વાયુપુરાણમ્

યસ્માન્મામીદૃશે કાલે સર્વભૂતેપ્સિતે સતિ। પ્રતિષેધસિતત્તસ્માત્ તમો દીર્ઘં પ્રવેક્ષ્યસિ ।। ૩૭.

'જ્યારે બધા જીવ માટે આ સમય ઇચ્છનીય છે, ત્યારે તું મને રોક્યો છે, એ માટે તું લાંબા સમય સુધી ઘોર અંધકારમાં રહેશે.'

પાદાભ્યાન્તેન તચ્છન્નં માતુર્દ્વારં બૃહસ્પતેઃ। તદ્રેતસ્તુ તયોર્મધ્યે નિવાર્યઃ શિશુકોઽભવત્ ।। ૩૭.

માતાના પગ વચ્ચેનું દ્વાર બૃહસ્પતિના વીર્યથી ઢંકાઈ ગયું, અને એથી બાળક એ બંને વચ્ચે અટકી ગયું.

સદ્યો જાતં કુમારન્તં દૃષ્ટ્વાઽથ મમતાઽબ્રવીત્। ગમિષ્યામિ ગૃહં સ્વં વૈ ભરદ્વાજં બૃહસ્પતે ।। ૩૭.

જેમજ બાળક તુરંત જન્મ્યું, મમતા બોલી: 'હવે હું મારા ઘરે જઈશ, બૃહસ્પતિ, આ છે ભરદ્વાજ.'

એવમુક્ત્વા ગતાયાં સ પુત્રન્ત્યજતિ તત્ક્ષણાત્। ભરસ્વ બાઢમિત્યુક્તો ભરદ્વાજસ્તતોઽભવત્ ।। ૩૭.

એવું કહીને મમતા જતાં જ, એ પુત્રને ત્યજી દીધો; 'આને સારી રીતે પાળજે' એમ કહેતાં એનું નામ ભરદ્વાજ પડ્યું.

માતાપિતૃભ્યાં સંત્યક્તં દૃષ્ટ્વાથ મરુતઃ શિશુમ્। ગૃહીત્વૈનં ભરદ્વાજં જગ્મુસ્તે કૃપયા તતઃ ।। ૩૭.

માતા-પિતાએ બાળકને છોડી દીધું જોઈને, મારુતો દયા કરીને ભરદ્વાજને લઈ ગયા.

તસ્મિન્ કાલે તુ ભરતો મરુદ્ભિઃ ક્રતુભિઃ ક્રમાત્। કામ્યનૈમિત્તિકૈર્યજ્ઞૈર્યજતે પુત્રલિપ્સયા ।। ૩૭.

એ સમયે ભરતે પુત્રની ઇચ્છાથી મારુતો સાથે વિવિધ યજ્ઞો કર્યા.

યદા સ યજમાનો વૈ પુત્રાન્નાસાદયત્ પ્રભુઃ । યજ્ઞં તતો મરુત્સોમં પુત્રાર્થે પુનરાહરત્ ।। ૩૭.

જ્યારે એ યજમાનને પુત્ર મળ્યો નહીં, ત્યારે પુત્ર માટે ફરીથી મારુતસોમ યજ્ઞ કર્યો.

તેન તે મરુતસ્તસ્ય મરુત્સોમેન તોષિતાઃ। ભરદ્વાજં તતઃ પુત્રં બાર્હસ્પત્યં મનીષિણમ્ ।। ૩૭.

આ રીતે યજ્ઞથી મારુતો પ્રસન્ન થયા અને બૃહસ્પતિપુત્ર, વિદ્વાન ભરદ્વાજને પુત્રરૂપે આપ્યો.

ભરતસ્તુ ભરદ્વાજં પુત્રં પ્રાપ્ય તદાબ્રવીત્। પ્રજાયાં સંહૃતાયાં વૈ કૃતાર્થોઽહં ત્વયા વિભો ।। ૩૭.

પછી ભરતે ભરદ્વાજને પુત્ર રૂપે પામી કહ્યું: 'હવે મારી વંશ પરંપરા ફરીથી ચાલી, તારા કારણે હું પૂર્ણ થયો છું.'

પૂર્વન્તુ વિતથં તસ્ય કૃતં વૈ પુત્રજન્મ હિ। તતઃ સ વિતથો નામ ભરદ્વાજસ્તથાઽભવત્ ।। ૩૭.

પહેલાં એનું પુત્રપ્રાપ્તિ વ્યર્થ ગઈ હતી, તેથી ભરદ્વાજનું નામ વિતથ પડ્યું.

