વાયુપુરાણમ્

યદાસ્ય મનસા સૃષ્ટા ન વ્યવર્દ્ધન્ત તાઃ પ્રજાઃ। અપધ્યાતા ભગવતા મહાદેવેન ધીમતા ।। ૪.

પણ જ્યારે મનથી સર્જેલી એ પ્રજાઓ વધતી ન હતી, ત્યારે વિદ્વાન મહાદેવે તેનું મનન કર્યું.

મૈથુનેન ચ ભાવેન સિસૃક્ષુર્વિવિધાઃ પ્રજાઃ। અસિક્રીં ચાવહત્ પત્નીં વીરણસ્ય પ્રજાપતેઃ ।। ૪.

વિવિધ પ્રજાઓનું સર્જન વૈવાહિક રીતથી કરવા માટે, તેણે વિરણના પ્રજાપતિની પત્ની અસિક્નીને સ્વીકારી.

સુતાં સુમહતા યુક્તાં તપસા લોકધારિણીમ્। યયા ધૃતમિદં સર્વં જગત્ સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।। ૪.

તે મહાન તપસ્યા ધરાવતી અને લોકને ધારણ કરતી પુત્રી હતી, જેના દ્વારા આખું સ્થાવર-જંગમ જગત ટકેલું છે.

અત્રાપ્યુદા હરન્તીમૌ શ્લોકૌ પ્રાચેતસં પ્રતિ। દક્ષસ્યોદ્વહતો ભાર્યામસિક્નીં વીરિણીં પરામ્ ।। ૪.

અહીં પણ, પ્રાચેતસ દક્ષે અસિક્ની, વિરણની શ્રેષ્ઠ પુત્રીને વિવાહ કર્યા અંગે બે શ્લોકો કહેવામાં આવે છે.

કૂપાનાં નિયુતં દક્ષઃ સર્પિણાં સાભિમાનિનામ્। નદીગિરિષુ સર્જ્જંસ્તાઃ પૃષ્ઠતોઽનુયયૌ પ્રભુઃ ।। ૪.

દક્ષે, પ્રભુએ, ગર્વિત અને શક્તિશાળી એવા અનેક સાપોના કૂપો, નદીઓ અને પર્વતોમાં છોડ્યા પછી, તેમના પાછળ ગયા.

તં દૃષ્ટ્વા ઋષિભિઃ પ્રોક્તં પ્રતિષ્ઠાસ્યતિ વૈ પ્રજાઃ। પ્રથમાત્ર દ્વિતીયા તુ દક્ષસ્યેહ પ્રજાપતેઃ ।। ૪.

તેણે આવતાં ઋષિઓએ કહ્યું: 'અહીં પ્રજાઓ સ્થાપિત થશે; પ્રથમ અહીં, પછી બીજાં વખત દક્ષ પ્રજાપતિ દ્વારા.'

તથાગચ્છદ્યથાકાલં કૂપાનાં નિયુતે તુ સઃ। અસિક્નીં વૈરિણીં યત્ર દક્ષઃ પ્રાચેતસોઽવહત્ ।। ૪.

આ રીતે, યોગ્ય સમયે, તે અનેક કૂપો પાસે પહોંચ્યો, જ્યાં પ્રાચેતસ દક્ષએ વિરણની પુત્રી અસિક્ની સાથે વિવાહ કર્યો.

અથ પુત્રસહસ્રં સ વૈરિણ્યામમિતૌજસા। અસિવન્યાં જનયામાસ દક્ષઃ પ્રાચેતસઃ પ્રભુઃ ।। ૪.

પછી પ્રાચેતસ દક્ષ, મહાન પરાક્રમી પ્રભુએ, અસિવાન વિસ્તારમાં વૈરિણી સાથે હજાર પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા.

તાંસ્તુ દૃષ્ટ્વા મહાતેજાઃ સ વિવર્દ્ધયિષૂન્ પ્રજાઃ. દેવર્ષિઃ પ્રિયસંવાદો નારદો બ્રહ્મણઃ સુતઃ। નાશાય વચનં તેષાં શાપાયૈવાત્મનોઽબ્રવીત્ ।। ૪.

તેમને જોઈને, મહાત્મા નારદ, સર્વપ્રિય અને બ્રહ્માના પુત્ર, પ્રજાઓ વધે નહીં એ માટે એવા વચનો બોલ્યા કે જેનાથી તેઓ નાશ પામ્યા અને પોતાને પણ શાપ લાગ્યો.

યઃ સ વૈ પ્રોચ્યતેવિપ્રઃ કશ્યપસ્યેતિ કૃત્રિમઃ। દક્ષશાપભયાદ્ભીતો બ્રહ્માર્ષિસ્તેન કર્મણા ।। ૪.

જેને કશ્યપ ઋષિ કહેવામાં આવે છે, તે માત્ર નામરૂપે છે; દક્ષના શાપના ભયથી બ્રહ્મર્ષિએ એ ભૂમિકા સ્વીકારી હતી.

