વાયુપુરાણમ્

પ્રતિપન્નઃ કલિયુગસ્તસ્ય સઙ્ખ્યાં નિબોધત। સહસ્રાણાં શતાનીહ ત્રીણિ માનુષસઙ્ખ્યયા। ષષ્ટિં ચૈવ સહસ્રાણિ વર્ષાણામુચ્યતે કલિઃ ।। ૩૭.

કળીયુગ શરૂ થયો છે; તેની ગણતરી સમજ: અહીં માનવ ગણતરી પ્રમાણે ત્રણ લાખ અને સાઠ હજાર વર્ષ કળીયુગના કહેવાય છે.

દિવ્યે વર્ષસહસ્રન્તુ તત્સન્ધ્યાંશં પ્રકીર્ત્તિતમ્। નિઃશેષે ચ તદા તસ્મિન્ કૃતં વૈ પ્રતિપત્સ્યતે ।। ૩૭.

દૈવી વર્ષના હજાર વર્ષ એ કળીયુગની સંધ્યાનો ભાગ કહેવાયો છે; એ પૂરો થવાથી ફરીથી કૃતયુગ શરૂ થશે.

ઐલ ઇક્ષ્વાકુવંશશ્ચ સહ ભેદૈઃ પ્રકીર્ત્તિતૌ। ઇક્ષ્વાકોસ્તુ સ્મૃતઃ ક્ષત્રઃ સુમિત્રાન્તં વિવસ્વતઃ ।। ૩૭.

ઐલ અને ઇક્ષ્વાકુ વંશ, તેમના શાખાઓ સાથે, ઉલ્લેખાયા છે; ઇક્ષ્વાકુનો ક્ષત્રિય વંશ વિવસ્વતના પુત્ર સુમિત્રા સુધી માનવામાં આવે છે.

ઐલં ક્ષત્રં ક્ષેમકાન્તં સોમવંશવિદો વિદુઃ। એતે વિવસ્વતઃ પુત્રાઃ કીર્ત્તિતાઃ કીર્ત્તિવર્દ્ધનાઃ ।। ૩૭.

ઐલ ક્ષત્રિય વંશ ક્ષેમક સુધીનો છે એમ સોમવંશ જાણનારા જાણે છે; એ બધા વિવસ્વતના પુત્રો છે, જે કીર્તિને વધારનાર છે.

અતીતા વર્ત્તમાનાશ્ચ તથૈવાનાગતાશ્ચ યે। બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાશ્ચૈવાન્વયે સ્મૃતાઃ ।। ૩૭.

ભૂતકાળ, વર્તમાન અને આવનારા, બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર એમ અનુક્રમે યાદ કરવામાં આવ્યા છે.

યુગે યુગે મહાત્માનઃ સમતીતાઃ સહસ્રશઃ। બહુત્વાન્નામધેયાનાં પરિસંખ્યા કુલે કુલે ।। ૩૭.

દરેક યુગમાં હજારો મહાન આત્માઓ પસાર થઈ ગયા છે; તેમના નામો બહુ જ વધારે હોવાથી, દરેક કુળ પ્રમાણે તેમની ગણતરી કરવામાં આવી છે.

પુનરુક્તા બહુત્વાચ્ચ ન મયા પરિકીર્ત્તિતા। વૈવસ્વતેઽન્તરે હ્યસ્મિન્ નિમિવંશઃ સમાપ્યતે ।। ૩૭.

પુનરાવૃત્તિ અને સંખ્યાની વિશાળતા કારણે મેં બધા નામો ઉલ્લેખ્યા નથી; આ વૈવસ્વત મન્વંતરમાં નિમિ વંશનો અંત આવે છે.

એવાયાન્તુ યુગાખ્યાયાં યતઃ ક્ષત્રં પ્રપત્સ્યતે । તથા હિ કથયિષ્યામિ ગદતો મે નિબોધત ।। ૩૭.

હવે યુગોની વાતમાં, જ્યાંથી ક્ષત્રિય વંશ ઉદ્ભવશે, હું એ પ્રમાણે કહું છું; તમે ધ્યાનથી સાંભળો.

દેવાપિઃ પૌરવો રાજા ઇક્ષ્વાકોશ્ચૈવ યો મતઃ। મહાયોગબલોપેતઃ કલાપગ્રામમાસ્થિતઃ ।। ૩૭.

દેવાપી પૌરવ રાજા અને ઇક્ષ્વાકુ, જે મહાન યોગબળ ધરાવે છે, કલાપ ગામમાં વસ્યા છે.

સુવર્ચ્ચાઃ સોમપુત્રસ્તુ ઇક્ષ્વાકોસ્તુ ભવિષ્યતિ। એતૌ ક્ષત્રપ્રણેતારૌ ચતુર્વિંશે ચતુર્યુગે ।। ૩૭.

