વાયુપુરાણમ્

પૌલહો વનપીઠશ્ચ ગોત્રે વાસિષ્ઠ એવ ચ । ચૈત્રસ્તથાપિ પૌલસ્ત્ય ઋષયસ્તામસેઽન્તરે

પૌલહ, વનપીઠ, ગોત્ર વાસિષ્ઠ, ચૈત્ર અને પૌલસ્ત્ય—આ ઋષિઓ તામસ સમયગાળામાં હતા.

જનુવણ્ડસ્તથા શાન્તિર્નરઃ ખ્યાતિર્ભયસ્તથા । પ્રિયભૃત્યો હ્યવક્ષિશ્ચ પૃષ્ટલોઢો દૃઢોદ્યતઃ । ઋતશ્ચ ઋતબન્ધુશ્ચ તામસસ્ય મનોઃ સુતાઃ

જનુવંડ, શાંતિ, નર, ખ્યાતિ, ભય, પ્રિયભૃત્ય, અવક્ષિ, પૃષ્ઠલોઢ, દૃઢોદ્યત, ઋત અને ઋતબંધુ—આ બધા તામસ મનુના પુત્રો હતા.

પઞ્ચમેત્વથ પર્યાયે મનોશ્ચારિષ્ણવેઽન્તરે । ગણાસ્તુ સુસમાખ્યાતા દેવતાનાં નિબોધત

હવે, પાંચમા ચક્રમાં, ચારિષ્ણવ મનુના સમયગાળામાં, દેવતાઓના જૂથો સારી રીતે વર્ણવાયા છે—તમે સાંભળો.

અમૃતા ભાભૂતરજોવિકુણ્ઠાઃ સસુમેધસઃ । ચરિષ્ણોસ્તુ શુભાઃ પુત્રા વસિષ્ઠસ્ય પ્રજાપતેઃ । ચતુર્દશ ચ ચત્વારો ગણાસ્તેષાન્તુ ભાસ્વરાઃ

અમૃત, ભાભૂતરજસ, વિકુંઠ અને સસુમેધસ—આ બધા શુભ સંતાન ચારિષ્ણુ, વસિષ્ઠના પુત્ર અને પ્રજાપતિના, હતા; અને એમા ચૌદ તથા ચાર તેજસ્વી જૂથો હતા.

સ્વત્રવિપ્રેગ્નિભાસસ્વ પ્રત્યેતિષ્ઠામૃતસ્તથા । સુમતિર્વાવિરાવશ્ચ વાચિનોદઃ સ્રવસ્તથા

સ્વત્ર, વિપ્રેગ્નિ, ભાસ, સ્વ, પ્રતિએતિ, સ્થામૃત, સુમતિ, વાવીરાવ, વાચિનોદ અને શ્રવસ—આ નામો જણાવાયા છે.

પ્રવિરાશી ચ વાદશ્ચ પ્રાશશ્ચેતિ ચતુર્દશ । અમૃતાભાઃ સ્મૃતા હ્યેતે દેવાશ્ચારિષ્ણવેઽન્તરે

પ્રવિરાશી, વાદ, પ્રાશ—આ રીતે ચૌદ થાય છે; અમૃતાભાસ નામે ઓળખાતા આ દેવતાઓ ચારિષ્ણવના સમયગાળામાં સ્મરણ થાય છે.

મતિશ્ચ સુમતિશ્ચૈવ ઋતસત્યૌ તથૈવ ચ । આવૃતિર્વિવૃતિશ્ચૈવ મદો વિનય એવ ચ

મતિ, સુમતિ, ઋત, સત્ય, આવૃતિ, વિવૃતિ, મદ અને વિનય—આ નામો પણ જણાવાયા છે.

જેતા જિષ્ણુઃ સહશ્ચૈવ દ્યુતિમાન્ સ્રવસસ્તથા । ઇત્યેતાનીહ નામાનિ આભૂતરજસાં વિદુઃ

જેતા, જિષ્ણુ, સહ, દ્યુતિમાન અને શ્રવસ—આ નામો ભાભૂતરજસમાં જાણીતા છે.