યઃ કશ્યપસુતસ્યાથ પરમેષ્ઠી વ્યજાયત। માનસઃ કશ્યપસ્યેહ દક્ષશાપભયાત્ પુનઃ ।। ૪.

પછી પરમેષ્ઠી બ્રહ્માના મનમાંથી કશ્યપના પુત્ર તરીકે એક જન્મ્યો; અહીં દક્ષના શાપના ભયથી કશ્યપનો મનથી જન્મેલો પુત્ર ફરી પ્રગટ થયો.

તસ્માત્ સ કશ્યપસ્યાથ દ્વિતીયં માનસોઽભવત્। સ હિ પૂર્વસમુત્પન્નો નારદઃ પરમેષ્ઠિનઃ ।। ૪.

એથી તે કશ્યપનો બીજો માનસપુત્ર થયો; કારણ કે નારદ, જે પહેલાં પરમેષ્ઠીથી જન્મ્યો હતો, એ જ હતો.

યેન દક્ષસ્ય પુત્રાસ્તે હર્યશ્વા ઇતિ વિશ્રુતાઃ । નિન્દાર્થં નાશિતાઃ સર્વે વિનષ્ટાશ્ચ ન સંશયઃ ।। ૪.

તેના દ્વારા દક્ષના બધા પુત્રો, જેમને હર્યશ્વ કહેવામાં આવે છે, નિંદા માટે નાશ પામ્યા; તેઓ બધાં વિનાશ પામ્યા, એમાં કોઈ સંશય નથી.

તસ્યોદ્યતસ્તદા દક્ષઃ ક્રુદ્ધો નાશાય વૈ પ્રભુઃ । બ્રહ્મર્ષીન્ વૈ પુરસ્કૃત્ય યાચિતઃ પરમેષ્ઠિના ।। ૪.

ત્યારે દક્ષ ગુસ્સે ભરાઈને વિનાશ કરવા ઊભા થયા, પણ પરમેશ્ઠીએ બ્રહ્મર્ષિઓ સાથે જઈને તેમને સમજાવ્યા અને રોક્યા.

તતોઽભિસન્ધિતં ચક્રે દક્ષસ્તુ પરમેષ્ઠિના। કન્યાયાં નારદો મહ્યં તવ પુત્રો ભવત્વિતિ ।। ૪.

પછી પરમેશ્ઠીના વિનંતી પર દક્ષે નક્કી કર્યું કે નારદે, જે મારી દીકરીમાંથી જન્મે, તારો પુત્ર બને.

તતો દક્ષઃ સુતાં પ્રાદાત્ પ્રિયાં વૈ પરમેષ્ઠિને । તસ્માત્ સ નારદો જજ્ઞે ભૂયઃ શાન્તો ભયાદૃષિઃ ।। ૪.

એ પછી દક્ષે પોતાની પ્રિય દીકરી પરમેશ્ઠીને આપી; તેથી નારદ ફરી જન્મ્યા, અને ભયથી શાંત થયેલા ઋષિ બન્યા.

તદુપશ્રુત્ય વિપ્રાસ્તે જાતકૌતૂહલાઃ પુનઃ । અપૃચ્છન્ વદતાં શ્રેષ્ઠં સૂતં તત્ત્વાર્થદર્શિનમ્ ।। ૪.

આ સાંભળીને બ્રાહ્મણો ફરી ઉત્સુક થયા અને સત્ય જાણનારા, બોલનારા શ્રેષ્ઠ એવા સૂતને પ્રશ્ન કર્યો.

કથં વિનાશિતાઃ પુત્રા નારદેન મહાત્મના। પ્રજાપતિસુતાસ્તે વૈ પ્રજાઃ પ્રાચેતસાત્મજાઃ ।। ૪.

પૃચ્છ્યા કે, મહાન આત્માવાળા નારદે પ્રજાપતિના પુત્રો, પ્રચેતસના વંશજો, કેવી રીતે વિનાશ પામ્યા?

સ તથ્યં વચનં શ્રુત્વા જિજ્ઞાસાસમ્ભવં શુભમ્ । પ્રોવાચ મધુરં વાક્યં તેષાં સર્વગુણાન્વિતમ્ ।। ૪.

તેમની સત્ય અને શુભ જિજ્ઞાસા સાંભળી, સૂતે મીઠા અને ગુણોથી ભરપૂર શબ્દોમાં જવાબ આપ્યો.

દક્ષપુત્રાશ્ચ હર્યશ્વા વિવર્દ્ધયિષવઃ પ્રજાઃ। સમાગતા મહાવીર્યા નારદસ્તાનુવાચ હ ।। ૪.

દક્ષના પુત્રો હર્યશ્વો, જે પ્રજાનું વૃદ્ધિ કરવા ઇચ્છતા અને મહા બળવાન હતા, એકઠા થયા; ત્યારે નારદે તેમને સંબોધ્યા.

