વાયુપુરાણમ્

કરોતિ નામ યદ્વાચો વાચં ક્રૂરમુદાહૃતમ્। દક્ષાભિશપ્તઃ કુપિતઃ કશ્યપસ્તેન સોઽભવત્ ।। ૪.

કઠોર વાણી બોલવાને કારણે, દક્ષે ક્રોધથી શાપ આપતાં કશ્યપનું એ નામ પડ્યું.

તસ્માચ્ચ કશ્યપેનોક્તો બ્રહ્મણા પરમેષ્ઠિના। તસ્માદ્દક્ષઃ કશ્યપાય કન્યાસ્તાઃ પ્રત્યપદ્યત। સર્વાશ્ચ બ્રહ્મવાદિન્યઃ સર્વાસ્તા લોકમાતરઃ ।। ૪.

પછી પરમેશ્વર બ્રહ્માના આદેશથી દક્ષે પોતાની તમામ કન્યાઓ કશ્યપને આપી. એ બધીઓ વેદજ્ઞા અને લોકમાતાઓ બની.

ઇત્યેતમૃષિસર્ગન્તુ પુણ્યં યો વેદ વારુણમ્। આયુષ્માન્ પુણ્યવાન્ શુદ્ધઃ સુખમાપ્નોત્યનુત્તમમ્। ધારણાત્ શ્રવણાચ્ચૈવ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ।। ૪.

જે કોઈ આ ઋષિ-સર્જનનું પુણ્યમય વારુણ કથા જાણે છે, તે દીર્ઘાયુ, પુણ્યવાન અને શુદ્ધ બની સર્વોત્તમ સુખ પામે છે. તેને વાંચવાથી અને સાંભળવાથી બધા પાપો દૂર થાય છે.

અથાબ્રુવન્ પુનઃ સર્વે મુનયો રોમહર્ષણમ્। વિનિવૃત્તે પ્રજાસર્ગે ષષ્ઠે વૈ ચાક્ષુષસ્ય હ । નિસર્ગઃ સમ્પ્રવૃત્તોઽયં મનોર્વૈવ સ્વતસ્ય હ ।। ૪.

પછી બધા મુનિઓએ ફરી રોમહર્ષણને કહ્યું: 'પૃથ્વી પર છઠ્ઠા પ્રજાસર્જન પછી, ચાક્ષુષ મનુના સમયમાં, વૈવસ્વત મનુની સ્વયંભૂ સર્જન શરૂ થઈ છે.'

પ્રજાઃ સૃજેતિ વ્યાદિષ્ટઃ સ્વયં દક્ષઃ સ્વયમ્ભુવા। સસર્જ દક્ષો ભૂતાનિ ગતિમન્તિ ધ્રુવાણિ ચ । ઉપસ્થિતેઽન્તરે હ્યસ્મિન્ મનોર્વૈવસ્વતસ્ય હ ।। ૪.

સ્વયંભૂએ આજ્ઞા આપતાં દક્ષે પોતે પ્રજાઓનું સર્જન કર્યું. દક્ષે ચેતન અને અચેતન સર્વે જીવોની રચના કરી. વૈવસ્વત મનુના અંતરાલમાં એ સર્જન થયું.

તતઃ પ્રવૃત્તો દક્ષસ્તુપ્રજાઃ સ્રષ્ટુઞ્ચતુર્વિધાઃ। જરાયુજા અણ્ડજાશ્ચ ઉદ્ભિજ્જાઃ સ્વેદજાસ્તથા ।। ૪.

પછી દક્ષએ ચાર પ્રકારની પ્રજાઓનું સર્જન શરૂ કર્યું: પેટમાંથી જન્મનારા, ડિમ્બમાંથી જન્મનારા, ભેજમાંથી ઉત્પન્ન થતા અને જમીનમાંથી ઉગતા જીવો.

દશવર્ષ સહસ્રાણિ તપ્ત્વા ઘોરં મહત્તપઃ। સમ્ભાવિતો યોગબલૈરણિમાદ્યૈર્વિશેષતઃ ।। ૪.

દશ હજાર વર્ષ સુધી તેણે ભારે અને કઠિન તપસ્યા કરી, અને તેને યોગના વિશેષ એવા અણિમાદિ શક્તિઓ પ્રાપ્ત હતી.

આત્માનં વ્યભજન્ શ્રીમાન્ મનુષ્યોરગરાક્ષસાન્। દેવાસુરસગન્ધર્વાન્ દિવ્યસંહનનપ્રજાન્ । ઈશ્વરાનાત્મનસ્તુલ્યાન્ રૂપદ્રવિણતેજસા ।। ૪.

તે મહાન યશસ્વીએ પોતાને વિભાજિત કરીને મનુષ્યો, સાપો, રાક્ષસો, દેવો, અસુરો અને ગંધર્વો જેવા દિવ્ય સ્વરૂપ ધરાવનારા, રૂપ, સંપત્તિ અને તેજમાં પોતાના સમાન એવા પ્રજાઓનું સર્જન કર્યું.