સુવર્ચા, સોમપુત્ર, ઇક્ષ્વાકુમાંથી જન્મશે; આ બંને ચોવીસમા યુગમાં ક્ષત્રિય વંશના સ્થાપક બનશે.

ન ચ વિંશે યુગે સોમવંશસ્યાદિર્ભવિષ્યતિ। દેવાપિરસપત્નસ્તુ ઐલાદિર્ભવિતા નૃપઃ ।। ૩૭.

વીસમા યુગમાં સોમવંશનો સ્થાપક નહીં થાય; દેવાપીનો પ્રતિસ્પર્ધી, ઇલા વંશમાંથી એક રાજા ઉદ્ભવશે.

ક્ષત્રપ્રાપર્ત્તકૌ હ્યેતૌ ભવિષ્યેતે ચતુર્યુગે। એવં સર્વત્ર વિજ્ઞેયં સન્તાનાર્થે તુ લક્ષણમ્ ।। ૩૭.

આ બંને ચાર યુગોમાં ક્ષત્રિય વંશના પ્રવર્તક બનશે; આવી રીતે, દરેક જગ્યાએ વંશ માટેના લક્ષણો સમજવા જોઈએ.

ક્ષીણે કલિયુગે તસ્મિન્ ભવિષ્યે તુ કૃતે યુગે। સપ્તર્ષિભિસ્તુ તૈઃ સાર્દ્ધમાદ્યે ત્રેતાયુગે પુનઃ ।। ૩૭.

જ્યારે કળિયુગ ક્ષીણ થાય અને પછી કૃતયુગ આવે, ત્યારે એ સાત ઋષિઓ સાથે, પ્રથમ ત્રેતાયુગમાં ફરીથી—

ગોત્રાણાં ક્ષત્રિયાણાઞ્ચ ભવિષ્યેતે પ્રવર્ત્તકૌ। દ્વાપરાંશે ન તિષ્ઠન્તિ ક્ષત્રિયા ઋષિભિઃ સહ ।। ૩૭.

ગોત્રો અને ક્ષત્રિય વંશના સ્થાપક બનશે; દ્વાપર યુગમાં ક્ષત્રિયો ઋષિઓ સાથે રહેતા નથી.

કાલે કૃતયુગે ચૈવ ક્ષીણે ત્રેતાયુગે પુનઃ। બીજાર્થન્તે ભવિષ્યન્તિ બ્રહ્મક્ષત્રસ્ય વૈ પુનઃ ।। ૩૭.

કૃતયુગમાં અને ફરીથી ત્રેતાયુગ ક્ષીણ થાય ત્યારે, વંશના બીજ માટે બ્રાહ્મણ અને ક્ષત્રિય વંશ ફરીથી ઉદ્ભવશે.

એવમેવ તુ સર્વેષુ તિષ્ઠન્તીહાન્તરેષુ વૈ । સપ્તર્ષયો નૃપૈઃ સાર્દ્ધં સન્તાનાર્થં યુગે યુગે ।। ૩૭.

આ રીતે, બધા અંતરાળ સમયમાં, સાત ઋષિઓ રાજાઓ સાથે, દરેક યુગમાં સંતાન માટે રહે છે.

ક્ષત્રસ્યૈવ સમુચ્છેદઃ સમ્બન્ધો વૈ દ્વિજૈઃ સ્મૃતઃ। મન્વન્તરાણાં સપ્તાનાં સન્તાનાશ્ચ શ્રુતાશ્ચ તે ।। ૩૭.

ક્ષત્રિય વંશનો નાશ અને દ્વિજ સાથેનો સંબંધ યાદ કરવામાં આવે છે; સાત મન્વંતરોની વંશ પરંપરા પણ સાંભળવામાં આવે છે.

પરમ્પરા યુગાનાઞ્ચ બ્રહ્મક્ષત્રસ્ય ચોદ્ભવઃ। યથા પ્રવૃત્તિસ્તેષાં વૈ પ્રવૃત્તાનાં તથા ક્ષયઃ ।। ૩૭.

યુગોની પરંપરા અને બ્રાહ્મણ-ક્ષત્રિય વંશનો ઉદ્ભવ—જેમ તેમનો વિકાસ થાય છે, તેમ તેમ તેમનો ક્ષય પણ થાય છે.

સપ્તર્ષયો વિદુસ્તેષાં દીર્ઘાયુષ્ટ્વાક્ષયન્તુ તે। એતેન ક્રમયોગેન ઐલેક્ષ્વાક્વન્વયા દ્વિજાઃ ।। ૩૭.

સાત ઋષિઓ તેમને લાંબી આયુષ્ય અને અક્ષયતા જાણે છે; આ ક્રમથી, ઇલા અને ઇક્ષ્વાકુ વંશના દ્વિજ ઉદ્ભવે છે.

ઉત્પદ્યમાનાસ્ત્રેતાયાં ક્ષીયમાણે કલૌ પુનઃ। અનુયાન્તિ યુગાખ્યાં તુ યાવન્મન્વન્તરક્ષયઃ ।। ૩૭.