બાલિશા બલ યૂયં વૈ ન પ્રજાનીથ ભૂતલમ્। અન્તમૂર્દ્ધ્વમધશ્ચૈવ કથં સ્રક્ષ્યથ વૈ પ્રજાઃ ।। ૪.

તમે બધા યુવાન અને નિર્દોષ છો, તમને પૃથ્વીનું ઉપર, નીચે કે વચ્ચેનું જ્ઞાન નથી; તો પછી તમે પ્રજા કેવી રીતે ઉત્પન્ન કરશો?

કિં પ્રમાણન્તુ મેદિન્યાઃ સ્રષ્ટવ્યાનિ તથૈવ ચ। અવિજ્ઞાયેહ સ્રષ્ટવ્યમન્યથા કિં નુ સ્રક્ષ્યથ। અલ્પં વાપિ બહુર્વાપિ તત્ર દોષસ્તુ દૃશ્યતે ।। ૪.

પૃથ્વીનું માપ શું છે અને શું સર્જવું જોઈએ? એ જાણ્યા વિના સર્જન કરશો તો તેમાં ખોટ જ રહેશે, ઓછું કરો કે વધારે કરો.

તે તુ તદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રયાતાઃ સર્વતોદિશમ્। વાયુન્તુ સમનુપ્રાપ્ય ગતાસ્તે વૈ પરાભવમ્ ।। ૪.

આ શબ્દો સાંભળી, તેઓ સર્વ દિશામાં ચાલ્યા ગયા; અને વાયુના માર્ગે જઈને તેઓ વિનાશ પામ્યા.

અદ્યાપિ ન નિવર્ત્તન્તે ભ્રમન્તો વાયુમિશ્રિતાઃ । એવં વાયુપથં પ્રાપ્ય ભ્રમન્તે તે મહર્ષયઃ ।। ૪.

આજે પણ તેઓ પાછા ફરતા નથી, વાયુ સાથે ભટકતા રહે છે; એમ વાયુના માર્ગે જઈને મહર્ષિઓ સતત ભટકતા રહે છે.

સ્વેષુ પુત્રેષુ નષ્ટેષુ દક્ષઃ પ્રાચેતસઃ પુનઃ। વૈરિમ્યામેવ પુત્રાણાં સહસ્રમસૃજત્ પ્રભુઃ ।। ૪.

પુત્રો ગુમાવ્યા પછી, પ્રચેતસપુત્ર દક્ષે ફરી વાઇરિણીમાંથી હજાર પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા.

પ્રજા વિવર્દ્ધયિષવઃ શબલાશ્વાઃ પુનસ્તુ તે। પૂર્વમુક્તં વચસ્તત્ર શ્રાવિતા નારદેન હ ।। ૪.

પ્રજાનું વૃદ્ધિ કરવા ઇચ્છતા એ શબલાશ્વોએ ફરી નારદે પહેલાં જે કહ્યું હતું તે સાંભળ્યું.

તચ્છ્રત્વા વચનં સર્વે કુમારાસ્તે મહૌજસઃ। અન્યોઽન્યમૂચુસ્તે સર્વે સમ્યગાહ મહાનૃષિઃ। ભ્રાતૄણાં પદવી ચૈવ ગન્તવ્યા નાત્ર સંશયઃ ।। ૪.

એ વચન સાંભળી, એ બધા બલવાન યુવાનો એકબીજાને કહ્યું, 'મહાન ઋષિએ સાચું કહ્યું છે; આપણને ભાઈઓની જ માર્ગે જવું જોઈએ, તેમાં કોઈ શંકા નથી.'

જ્ઞાત્વા પ્રમાણં પૃત્વ્યાશ્ચ સુખં સ્રક્ષ્યામહે પ્રજાઃ। તેઽપિ તેનૈવ માર્ગેણ પ્રયાતાઃ સર્વતોદિશમ્। અદ્યાપિ ન નિવર્ત્તન્તે સમુદ્રેભ્ય ઇવાપગાઃ ।। ૪.

પૃથ્વીનું માપ જાણી, આપણે આનંદથી પ્રજા ઉત્પન્ન કરીશું; તેઓ પણ એ જ માર્ગે સર્વ દિશામાં ગયા અને આજે પણ પાછા ફરતા નથી, જેમ નદીઓ સમુદ્રમાં મળી જાય છે.

તતઃ પ્રભૃતિ વૈ ભ્રાતા ભ્રાતુરન્વેષણે રતઃ। પ્રયાતો નશ્યતિ તથા તન્ન કાર્યં વિજાનતા ।। ૪.

ત્યાંથી, ભાઈ પોતાના ભાઈને શોધવા જાય છે તો એ પણ એ જ રીતે વિનાશ પામે છે; જે જાણે છે, તેને આવું કરવું જોઈએ નહીં.