તસ્માદ્દિવ્યો ભરદ્વાજો બ્રાહ્મણ્યાત્ ક્ષત્રિયોઽભવત્। દ્વિમુખ્યાયનનામા સ સ્મૃતો દ્વિપિતૃકસ્તુ વૈ ।। ૩૭.

આ રીતે ભરદ્વાજ જન્મથી બ્રાહ્મણ હતો પણ પછી ક્ષત્રિય બન્યો; એ 'દ્વિમુખ્યાન' કહેવાય છે, કારણ કે એના બે પિતા હતા.

તતોઽથ વિતથે જાતે ભરતઃ સ દિવં યયૌ। વિતથસ્ય તુ દાયાદો ભુવમન્યુર્બભૂવ હ ।। ૩૭.

પછી વિતથ જન્મ્યા પછી ભરત સ્વર્ગે ગયા; વિતથના વારસ તરીકે ભૂવમન્યુ થયો.

મહાભૂતોપમાશ્ચાસંશ્ચત્વારો ભુવમન્યુજાઃ। બૃહત્ક્ષત્રો મહાવીર્યો નરો ગાગ્રશ્ચ વીર્યવાન્ ।। ૩૭.

ભૂવમન્યુના ચાર પુત્રો મહાન તત્વો જેવા હતા: બૃહત્ક્ષત્ર, મહાવીર્ય, નર અને ગાગ્ર, એ પણ પરાક્રમી હતા.

નરસ્ય સાંકૃતિઃ પુત્રસ્તસ્ય પુત્રૌ મહૌજસૌ। ગુરુવીર્યસ્ત્રિદેવશ્ચ સાંકૃત્યાવવરૌ સ્મૃતૌ ।। ૩૭.

નરનો પુત્ર સંકૃતિ હતો; એના બે પરાક્રમી પુત્રો ગુરુવીર્ય અને ત્રિદેવ હતા, જેમને સંકૃતિઓ કહે છે.

દાયાદાશ્ચાપિ ગાગ્રસ્ય શિનિબદ્ધાત્ બભૂવ હ। સ્મૃતાશ્ચૈતે તતો ગાગ્ર્યાઃ ક્ષાત્રોપેતા દ્વિજાતયઃ ।। ૩૭.

ગાગ્રના વારસો શિનિબદ્ધમાંથી થયા; એ ગાગ્ર્ય કહેવાય છે, અને એ ક્ષત્રિયવંશી દ્વિજ છે.

મહાવીર્યસુતશ્ચાપિ ભીમસ્તસ્માદુભક્ષયઃ। તસ્ય ભાર્યા વિશાલા તુ સુષુવે વૈ સુતાંસ્ત્રયઃ ।। ૩૭.

મહાન શૂરવીરનો પુત્ર ભીમ હતો, તેથી તે ખૂબ ખાવા વાળો હતો. તેની પત્ની વિશાળા એ ત્રણ પુત્રોને જન્મ આપ્યો.

ત્રય્યારુણિં પુષ્કરિણં તૃતીયં સુષુવે કપિમ્। કપેઃ ક્ષત્રવરા હ્યેતે તયોઃ પ્રોક્તા મહર્ષયઃ ।। ૩૭.

એણે ત્રય્યારુણિ, પુષ્કરિણી અને ત્રીજા તરીકે વાનરનો જન્મ આપ્યો. એ બે મહાન ઋષિ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, અને વાનર ક્ષત્રિય કુળમાં થયો છે.

ગાગ્રાઃ સાંકૃતયો વીર્યાઃ ક્ષાત્રોપેતા દ્વિજાતયઃ। સંશ્રિતાઙ્ગિરસં પક્ષં બૃહત્ક્ષત્રસ્ય વક્ષ્યતિ ।। ૩૭.

ગાગ્રા, સાંકૃત, અને વીર્ય — એ બધા દ્વિજ છે, અને ક્ષત્રિય ગુણોથી ભરપૂર છે. તેઓ અંગિરસ શાખામાં શરણ લીધા છે, જે બ્રહત્ક્ષત્રના વંશ તરીકે ઓળખાશે.

બૃહત્ક્ષત્રસ્ય દાયાદઃ સુહોત્રો નામ ધાર્મિકઃ। સુહોત્રસ્યાપિ દાયાદો હસ્તી નામ બભૂવ હ। તેનેદં નિર્મિતં પૂર્વં નામ્ના વૈ હાસ્તિનં પુરમ્ ।। ૩૭.

બ્રહત્ક્ષત્રનો વારસદાર સુહોત્ર નામે ધર્મી હતો. સુહોત્રનો વારસદાર હસ્તી થયો, અને એણે આ શહેરની સ્થાપના કરી હતી, જે હસ્તિનપુર તરીકે ઓળખાય છે.

