વાયુપુરાણમ્

સપ્તવિંશતિપર્ય્યન્તે કૃત્સ્ને નક્ષત્રમણ્ડલે। સપ્તર્ષયસ્તુ તિષ્ઠન્તિ પર્યાયેણ શતં શતમ્। સપ્તર્ષીણાં યુગં હ્યેતદ્દિવ્યયા સઙ્ખ્યયા સ્મૃતમ્ ।। ૩૭.

સત્તાવીસના અંતે, આખા નક્ષત્રમંડળમાં, સત્તર ઋષિઓ દરેક ચક્રમાં એકસો વર્ષ રહે છે; આ સત્તર ઋષિઓનું યુગ કહેવાય છે, જે દૈવી ગણતરીમાં માનવામાં આવે છે.

સા સા દિવ્યા સ્મૃતા ષષ્ટિર્દિવ્યાહ્નાશ્ચૈવ સપ્તભિઃ । તેભ્યઃ પ્રવર્ત્તતે કાલો દિવ્યઃ સપ્તર્ષિભિસ્તુ તૈઃ ।। ૩૭.

એ દૈવી યુગ સાઠ અને સાત દૈવી દિવસ સાથે માનવામાં આવે છે; એમાંથી દૈવી સમય સત્તર ઋષિઓ દ્વારા ચાલે છે.

સપ્તર્ષીણાન્તુ યે પૂર્વા દૃશ્યન્તે ઉત્તરાદિશિ। તતો મધ્યેન ચ ક્ષેત્રં દૃશ્યતે યત્સમં દિવિ ।। ૩૭.

પહેલા સત્તર ઋષિઓ ઉત્તર દિશામાં દેખાય છે; પછી મધ્યમાં જે ક્ષેત્ર દેખાય છે, તે આકાશમાં સમાન છે.

તેન સપ્તર્ષયો યુક્તા જ્ઞેયા વ્યોમ્નિ શતં સમાઃ। નક્ષત્રાણામૃષીણાઞ્ચ યોગસ્યૈતન્નિદર્શનમ્ ।। ૩૭.

એથી સત્તર ઋષિઓ આકાશમાં એકસો વર્ષ માટે જોડાયેલા છે એમ જાણવું; આ નક્ષત્રો અને ઋષિઓના સંયોગનું નિર્દેશન છે.

સપ્તર્ષયો મઘાયુક્તાઃ કાલે પારિક્ષિતે શતમ્। અન્ધ્રાંશે સ ચતુર્વ્વિશે ભવિષ્યન્તિ મતે મમ ।। ૩૭.

સત્તર ઋષિઓ મઘા સાથે જોડાયેલા, નિર્ધારિત સમયમાં એકસો વર્ષ રહે છે; અંધ્રના ભાગમાં ચોઅવીસમા સ્થાને તેઓ રહેશે, એમ મારી માન્યતા છે.

ઇમાસ્તદા તુ પ્રકૃતિર્વ્યાપત્સ્યન્તિ પ્રજા ભૃશમ્। અનૃતોપહતાઃ સર્વા ધર્મતઃ કામતોઽર્થતઃ ।। ૩૭.

પછી એ લોકોની સ્વભાવમાં ખૂબ બગાડ આવી જશે; બધા લોકો ધર્મ, કામ અને અર્થમાં અસત્યથી પીડાય જશે.

શ્રૌતસ્માર્ત્તે પ્રશિથિલે ધર્મે વર્ણાશ્રમે તદા। શઙ્કરં દુર્બલાત્માનઃ પ્રતિપત્સ્યન્તિ મોહિતાઃ ।। ૩૭.

જ્યારે શ્રૌત અને સ્માર્ત ધર્મ, varnashramના ધર્મો દુર્બળ થઈ જશે, ત્યારે મૂર્ખ અને ભ્રમિત લોકો શંકરનું મત અપનાવશે.

સંસક્તાશ્ચ ભવિષ્યન્તિ શૂદ્રાઃ સાર્દ્ધં દ્વિજાતિભિઃ। બ્રાહ્મણાઃ શૂદ્રયષ્ટારઃ શૂદ્રા વૈ મન્ત્રયોનયઃ ।। ૩૭.

શૂદ્રો દ્વિજાતિઓ સાથે મળીને રહેશે; બ્રાહ્મણો શૂદ્રો માટે યજ્ઞ કરશે, અને શૂદ્રો મંત્રોના સ્ત્રોત બનશે.

ઉપસ્થાસ્યન્તિ તાન્ વિપ્રાસ્તદા વૈ વૃત્તિલિપ્સવઃ । લવં લવં ભ્રસ્યમાનાઃ પ્રજાઃ સર્વાઃ ક્રમેણ તુ ।। ૩૭.

તે સમયે બ્રાહ્મણો રોજગાર માટે તેમના પાસે જશે; બધા લોકો ધીરે ધીરે, થોડું થોડું કરીને પતન પામશે.