ત્રેતાયુગમાં જન્મે છે, અને કળિયુગ ક્ષીણ થાય ત્યારે ફરીથી, તેઓ યુગોની ક્રમને અનુસરે છે, મન્વંતરનો અંત આવે ત્યાં સુધી.

જામદગ્ન્યેન રામેણ ક્ષત્રે નિરવશેષિતે। કૃતે વંશકુલાઃ સર્વાઃ ક્ષત્રિયૈર્વસુધાધિપૈઃ। દ્વિવંશકરણાશ્ચૈવ કીર્ત્તયિષ્યે નિબોધત ।। ૩૭.

જામદગ્નિપુત્ર રામે ક્ષત્રિય વંશને સંપૂર્ણ નાશ કર્યો ત્યારે, બધા વંશ અને કુળો ક્ષત્રિય રાજાઓ દ્વારા પુનઃસ્થાપિત થયા; હું બંને વંશોની રચના કહું છું, સાંભળો.

ઐલસ્યેક્ષ્વાકુનન્દસ્ય પ્રકૃતિઃ પરિવર્ત્તતે। રાજાનઃ શ્રેણિબદ્ધાસ્તુ તથાન્યે ક્ષત્રિયા નૃપાઃ ।। ૩૭.

ઇલા, ઇક્ષ્વાકુ અને નંદ વંશની પ્રકૃતિ બદલાય છે; રાજાઓ શ્રેણીબદ્ધ છે, અને અન્ય ક્ષત્રિય રાજાઓ પણ એ જ રીતે છે.

ઐલવંશસ્ય યે ખ્યાતાસ્તથૈવૈક્ષ્વાકવા નૃપાઃ । તેષામેકશતં પૂર્ણં કુલાનામભિષેકિનામ્ ।। ૩૭.

ઇલા વંશમાં જે પ્રસિદ્ધ છે, અને ઇક્ષ્વાકુ વંશના રાજાઓ પણ, એમમાં એકસો પૂર્ણ કુળો અભિષિષ્ટ રાજાઓના છે.

તાવદેવ તુ ભોજાનાં વિસ્તારો દ્વિગુણઃ સ્મૃતઃ । ભજતે ત્રિંશકં ક્ષત્રં ચતુર્ધા તદ્યથાદિશમ્ ।। ૩૭.

ભોજોનું વિસ્તરણ દોઢ ગણું કહેવાયું છે; ક્ષત્રિય વર્ગને ચાર ભાગમાં વહેંચવામાં આવ્યો છે, જેમ પહેલાં સમજાવ્યું છે.

તેષ્વતીતાઃ સમાના યે બ્રુવતસ્તાન્નિબોધત। શતં વૈ પ્રતિવિન્ધ્યાનાં શતં નાગાઃ શતં હયાઃ ।। ૩૭.

હવે સાંભળો, જેમણે પોતાના સમકાલીનોને પાર કરી દીધા: પ્રતિવિંધ્યના સો, નાગના સો અને ઘોડાના પણ સો હતા.

ધૃતરાષ્ટ્રાશ્ચૈકશતમશીતિર્જનમેજયાઃ। શતઞ્ચ બ્રહ્મદત્તાનાં શીરિણાં વીરિણાં શતમ્ ।। ૩૭.

ધૃતરાષ્ટ્રના સો, જનમેજયના એંસી, બ્રહ્મદત્તના સો, તેમજ શીરીન અને વીરિનના પણ સો હતા.

તતઃ શતં પુરોમાનાં શ્વેતકાશકુશાદયઃ । તતોઽપરે સહસ્રં વૈ યેઽતીતાઃ શતબિન્દવઃ ।। ૩૭.

પછી પુરોમા નામના સો, અને શ્વેતકાશ તથા કુશ વગેરે; એ પછી શતબિંદુ નામના જૂના હજારો પુરુષો હતા.

ઈજિરે ચાશ્વમેધૈસ્તે સર્વે નિયુતદક્ષિણૈઃ । એવં રાજર્ષયોઽતીતાઃ શતશોઽથ સહસ્રશઃ ।। ૩૭.

આ બધાએ અશ્વમેઘ યજ્ઞો કર્યા અને ઘણું દાન આપ્યું; આમ, રાજર્ષિઓની સંખ્યા સૈંકડો અને હજારોમાં હતી.

મનોર્વૈવસ્વતસ્યાસ્મિન્ વર્ત્તમાનેઽન્તરે તુ યે । તેષાં નિબોધતોત્પન્ના લોકે સન્તતયઃ સ્મૃતાઃ ।। ૩૭.

હવે, મનુ વૈવશ્વતના આ વર્તમાન અવધિમાં, દુનિયામાં જે વંશો ઉત્પન્ન થયા છે, તે સાંભળો.