હસ્તિનશ્ચાપિ દાયાદાસ્ત્રયઃ પરમધાર્મિકાઃ। અજમીઢો દ્વિમીઢશ્ચ પુરુમીઢસ્તથૈવ ચ ।। ૩૭.

હસ્તીના ત્રણ વારસદાર હતા, અને એ બધા ઉત્તમ ધર્મી હતા: અજમીઢ, દ્વિમીઢ અને પુરુમીઢ.

અજમીઢસ્ય પુત્રાસ્તુ શભાઃ શુભકુલોદ્વહાઃ। તપસોઽન્તે સુમહતો રાજ્ઞો વૃદ્ધસ્ય ધાર્મિકાઃ ।। ૩૭.

અજમીઢના પુત્રો શભા હતા, અને તેઓ ઉત્તમ કુળના ધારી હતા. મોટી તપસ્યા પછી, તેઓ ધર્મી રાજા બન્યા.

ભરદ્વાજપ્રસાદેન શ્રૃણુધ્વં તસ્ય વિસ્તરમ્। અજ મીઢસ્ય કેશિન્યાં કણ્ઠઃ સમભવત્કિલ ।। ૩૭.

ભરદ્વાજની કૃપાથી, એના વંશનું વિસ્તૃત વર્ણન સાંભળો: અજમીઢે કેશિનીમાં કંઠને જન્મ આપ્યો.

મેધાતિથિઃ સુતસ્તસ્ય તસ્માત્ કણ્ઠાયના દ્વિજાઃ। અજમીઢસ્ય ધૂમિન્યાં જજ્ઞે બૃહદ્વસુર્નૃપઃ ।। ૩૭.

કંઠનો પુત્ર મેધાતિથિ હતો, અને એમાંથી કંઠાયન બ્રાહ્મણો થયા. ધૂમિનીમાં, અજમીઢે બ્રહદ્વસુ રાજાને જન્મ આપ્યો.

બૃહદ્વસોર્બૃહદ્વિષ્ણુઃ પુત્રસ્તસ્ય મહાબલઃ। બૃહત્કર્મા સુતસ્તસ્ય પુત્રસ્તસ્ય બૃહદ્રથઃ ।। ૩૭.

બ્રહદ્વસુનો પુત્ર બ્રહદ્વિષ્ણુ હતો, જે મહા બલવાન હતો. એનો પુત્ર બ્રહદ્કર્મા હતો, અને એનો પુત્ર બ્રહદ્રથ હતો.

વિશ્વજિત્તનયસ્તસ્ય સેનજિત્તસ્ય ચાત્મજઃ। અથ સેનજિતઃ પુત્રાશ્ચત્વારો લોકવિશ્રુતાઃ ।। ૩૭.

એનો પુત્ર વિશ્વજિત હતો, અને સેના જિત એનો પુત્ર હતો. સેના જિતના ચાર પુત્રો હતા, જે વિશ્વમાં પ્રસિદ્ધ છે.

રુચિરાશ્વશ્ચ કાવ્યશ્ચ રામો દૃઢધનુસ્તથા। વત્સશ્ચાવન્તકો રાજા યસ્ય તે પરિવત્સરાઃ ।। ૩૭.

રુચિરાશ્વ, કાવ્ય, દૃઢધનુષી રામ અને વત્સ — રાજા અવંતક. એ બધા પરિવત્સર તરીકે ઓળખાય છે.

રુચિરાશ્વસ્ય દાયાદઃ પૃથુષેણો મહાયશાઃ। પૃથુષેણસ્ય પારસ્તુ પારાન્નીપોઽથ જજ્ઞિવાન્ ।। ૩૭.

રુચિરાશ્વનો વારસદાર પ્રથુશેન હતો, જે મહાન યશવંત હતો. પ્રથુશેનનો પુત્ર પાર હતો, અને પારથી નીપનો જન્મ થયો.

યસ્ય ચૈકશતઞ્ચાસીત્ પુત્રાણામિતિ નઃ શ્રુતમ્। નીપા ઇતિ સમાખ્યાતા રાજાનઃ સર્વ એવ તે ।। ૩૭.

એના એકસો પુત્રો હતા, એવું અમે સાંભળ્યું છે. એ બધા રાજાઓ નીપ તરીકે ઓળખાય છે.

તેષાં વંશકરઃ શ્રીમાન્ રાજાસીત્કીર્ત્તિવર્દ્ધનઃ। કામ્પિલ્યે સમરો નામ સ ચેષ્ટસમરોઽભવત્ ।। ૩૭.

એમાં વંશ સ્થાપક શ્રીમંત રાજા કીર્તિવર્ધન હતો. કાંપિલ્યમાં સમર નામે રાજા હતો, અને એ ચેષ્ટા સમર તરીકે ઓળખાયો.