વાયુપુરાણમ્

મુદ્ગલા વિષ્ણુવૃદ્ધાશ્ચ હરિતા વાયવસ્તથા। તથા ભાક્ષા ભરદ્વાજા આર્ષભાઃ કિમ્ભયાસ્તથા ।। ૪.

મુદગલ, વિષ્ણુવૃદ્ધ, હરિત, વાયવ, ભાક્ષ, ભારદ્વાજ, ઋષભ અને કિમ્ભય પણ આમાં આવે છે.

એતે હ્યઙ્ગિરસઃ પક્ષા વિજ્ઞેયા દશ પઞ્ચ ચ। ઋષ્યન્તરેષુ વૈ બાહ્યા બહવોઽઙ્ગિરસઃ સ્મૃતાઃ ।। ૪.

આ દસ અને પાંચ અંઙિરસના મુખ્ય શાખાઓ તરીકે ઓળખાય છે. અન્ય ઋષિઓમાં અને તેમના બહાર પણ ઘણા અંઙિરસોનું સ્મરણ થાય છે.

મારીચં પરિવક્ષ્યામિ વંશમુત્તમપૂરુષમ્। યસ્યાન્વવાયે સમ્ભૂતં જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।। ૪.

હવે હું મરીચિના વંશનો વર્ણન કરું છું, જે સર્વોત્તમ પુરુષ છે. જેમના વંશજોમાંથી આખું જગત, સ્થાવર અને જંગમ, ઉત્પન્ન થયું છે.

મરીચિરાપશ્ચકમે તાભિધ્યાયન્પ્રજેપ્સયા। પુત્રઃ સર્વગુણોપેતઃ પ્રજાવાન્ સુરુચિર્દિતિઃ। સંપૂજ્યતે પ્રશસ્તાયાં મનસા ભાવિતા પ્રભુઃ ।। ૪.

મરીચિએ સંતાનની ઇચ્છાથી જળમાં ધ્યાન કર્યું. તેમાંથી સર્વગુણસંપન્ન, સંતાનવંત, તેજસ્વી અને દિતિ નામનો પુત્ર જન્મ્યો. તે વિદ્વાનોના મનમાં પૂજ્ય અને પ્રસંશિત છે.

આહૂતાશ્ચ તતઃ સર્વા આપઃ સમવસત્પ્રભુઃ। તાસુ પ્રણિહિતાત્માનમેકઃ સોઽજનયત્પ્રભુઃ ।। ૪.

પછી સર્વે જળો બોલાવાયા અને પ્રભુ એમાં નિવાસ કર્યો. એમણે પોતાનું મન એ જળોમાં એકાગ્ર કરીને એક સંતાન ઉત્પન્ન કર્યું.

પુત્રમપ્રતિમન્નામ્નારિષ્ટનેમિઃ પ્રજાપતિઃ। પુત્રં મરીચં સૂર્યાભં વધૌવેશો વ્યજીજનત્ ।। ૪.

અરિષ્ટનેમિ નામના પ્રજાપતિએ, જે અનન્ય છે, વધૌવેશમાં સૂર્ય સમાન તેજસ્વી મરીચિ નામનો પુત્ર ઉત્પન્ન કર્યો.

પ્રધ્યાયન્ હિ સતાં વાચં પુત્રાર્થી સલિલે સ્થિતઃ। સપ્તવર્ષસહસ્રાણિ તતઃ સોઽપ્રતિમોઽભવત્ ।। ૪.

પુત્રની ઇચ્છાથી, તેમણે સાત હજાર વર્ષ સુધી જળમાં રહી સજ્જનોની વાણીનું ધ્યાન કર્યું. પછી તેઓ અનન્ય બની ગયા.

કશ્યપઃ સવિતુર્વિદ્વાંસ્તેન સ બ્રહ્મણઃ સમઃ । મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ બ્રાહ્મણાંશેન જાયતે ।। ૪.