વૃષભેત્તા જયો ભીમઃ શુચિર્દાન્તો યશો દમઃ । નાથો વિદ્વાનજેયશ્ચ કૃશો ગૌરો ધ્રુવસ્તથા । કીર્તિતાસ્તુ વિકુણ્ઠા વૈ સુમેધાસ્તુ નિબોધત ॥૨.૧.

વૃષભેत्ता, જય, ભીમ, શુચિ, દાંત, યશ, દમ, નાથ, વિદ્વાન, અજય, કૃશ, ગૌર અને ધ્રુવ—આ બધા વિકુંઠ છે; હવે સુમેધસ સાંભળો.

૬૨.૫૦ મેધા મેધાતિથિશ્ચૈવ સત્યમેધાસ્તથૈવ ચ । પૃશ્રિમેધાલ્પમેધાશ્ચ ભૂયોમેધાદયઃ પ્રભુઃ

મેધા, મેધાતિથિ, સત્યમેધા, પૃશ્રિમેધા, અલ્પમેધા, ભૂયોમેધા અને બીજા—આ બધા સુમેધસમાં પ્રમુખ છે.

દીપ્તિમેધા યશોમેધાઃ સ્થિરમેધાસ્તથૈવ ચ । સર્વમેધાશ્વમેધાશ્ચ પ્રતિમેધાશ્ચ યઃ સ્મૃતઃ । મેધાવાન્ મેધહર્ત્તા ચ કીર્ત્તિતાસ્તુ સુમેધસઃ

દીપ્તિમેધા, યશોમેધા, સ્થિરમેધા, સર્વમેધા, અશ્વમેધા, પ્રતિમેધા, મેધાવાન અને મેધહર્તા—આ નામો પણ સુમેધસમાં ગણાય છે.

વિભુરિન્દ્રસ્તદા તેષામાસીદ્વિક્રાન્તપૌરુષઃ । પૌલસ્ત્યો વેદબાહુશ્ચ યજુર્નામા ચ કાશ્યપઃ

એ સમયે વિભુ તેમનો ઇન્દ્ર હતો, જે પરાક્રમમાં શક્તિશાળી હતો; પૌલસ્ત્ય વેદબાહુ હતો, અને કાશ્યપને યજુર કહેવામાં આવતો.

હિરણ્યરોમાઙ્ગિરસો વેદશ્રીશ્ચૈવ ભાર્ગવઃ । ઊર્દ્ધ્વબાહુશ્ચ વાસિષ્ઠઃ પર્જન્યઃ પૌલહસ્તથા । સત્યનેત્રસ્તથાત્રેય ઋષયો રૈવતાન્તરે

હિરણ્યરોમ અંગિરસ હતા, વેદશ્રી ભાર્ગવ હતા, ઊર્ધ્વબાહુ વાસિષ્ઠ હતા, પર્જન્ય પૌલહ હતા અને સત્યનેત્ર આત્રેય હતા—આ બધા ઋષિઓ રૈવતના સમયગાળામાં હતા.

મહાપુરાણસમ્ભાવ્યઃ પ્રત્યઙ્ગપરહા શુચિઃ । બલબન્ધુર્નિરામિત્રઃ કેતુભૃઙ્ગો દૃઢવ્રતઃ । ચરિષ્ણવસ્ય પુત્રાસ્તે પઞ્ચમઞ્ચૈતદન્તરમ્

મહાન પુરાણ તરીકે માન્ય, દરેક અંગ માટે સમર્પિત, શુદ્ધ, બળવાન, દુશ્મન વિના, ધ્વજધારી, દૃઢ પ્રતિજ્ઞાવાન — આવા ચરિષ્ણવના પુત્રો છે, જે આ ક્રમમાં પાંચમા છે.