ક્ષયમેવ ગમિષ્યન્તિ ક્ષીણશેષા યુગક્ષયે। યસ્મિન્ કૃષ્ણો દિવં યાતસ્તસ્મિન્નેવ તદા દિને ।। ૩૭.

યુગના અંતે, થોડા જ લોકો બાકી રહી, બધા વિનાશ તરફ જશે; એ જ દિવસે, જ્યારે કૃષ્ણ સ્વર્ગે ગયા હતા.

પ્રતિપન્નઃ કલિયુગસ્તસ્ય સઙ્ખ્યાં નિબોધત। સહસ્રાણાં શતાનીહ ત્રીણિ માનુષસઙ્ખ્યયા। ષષ્ટિં ચૈવ સહસ્રાણિ વર્ષાણામુચ્યતે કલિઃ ।। ૩૭.

કળીયુગ શરૂ થયો છે; તેની ગણતરી સમજ: અહીં માનવ ગણતરી પ્રમાણે ત્રણ લાખ અને સાઠ હજાર વર્ષ કળીયુગના કહેવાય છે.

દિવ્યે વર્ષસહસ્રન્તુ તત્સન્ધ્યાંશં પ્રકીર્ત્તિતમ્। નિઃશેષે ચ તદા તસ્મિન્ કૃતં વૈ પ્રતિપત્સ્યતે ।। ૩૭.

દૈવી વર્ષના હજાર વર્ષ એ કળીયુગની સંધ્યાનો ભાગ કહેવાયો છે; એ પૂરો થવાથી ફરીથી કૃતયુગ શરૂ થશે.

ઐલ ઇક્ષ્વાકુવંશશ્ચ સહ ભેદૈઃ પ્રકીર્ત્તિતૌ। ઇક્ષ્વાકોસ્તુ સ્મૃતઃ ક્ષત્રઃ સુમિત્રાન્તં વિવસ્વતઃ ।। ૩૭.

ઐલ અને ઇક્ષ્વાકુ વંશ, તેમના શાખાઓ સાથે, ઉલ્લેખાયા છે; ઇક્ષ્વાકુનો ક્ષત્રિય વંશ વિવસ્વતના પુત્ર સુમિત્રા સુધી માનવામાં આવે છે.

ઐલં ક્ષત્રં ક્ષેમકાન્તં સોમવંશવિદો વિદુઃ। એતે વિવસ્વતઃ પુત્રાઃ કીર્ત્તિતાઃ કીર્ત્તિવર્દ્ધનાઃ ।। ૩૭.

ઐલ ક્ષત્રિય વંશ ક્ષેમક સુધીનો છે એમ સોમવંશ જાણનારા જાણે છે; એ બધા વિવસ્વતના પુત્રો છે, જે કીર્તિને વધારનાર છે.

અતીતા વર્ત્તમાનાશ્ચ તથૈવાનાગતાશ્ચ યે। બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાશ્ચૈવાન્વયે સ્મૃતાઃ ।। ૩૭.

ભૂતકાળ, વર્તમાન અને આવનારા, બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર એમ અનુક્રમે યાદ કરવામાં આવ્યા છે.

યુગે યુગે મહાત્માનઃ સમતીતાઃ સહસ્રશઃ। બહુત્વાન્નામધેયાનાં પરિસંખ્યા કુલે કુલે ।। ૩૭.

દરેક યુગમાં હજારો મહાન આત્માઓ પસાર થઈ ગયા છે; તેમના નામો બહુ જ વધારે હોવાથી, દરેક કુળ પ્રમાણે તેમની ગણતરી કરવામાં આવી છે.

પુનરુક્તા બહુત્વાચ્ચ ન મયા પરિકીર્ત્તિતા। વૈવસ્વતેઽન્તરે હ્યસ્મિન્ નિમિવંશઃ સમાપ્યતે ।। ૩૭.

પુનરાવૃત્તિ અને સંખ્યાની વિશાળતા કારણે મેં બધા નામો ઉલ્લેખ્યા નથી; આ વૈવસ્વત મન્વંતરમાં નિમિ વંશનો અંત આવે છે.

એવાયાન્તુ યુગાખ્યાયાં યતઃ ક્ષત્રં પ્રપત્સ્યતે । તથા હિ કથયિષ્યામિ ગદતો મે નિબોધત ।। ૩૭.

હવે યુગોની વાતમાં, જ્યાંથી ક્ષત્રિય વંશ ઉદ્ભવશે, હું એ પ્રમાણે કહું છું; તમે ધ્યાનથી સાંભળો.

દેવાપિઃ પૌરવો રાજા ઇક્ષ્વાકોશ્ચૈવ યો મતઃ। મહાયોગબલોપેતઃ કલાપગ્રામમાસ્થિતઃ ।। ૩૭.

દેવાપી પૌરવ રાજા અને ઇક્ષ્વાકુ, જે મહાન યોગબળ ધરાવે છે, કલાપ ગામમાં વસ્યા છે.