સવિતૃના જ્ઞાનમાં પારંગત કશ્યપ, આમ કરીને બ્રહ્મા સમાન થયા. દરેક મન્વંતરમાં તેઓ બ્રાહ્મણના અંશરૂપે જન્મે છે.

કન્યાનિમિતમિત્યુક્તે દક્ષેણ કુપિતાઃ પ્રજાઃ । અપિબત્સ તદા કશ્યં કશ્યં મદ્યમિહોચ્યતે ।। ૪.

જ્યારે દક્ષએ કહ્યું કે આ કન્યાઓ માટે છે, ત્યારે પ્રજાઓ ક્રોધિત થઈ અને કશ્ય નામનું જે અહીં મદિરા કહેવાય છે, તે પીધું.

હાશ્ચેકસા હિ વિજ્ઞેયા બ્રહ્મણઃ કશ્ય ઉચ્યતે। કશ્યં મદ્યં સ્મૃતં વિપ્રૈઃ કશ્યપાનાત્તુ કશ્યપઃ ।। ૪.

હશ્ચેકસ નામે જે છે, તે બ્રહ્માનું કશ્ય કહેવાય છે. વિદ્વાનો કશ્યને મદિરા તરીકે ઓળખે છે અને કશ્યપને કશ્ય પીને એ નામ મળ્યું છે.

કરોતિ નામ યદ્વાચો વાચં ક્રૂરમુદાહૃતમ્। દક્ષાભિશપ્તઃ કુપિતઃ કશ્યપસ્તેન સોઽભવત્ ।। ૪.

કઠોર વાણી બોલવાને કારણે, દક્ષે ક્રોધથી શાપ આપતાં કશ્યપનું એ નામ પડ્યું.

તસ્માચ્ચ કશ્યપેનોક્તો બ્રહ્મણા પરમેષ્ઠિના। તસ્માદ્દક્ષઃ કશ્યપાય કન્યાસ્તાઃ પ્રત્યપદ્યત। સર્વાશ્ચ બ્રહ્મવાદિન્યઃ સર્વાસ્તા લોકમાતરઃ ।। ૪.

પછી પરમેશ્વર બ્રહ્માના આદેશથી દક્ષે પોતાની તમામ કન્યાઓ કશ્યપને આપી. એ બધીઓ વેદજ્ઞા અને લોકમાતાઓ બની.

ઇત્યેતમૃષિસર્ગન્તુ પુણ્યં યો વેદ વારુણમ્। આયુષ્માન્ પુણ્યવાન્ શુદ્ધઃ સુખમાપ્નોત્યનુત્તમમ્। ધારણાત્ શ્રવણાચ્ચૈવ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ।। ૪.

જે કોઈ આ ઋષિ-સર્જનનું પુણ્યમય વારુણ કથા જાણે છે, તે દીર્ઘાયુ, પુણ્યવાન અને શુદ્ધ બની સર્વોત્તમ સુખ પામે છે. તેને વાંચવાથી અને સાંભળવાથી બધા પાપો દૂર થાય છે.

અથાબ્રુવન્ પુનઃ સર્વે મુનયો રોમહર્ષણમ્। વિનિવૃત્તે પ્રજાસર્ગે ષષ્ઠે વૈ ચાક્ષુષસ્ય હ । નિસર્ગઃ સમ્પ્રવૃત્તોઽયં મનોર્વૈવ સ્વતસ્ય હ ।। ૪.

પછી બધા મુનિઓએ ફરી રોમહર્ષણને કહ્યું: 'પૃથ્વી પર છઠ્ઠા પ્રજાસર્જન પછી, ચાક્ષુષ મનુના સમયમાં, વૈવસ્વત મનુની સ્વયંભૂ સર્જન શરૂ થઈ છે.'