તથૈવાન્યાનિ મુદિતો ગતિમન્તિ ધ્રુવાણિ ચ। માનસાન્યેવ ભૂતાનિ સિસૃક્ષુર્વિવિધાઃ પ્રજાઃ ।। ૪.

એ જ રીતે, વિવિધ પ્રજાઓ સર્જવાની ઇચ્છાથી આનંદપૂર્વક તેણે મનથી જ સ્થિર અને ચંચળ અનેક જીવોનું સર્જન કર્યું.

ઋષીન્ દેવાન્ સગન્ધર્વાન્ મનુષ્યોરગરાક્ષસાન્। યક્ષભૂતપિશાચાંશ્ચ વયઃપશુમૃગાંસ્તથા ।। ૪.

તેણે ઋષિઓ, દેવો, ગંધર્વો, મનુષ્યો, સાપો, રાક્ષસો, યક્ષો, ભૂતો, પિશાચો, પક્ષીઓ, પશુઓ અને જંગલી પ્રાણીઓનું પણ સર્જન કર્યું.

યદાસ્ય મનસા સૃષ્ટા ન વ્યવર્દ્ધન્ત તાઃ પ્રજાઃ। અપધ્યાતા ભગવતા મહાદેવેન ધીમતા ।। ૪.

પણ જ્યારે મનથી સર્જેલી એ પ્રજાઓ વધતી ન હતી, ત્યારે વિદ્વાન મહાદેવે તેનું મનન કર્યું.

મૈથુનેન ચ ભાવેન સિસૃક્ષુર્વિવિધાઃ પ્રજાઃ। અસિક્રીં ચાવહત્ પત્નીં વીરણસ્ય પ્રજાપતેઃ ।। ૪.

વિવિધ પ્રજાઓનું સર્જન વૈવાહિક રીતથી કરવા માટે, તેણે વિરણના પ્રજાપતિની પત્ની અસિક્નીને સ્વીકારી.

સુતાં સુમહતા યુક્તાં તપસા લોકધારિણીમ્। યયા ધૃતમિદં સર્વં જગત્ સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।। ૪.

તે મહાન તપસ્યા ધરાવતી અને લોકને ધારણ કરતી પુત્રી હતી, જેના દ્વારા આખું સ્થાવર-જંગમ જગત ટકેલું છે.

અત્રાપ્યુદા હરન્તીમૌ શ્લોકૌ પ્રાચેતસં પ્રતિ। દક્ષસ્યોદ્વહતો ભાર્યામસિક્નીં વીરિણીં પરામ્ ।। ૪.

અહીં પણ, પ્રાચેતસ દક્ષે અસિક્ની, વિરણની શ્રેષ્ઠ પુત્રીને વિવાહ કર્યા અંગે બે શ્લોકો કહેવામાં આવે છે.

કૂપાનાં નિયુતં દક્ષઃ સર્પિણાં સાભિમાનિનામ્। નદીગિરિષુ સર્જ્જંસ્તાઃ પૃષ્ઠતોઽનુયયૌ પ્રભુઃ ।। ૪.

દક્ષે, પ્રભુએ, ગર્વિત અને શક્તિશાળી એવા અનેક સાપોના કૂપો, નદીઓ અને પર્વતોમાં છોડ્યા પછી, તેમના પાછળ ગયા.

તં દૃષ્ટ્વા ઋષિભિઃ પ્રોક્તં પ્રતિષ્ઠાસ્યતિ વૈ પ્રજાઃ। પ્રથમાત્ર દ્વિતીયા તુ દક્ષસ્યેહ પ્રજાપતેઃ ।। ૪.

તેણે આવતાં ઋષિઓએ કહ્યું: 'અહીં પ્રજાઓ સ્થાપિત થશે; પ્રથમ અહીં, પછી બીજાં વખત દક્ષ પ્રજાપતિ દ્વારા.'

તથાગચ્છદ્યથાકાલં કૂપાનાં નિયુતે તુ સઃ। અસિક્નીં વૈરિણીં યત્ર દક્ષઃ પ્રાચેતસોઽવહત્ ।। ૪.

આ રીતે, યોગ્ય સમયે, તે અનેક કૂપો પાસે પહોંચ્યો, જ્યાં પ્રાચેતસ દક્ષએ વિરણની પુત્રી અસિક્ની સાથે વિવાહ કર્યો.

અથ પુત્રસહસ્રં સ વૈરિણ્યામમિતૌજસા। અસિવન્યાં જનયામાસ દક્ષઃ પ્રાચેતસઃ પ્રભુઃ ।। ૪.

પછી પ્રાચેતસ દક્ષ, મહાન પરાક્રમી પ્રભુએ, અસિવાન વિસ્તારમાં વૈરિણી સાથે હજાર પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા.

તાંસ્તુ દૃષ્ટ્વા મહાતેજાઃ સ વિવર્દ્ધયિષૂન્ પ્રજાઃ. દેવર્ષિઃ પ્રિયસંવાદો નારદો બ્રહ્મણઃ સુતઃ। નાશાય વચનં તેષાં શાપાયૈવાત્મનોઽબ્રવીત્ ।। ૪.