સ્વારોચિષોત્તમશ્ચૈવ તામસો રૈવતસ્તથા । પ્રિયવ્રતાન્વયા હ્યેતે ચત્વારો મનવસ્તથા

સ્વારોચિષ, ઉત્તમ, તામસ અને રૈવત — આ ચાર મનુઓ પ્રિયવ્રતના વંશજ છે.

ષષ્ઠે ખલ્વથ પર્યાયે દેવા યે ચાક્ષુષેઽન્તરે । આદ્યાઃ પ્રસૂતા ભાવ્યાશ્ચ પૃથુકાશ્ચ દિવૌકસઃ । મહાનુભાવલેખાશ્ચ પઞ્ચ દેવગણાઃ સ્મૃતઃ

છઠ્ઠા ચક્રમાં, ચક્ષુષ મનુના અવધિમાં રહેલા દેવતાઓ — પ્રથમ જન્મેલા, ભવિષ્યમાં જન્મનાર અને પૃથુક નામના દેવતાઓ તથા મહાન શક્તિ ધરાવનારા લેખા — આ પાંચ દેવગણ તરીકે ઓળખાય છે.

દિવૌકસઃ સર્ગ એષ પ્રોચ્યતે માતૃનામભિઃ । અત્રેઃ પુત્રસ્ય નપ્તાર આરણ્યસ્ય પ્રજાપતેઃ । ગણાશ્ચ તેષાં દેવાનામેકૈકો હ્યષ્ટકઃ સ્મૃતઃ

આ દેવતાઓની રચના માતાઓના નામથી ઓળખાય છે; અત્રિના પુત્રના પૌત્રો, આરણ્ય પ્રજાપતિના વંશજ; અને દરેક દેવગણમાં આઠ-આઠ દેવતાઓ ગણાય છે.

અન્તરિક્ષો વસુહયો હ્યતિથિશ્ચ પ્રિયવતઃ । શ્રોતા મન્તા સુમન્તા ચ આદ્યા હ્યેતે પ્રકીર્ત્તિતાઃ

અંતરિક્ષ, વસુહય, અતિથિ, પ્રિયવત, શ્રોતા, મંતા અને સુમંતા — આ પ્રથમ ગણાય છે.

શ્યેનભદ્રસ્તથા પશ્યઃ પથ્યનેત્રો મહાયશાઃ । સુમનાશ્ચ સુવેતાશ્ચ રૈવતઃ સુપ્રચેતસઃ । દ્યુતિશ્ચૈવ મહાસત્ત્વઃ પ્રસૂતાઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ ॥૨.૧.

શ્યેનભદ્ર, પશ્ય, પથ્યનેત્ર, મહાયશ, સુમના, સુવેટા, રૈવત, સુપ્રચેતસ, દ્યુતિ અને મહાસત્ત્વ — આ બધા સંતાન ગણાય છે.

૬૨.૬૦ વિજયઃ સુજયશ્ચૈવ મનોદ્યાનૌ તથૈવ ચ । સુમતિઃ સુપરિશ્ચૈવ વિજ્ઞાતોઽર્થપતિશ્ચ યઃ । ભાવ્યા હ્યેતે સ્મૃતા દેવાઃ પૃથુકાંસ્તુ નિબોધત

વિજય, સુજય, મનોદ્યાન, સુમતિ, સુપરી, વિજ્ઞાત અને અર્થપતિ — આ ભવિષ્યના દેવતાઓ ગણાય છે; હવે પૃથુકોના વિષે સાંભળો.

અજિષ્ટઃ શાક્યનો દેવો વાનપૃષ્ઠસ્તથૈવ ચ । શાઙ્કરઃ સત્યધૃષ્ણુશ્ચ વિષ્ણુશ્ચ વિજયસ્તથા । અજિતશ્ચ મહાભાગઃ પૃથુકાસ્તે દિવૌકસઃ

અજિષ્ટ, શાક્યન, વાનપૃષ્ઠ, શાંકર, સત્યધૃષ્ણુ, વિષ્ણુ, વિજય અને મહાભાગી અજિત — આ પૃથુકા દેવતાઓ છે.