પ્રજાઃ સૃજેતિ વ્યાદિષ્ટઃ સ્વયં દક્ષઃ સ્વયમ્ભુવા। સસર્જ દક્ષો ભૂતાનિ ગતિમન્તિ ધ્રુવાણિ ચ । ઉપસ્થિતેઽન્તરે હ્યસ્મિન્ મનોર્વૈવસ્વતસ્ય હ ।। ૪.

સ્વયંભૂએ આજ્ઞા આપતાં દક્ષે પોતે પ્રજાઓનું સર્જન કર્યું. દક્ષે ચેતન અને અચેતન સર્વે જીવોની રચના કરી. વૈવસ્વત મનુના અંતરાલમાં એ સર્જન થયું.

તતઃ પ્રવૃત્તો દક્ષસ્તુપ્રજાઃ સ્રષ્ટુઞ્ચતુર્વિધાઃ। જરાયુજા અણ્ડજાશ્ચ ઉદ્ભિજ્જાઃ સ્વેદજાસ્તથા ।। ૪.

પછી દક્ષએ ચાર પ્રકારની પ્રજાઓનું સર્જન શરૂ કર્યું: પેટમાંથી જન્મનારા, ડિમ્બમાંથી જન્મનારા, ભેજમાંથી ઉત્પન્ન થતા અને જમીનમાંથી ઉગતા જીવો.

દશવર્ષ સહસ્રાણિ તપ્ત્વા ઘોરં મહત્તપઃ। સમ્ભાવિતો યોગબલૈરણિમાદ્યૈર્વિશેષતઃ ।। ૪.

દશ હજાર વર્ષ સુધી તેણે ભારે અને કઠિન તપસ્યા કરી, અને તેને યોગના વિશેષ એવા અણિમાદિ શક્તિઓ પ્રાપ્ત હતી.

આત્માનં વ્યભજન્ શ્રીમાન્ મનુષ્યોરગરાક્ષસાન્। દેવાસુરસગન્ધર્વાન્ દિવ્યસંહનનપ્રજાન્ । ઈશ્વરાનાત્મનસ્તુલ્યાન્ રૂપદ્રવિણતેજસા ।। ૪.

તે મહાન યશસ્વીએ પોતાને વિભાજિત કરીને મનુષ્યો, સાપો, રાક્ષસો, દેવો, અસુરો અને ગંધર્વો જેવા દિવ્ય સ્વરૂપ ધરાવનારા, રૂપ, સંપત્તિ અને તેજમાં પોતાના સમાન એવા પ્રજાઓનું સર્જન કર્યું.

તથૈવાન્યાનિ મુદિતો ગતિમન્તિ ધ્રુવાણિ ચ। માનસાન્યેવ ભૂતાનિ સિસૃક્ષુર્વિવિધાઃ પ્રજાઃ ।। ૪.

એ જ રીતે, વિવિધ પ્રજાઓ સર્જવાની ઇચ્છાથી આનંદપૂર્વક તેણે મનથી જ સ્થિર અને ચંચળ અનેક જીવોનું સર્જન કર્યું.

ઋષીન્ દેવાન્ સગન્ધર્વાન્ મનુષ્યોરગરાક્ષસાન્। યક્ષભૂતપિશાચાંશ્ચ વયઃપશુમૃગાંસ્તથા ।। ૪.

તેણે ઋષિઓ, દેવો, ગંધર્વો, મનુષ્યો, સાપો, રાક્ષસો, યક્ષો, ભૂતો, પિશાચો, પક્ષીઓ, પશુઓ અને જંગલી પ્રાણીઓનું પણ સર્જન કર્યું.

યદાસ્ય મનસા સૃષ્ટા ન વ્યવર્દ્ધન્ત તાઃ પ્રજાઃ। અપધ્યાતા ભગવતા મહાદેવેન ધીમતા ।। ૪.

પણ જ્યારે મનથી સર્જેલી એ પ્રજાઓ વધતી ન હતી, ત્યારે વિદ્વાન મહાદેવે તેનું મનન કર્યું.

