશચ્ચ યે ચૈવ ભવિષ્યાઃ સહ રાજભિઃ। યુગાખ્યાનાં વિશિષ્ટાસ્તુ તતો વૈવસ્વતક્ષયે ।। ૩૭.

અને ચાલીસ યુગો, તેમના રાજાઓ સાથે, હજુ આવવાના છે; એ યુગો વૈવશ્વત અવધિના અંત સુધી ખાસ ગણાય છે.

એતદ્વઃ કથિતં સર્વ્વં સમાસવ્યાસયોગતઃ। પુનરુક્તં બહુત્વાચ્ચ ન શક્યન્તુ યુગૈઃ સહ ।। ૩૭.

આ બધું તમને સંક્ષિપ્ત અને વિગતવાર રીતે કહ્યું છે; તેમ છતાં, તેમની સંખ્યા એટલી વધારે છે કે બધુંય યુગો સાથે પણ કહી શકાય એમ નથી.

એતે યયાતિપુત્રાણાં પઞ્ચવિંશા વિશાં હિતાઃ। કીર્ત્તિતાશ્ચામિતા યે મે લોકાન્ વૈ ધારયન્ત્યુત ।। ૩૭.

યયાતિના પાંચવીસ પુત્રો, જે લોકમાં પ્રસિદ્ધ છે, તેમનું વર્ણન કર્યું છે; એ બધા મારા માટે લોકને ધારે છે.

લભતે ચ વરેણ્યઞ્ચ દુર્લભાનિહ લૌકિકાન્। આયુઃ કીર્ત્તિં ધનં પુત્રાન્ સ્વર્ગં ચાનન્ત્યમશ્નુતે ।। ૩૭.

જેને ઇચ્છિત અને દુર્લભ લોકિક ફળ મળે છે: આયુષ્ય, કીર્તિ, ધન, સંતાન અને અનંત સ્વર્ગ પ્રાપ્ત થાય છે.

ધારણાચ્છ્રવણાચ્ચૈવ તે લોકાન્ ધારયન્ત્યુત। ઇત્યેષ વો મયો પાદસ્તૃતીયઃ કથિતો દ્વિજાઃ। વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્વી ચ કિમ્ભૂયો વર્ત્તયામ્યહમ્ ।। ૩૭.

આનું પઠન અને શ્રવણથી એ લોકો લોકને ધારે છે; હે દ્વિજો, આ રીતે ત્રીજું પાદ વિગતે અને ક્રમશઃ કહ્યું છે—હવે વધુ શું કહું?

શ્રુત્વા પાદં તૃતીયન્તુ ક્રાન્તં સૂતેન ધીમતા। તતશ્ચતુર્થં પપ્રચ્છુઃ પાદં વૈ ઋષિસત્તમાઃ ।। ૩૮.

વિદ્વાન સૂતે ત્રીજું પાદ સંભળાવ્યું ત્યારે શ્રેષ્ઠ ઋષિઓએ પછી ચોથા પાદ વિશે પૂછ્યું.

ઋષય ઊચુઃ।। પાદઃ ક્રાન્તસ્તૃતીયોઽયમનુષઙ્ગેણ યસ્ત્વયા। ચતુર્થં વિસ્તરાત્પાદં સંહારં પરિકીર્ત્તય ।। ૩૮.

ઋષિઓએ કહ્યું: તું ક્રમશઃ ત્રીજું પાદ કહી દીધું છે; હવે ચોથું પાદ, જેમાં સંહારનું વર્ણન આવે છે, તે વિગતે કહો.

મન્વન્તરાણિ સર્વાણિ પૂર્વાણ્યેવાપરૈઃ સહ। સપ્તર્ષીણામથૈતેષાં સામ્પ્રતસ્યાન્તરે મનોઃ ।। ૩૮.

પહેલાંના અને પછીના બધા મન્વંતરો, સાત ઋષિઓ, અને આ સમયના મનુના પણ—