તેમને જોઈને, મહાત્મા નારદ, સર્વપ્રિય અને બ્રહ્માના પુત્ર, પ્રજાઓ વધે નહીં એ માટે એવા વચનો બોલ્યા કે જેનાથી તેઓ નાશ પામ્યા અને પોતાને પણ શાપ લાગ્યો.

યઃ સ વૈ પ્રોચ્યતેવિપ્રઃ કશ્યપસ્યેતિ કૃત્રિમઃ। દક્ષશાપભયાદ્ભીતો બ્રહ્માર્ષિસ્તેન કર્મણા ।। ૪.

જેને કશ્યપ ઋષિ કહેવામાં આવે છે, તે માત્ર નામરૂપે છે; દક્ષના શાપના ભયથી બ્રહ્મર્ષિએ એ ભૂમિકા સ્વીકારી હતી.

યઃ કશ્યપસુતસ્યાથ પરમેષ્ઠી વ્યજાયત। માનસઃ કશ્યપસ્યેહ દક્ષશાપભયાત્ પુનઃ ।। ૪.

પછી પરમેષ્ઠી બ્રહ્માના મનમાંથી કશ્યપના પુત્ર તરીકે એક જન્મ્યો; અહીં દક્ષના શાપના ભયથી કશ્યપનો મનથી જન્મેલો પુત્ર ફરી પ્રગટ થયો.

તસ્માત્ સ કશ્યપસ્યાથ દ્વિતીયં માનસોઽભવત્। સ હિ પૂર્વસમુત્પન્નો નારદઃ પરમેષ્ઠિનઃ ।। ૪.

એથી તે કશ્યપનો બીજો માનસપુત્ર થયો; કારણ કે નારદ, જે પહેલાં પરમેષ્ઠીથી જન્મ્યો હતો, એ જ હતો.

યેન દક્ષસ્ય પુત્રાસ્તે હર્યશ્વા ઇતિ વિશ્રુતાઃ । નિન્દાર્થં નાશિતાઃ સર્વે વિનષ્ટાશ્ચ ન સંશયઃ ।। ૪.

તેના દ્વારા દક્ષના બધા પુત્રો, જેમને હર્યશ્વ કહેવામાં આવે છે, નિંદા માટે નાશ પામ્યા; તેઓ બધાં વિનાશ પામ્યા, એમાં કોઈ સંશય નથી.

તસ્યોદ્યતસ્તદા દક્ષઃ ક્રુદ્ધો નાશાય વૈ પ્રભુઃ । બ્રહ્મર્ષીન્ વૈ પુરસ્કૃત્ય યાચિતઃ પરમેષ્ઠિના ।। ૪.

ત્યારે દક્ષ ગુસ્સે ભરાઈને વિનાશ કરવા ઊભા થયા, પણ પરમેશ્ઠીએ બ્રહ્મર્ષિઓ સાથે જઈને તેમને સમજાવ્યા અને રોક્યા.

તતોઽભિસન્ધિતં ચક્રે દક્ષસ્તુ પરમેષ્ઠિના। કન્યાયાં નારદો મહ્યં તવ પુત્રો ભવત્વિતિ ।। ૪.

પછી પરમેશ્ઠીના વિનંતી પર દક્ષે નક્કી કર્યું કે નારદે, જે મારી દીકરીમાંથી જન્મે, તારો પુત્ર બને.

તતો દક્ષઃ સુતાં પ્રાદાત્ પ્રિયાં વૈ પરમેષ્ઠિને । તસ્માત્ સ નારદો જજ્ઞે ભૂયઃ શાન્તો ભયાદૃષિઃ ।। ૪.

એ પછી દક્ષે પોતાની પ્રિય દીકરી પરમેશ્ઠીને આપી; તેથી નારદ ફરી જન્મ્યા, અને ભયથી શાંત થયેલા ઋષિ બન્યા.

તદુપશ્રુત્ય વિપ્રાસ્તે જાતકૌતૂહલાઃ પુનઃ । અપૃચ્છન્ વદતાં શ્રેષ્ઠં સૂતં તત્ત્વાર્થદર્શિનમ્ ।। ૪.

આ સાંભળીને બ્રાહ્મણો ફરી ઉત્સુક થયા અને સત્ય જાણનારા, બોલનારા શ્રેષ્ઠ એવા સૂતને પ્રશ્ન કર્યો.

કથં વિનાશિતાઃ પુત્રા નારદેન મહાત્મના। પ્રજાપતિસુતાસ્તે વૈ પ્રજાઃ પ્રાચેતસાત્મજાઃ ।। ૪.

પૃચ્છ્યા કે, મહાન આત્માવાળા નારદે પ્રજાપતિના પુત્રો, પ્રચેતસના વંશજો, કેવી રીતે વિનાશ પામ્યા?

સ તથ્યં વચનં શ્રુત્વા જિજ્ઞાસાસમ્ભવં શુભમ્ । પ્રોવાચ મધુરં વાક્યં તેષાં સર્વગુણાન્વિતમ્ ।। ૪.

તેમની સત્ય અને શુભ જિજ્ઞાસા સાંભળી, સૂતે મીઠા અને ગુણોથી ભરપૂર શબ્દોમાં જવાબ આપ્યો.