સુવર્ચ્ચાઃ સોમપુત્રસ્તુ ઇક્ષ્વાકોસ્તુ ભવિષ્યતિ। એતૌ ક્ષત્રપ્રણેતારૌ ચતુર્વિંશે ચતુર્યુગે ।। ૩૭.

સુવર્ચા, સોમપુત્ર, ઇક્ષ્વાકુમાંથી જન્મશે; આ બંને ચોવીસમા યુગમાં ક્ષત્રિય વંશના સ્થાપક બનશે.

ન ચ વિંશે યુગે સોમવંશસ્યાદિર્ભવિષ્યતિ। દેવાપિરસપત્નસ્તુ ઐલાદિર્ભવિતા નૃપઃ ।। ૩૭.

વીસમા યુગમાં સોમવંશનો સ્થાપક નહીં થાય; દેવાપીનો પ્રતિસ્પર્ધી, ઇલા વંશમાંથી એક રાજા ઉદ્ભવશે.

ક્ષત્રપ્રાપર્ત્તકૌ હ્યેતૌ ભવિષ્યેતે ચતુર્યુગે। એવં સર્વત્ર વિજ્ઞેયં સન્તાનાર્થે તુ લક્ષણમ્ ।। ૩૭.

આ બંને ચાર યુગોમાં ક્ષત્રિય વંશના પ્રવર્તક બનશે; આવી રીતે, દરેક જગ્યાએ વંશ માટેના લક્ષણો સમજવા જોઈએ.

ક્ષીણે કલિયુગે તસ્મિન્ ભવિષ્યે તુ કૃતે યુગે। સપ્તર્ષિભિસ્તુ તૈઃ સાર્દ્ધમાદ્યે ત્રેતાયુગે પુનઃ ।। ૩૭.

જ્યારે કળિયુગ ક્ષીણ થાય અને પછી કૃતયુગ આવે, ત્યારે એ સાત ઋષિઓ સાથે, પ્રથમ ત્રેતાયુગમાં ફરીથી—

ગોત્રાણાં ક્ષત્રિયાણાઞ્ચ ભવિષ્યેતે પ્રવર્ત્તકૌ। દ્વાપરાંશે ન તિષ્ઠન્તિ ક્ષત્રિયા ઋષિભિઃ સહ ।। ૩૭.

ગોત્રો અને ક્ષત્રિય વંશના સ્થાપક બનશે; દ્વાપર યુગમાં ક્ષત્રિયો ઋષિઓ સાથે રહેતા નથી.

કાલે કૃતયુગે ચૈવ ક્ષીણે ત્રેતાયુગે પુનઃ। બીજાર્થન્તે ભવિષ્યન્તિ બ્રહ્મક્ષત્રસ્ય વૈ પુનઃ ।। ૩૭.

કૃતયુગમાં અને ફરીથી ત્રેતાયુગ ક્ષીણ થાય ત્યારે, વંશના બીજ માટે બ્રાહ્મણ અને ક્ષત્રિય વંશ ફરીથી ઉદ્ભવશે.

એવમેવ તુ સર્વેષુ તિષ્ઠન્તીહાન્તરેષુ વૈ । સપ્તર્ષયો નૃપૈઃ સાર્દ્ધં સન્તાનાર્થં યુગે યુગે ।। ૩૭.

આ રીતે, બધા અંતરાળ સમયમાં, સાત ઋષિઓ રાજાઓ સાથે, દરેક યુગમાં સંતાન માટે રહે છે.

ક્ષત્રસ્યૈવ સમુચ્છેદઃ સમ્બન્ધો વૈ દ્વિજૈઃ સ્મૃતઃ। મન્વન્તરાણાં સપ્તાનાં સન્તાનાશ્ચ શ્રુતાશ્ચ તે ।। ૩૭.

ક્ષત્રિય વંશનો નાશ અને દ્વિજ સાથેનો સંબંધ યાદ કરવામાં આવે છે; સાત મન્વંતરોની વંશ પરંપરા પણ સાંભળવામાં આવે છે.

પરમ્પરા યુગાનાઞ્ચ બ્રહ્મક્ષત્રસ્ય ચોદ્ભવઃ। યથા પ્રવૃત્તિસ્તેષાં વૈ પ્રવૃત્તાનાં તથા ક્ષયઃ ।। ૩૭.

યુગોની પરંપરા અને બ્રાહ્મણ-ક્ષત્રિય વંશનો ઉદ્ભવ—જેમ તેમનો વિકાસ થાય છે, તેમ તેમ તેમનો ક્ષય પણ થાય છે.

સપ્તર્ષયો વિદુસ્તેષાં દીર્ઘાયુષ્ટ્વાક્ષયન્તુ તે। એતેન ક્રમયોગેન ઐલેક્ષ્વાક્વન્વયા દ્વિજાઃ ।। ૩૭.

સાત ઋષિઓ તેમને લાંબી આયુષ્ય અને અક્ષયતા જાણે છે; આ ક્રમથી, ઇલા અને ઇક્ષ્વાકુ વંશના દ્વિજ ઉદ્ભવે છે.