મૈથુનેન ચ ભાવેન સિસૃક્ષુર્વિવિધાઃ પ્રજાઃ। અસિક્રીં ચાવહત્ પત્નીં વીરણસ્ય પ્રજાપતેઃ ।। ૪.

વિવિધ પ્રજાઓનું સર્જન વૈવાહિક રીતથી કરવા માટે, તેણે વિરણના પ્રજાપતિની પત્ની અસિક્નીને સ્વીકારી.

સુતાં સુમહતા યુક્તાં તપસા લોકધારિણીમ્। યયા ધૃતમિદં સર્વં જગત્ સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।। ૪.

તે મહાન તપસ્યા ધરાવતી અને લોકને ધારણ કરતી પુત્રી હતી, જેના દ્વારા આખું સ્થાવર-જંગમ જગત ટકેલું છે.

અત્રાપ્યુદા હરન્તીમૌ શ્લોકૌ પ્રાચેતસં પ્રતિ। દક્ષસ્યોદ્વહતો ભાર્યામસિક્નીં વીરિણીં પરામ્ ।। ૪.

અહીં પણ, પ્રાચેતસ દક્ષે અસિક્ની, વિરણની શ્રેષ્ઠ પુત્રીને વિવાહ કર્યા અંગે બે શ્લોકો કહેવામાં આવે છે.

કૂપાનાં નિયુતં દક્ષઃ સર્પિણાં સાભિમાનિનામ્। નદીગિરિષુ સર્જ્જંસ્તાઃ પૃષ્ઠતોઽનુયયૌ પ્રભુઃ ।। ૪.

દક્ષે, પ્રભુએ, ગર્વિત અને શક્તિશાળી એવા અનેક સાપોના કૂપો, નદીઓ અને પર્વતોમાં છોડ્યા પછી, તેમના પાછળ ગયા.

તં દૃષ્ટ્વા ઋષિભિઃ પ્રોક્તં પ્રતિષ્ઠાસ્યતિ વૈ પ્રજાઃ। પ્રથમાત્ર દ્વિતીયા તુ દક્ષસ્યેહ પ્રજાપતેઃ ।। ૪.

તેણે આવતાં ઋષિઓએ કહ્યું: 'અહીં પ્રજાઓ સ્થાપિત થશે; પ્રથમ અહીં, પછી બીજાં વખત દક્ષ પ્રજાપતિ દ્વારા.'

તથાગચ્છદ્યથાકાલં કૂપાનાં નિયુતે તુ સઃ। અસિક્નીં વૈરિણીં યત્ર દક્ષઃ પ્રાચેતસોઽવહત્ ।। ૪.

આ રીતે, યોગ્ય સમયે, તે અનેક કૂપો પાસે પહોંચ્યો, જ્યાં પ્રાચેતસ દક્ષએ વિરણની પુત્રી અસિક્ની સાથે વિવાહ કર્યો.

અથ પુત્રસહસ્રં સ વૈરિણ્યામમિતૌજસા। અસિવન્યાં જનયામાસ દક્ષઃ પ્રાચેતસઃ પ્રભુઃ ।। ૪.

પછી પ્રાચેતસ દક્ષ, મહાન પરાક્રમી પ્રભુએ, અસિવાન વિસ્તારમાં વૈરિણી સાથે હજાર પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા.

તાંસ્તુ દૃષ્ટ્વા મહાતેજાઃ સ વિવર્દ્ધયિષૂન્ પ્રજાઃ. દેવર્ષિઃ પ્રિયસંવાદો નારદો બ્રહ્મણઃ સુતઃ। નાશાય વચનં તેષાં શાપાયૈવાત્મનોઽબ્રવીત્ ।। ૪.

તેમને જોઈને, મહાત્મા નારદ, સર્વપ્રિય અને બ્રહ્માના પુત્ર, પ્રજાઓ વધે નહીં એ માટે એવા વચનો બોલ્યા કે જેનાથી તેઓ નાશ પામ્યા અને પોતાને પણ શાપ લાગ્યો.