લેખાંસ્તથા પ્રવક્ષ્યામિ બ્રુવતો મે નિબોધત । મનોજવઃ પ્રઘાસસ્તુ પ્રચેતાસ્તુ મહાયશાઃ

હવે હું લેખાઓનું વર્ણન કરું છું, ધ્યાનથી સાંભળો: મનોજવ, પ્રઘાસ, પ્રચેતસ અને મહાયશ.

વાતો ધ્રુવક્ષિતિશ્ચૈવ અદ્ભુતશ્ચૈવ વીર્યવાન્ । અવનો બૃહસ્પતિશ્ચૈવ લેખાઃ સમ્પરિકીર્ત્તિતાઃ

વાત, ધ્રુવક્ષિતિ, અદ્ભુત (શક્તિશાળી), અવન અને બૃહસ્પતિ — આ લેખાઓ ગણાય છે.

મનોજવો મહાવીર્યસ્તેષામિન્દ્રસ્તદાભવત્ । ઉન્નતો ભાર્ગવશ્ચૈવ હવિષ્માનઙ્ગિરઃસુતઃ

આમાં મનોજવ મહાવીર બન્યો ઇન્દ્ર; ઉન્નત, ભાર્ગવ અને હવિષ્માન (અંગિરસપુત્ર) પણ હતા.

સુધામા કાશ્યપશ્ચૈવ વાસિષ્ઠો વિરજસ્તથા । અતિમાનશ્ચ પૌલસ્ત્યઃ સહિષ્ણુઃ પૌલહસ્તથા । મધુરા ત્રેય ઇત્યેતે સપ્ત વૈ ચાક્ષુષેઽન્તરે

સુધામા, કશ્યપ, વાસિષ્ઠ, વિરજ, અતિમાન, પૌલસ્ત્ય, સહિષ્ણુ, પૌલહ અને મધુરા, ત્રેય — આ સાત ચક્ષુષ અવધિના છે.

ઊરુઃ પૂરુઃ શતદ્યુમ્નસ્તપસ્વી સત્યવાક્ કૃતિઃ । અગ્નિષ્ટુદતિરાત્રશ્ચ સુદ્યુમ્નશ્ચેતિ તે નવ

ઊરુ, પૂરુ, શતદ્યુમ્ન, તપસ્વી, સત્યવાક, કૃતિ, અગ્નિષ્ટુદ, અતિરાત્ર અને સુદ્યુમ્ન — આ નવ છે.

અભિમન્યુશ્ચ દશમો નાદ્વલેયા મનોઃ સુતાઃ । ચાક્ષુષસ્ય સુતા હ્યેતે ષષ્ઠં ચૈવ તદન્તરમ્

અભિમન્યુ દસમો છે; નાદ્વાલીથી જન્મેલા મનુના પુત્રો — આ ચક્ષુષના પુત્રો છે, જે ક્રમમાં છઠ્ઠા છે.

વૈવસ્વતેન સઙ્ખ્યાતસ્તસ્ય સર્ગો મહાત્મનઃ । વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ કથિતં વૈ મયા દ્વિજાઃ

વૈવસ્વત મહાત્માનું સર્જન ગણાયું છે; મેં તેને વિગતે અને ક્રમશઃ વર્ણન કર્યું છે, હે દ્વિજો.

ચાક્ષુષસ્ય તુ દાયાદઃ સમ્ભૂતઃ કશ્યપાન્વયે । તસ્યાન્વવાયે યેઽપ્યન્યે તન્નો બ્રૂહિ યથાતથમ્ ॥૨.૧.

ચક્ષુષનો વારસદાર કશ્યપના વંશમાં જન્મ્યો હતો; તેના વંશમાં જે અન્ય ઉપજે, તે પણ સાચું કહો.