વાયુપુરાણમ્

ભરતસ્ત્રિસૃષુ સ્ત્રીષુ નવ પુત્રાનજીજનત્। નાભ્યનન્દચ્ચ તાન્ રાજા નાનુરૂપાન્મમેત્યુત ।। ૩૭.

ભરતે ત્રણ સ્ત્રીઓમાંથી નવ પુત્રો પેદા કર્યા; પણ રાજાએ એમ કહીને તેમને સ્વીકાર્યા નહીં કે, 'આ મારા લાયક નથી'.

તતસ્તા માતરઃ ક્રુદ્ધાઃ પુત્રાન્નિન્યુર્યમક્ષયમ્। તતસ્તસ્ય નરેન્દ્રસ્ય વિતતં પુત્રજન્મ તત્ ।। ૩૭.

પછી એ માતાઓ ગુસ્સે થઈને પોતાના પુત્રોને યમલોકમાં મોકલી દીધા; તેથી એ રાજાને પુત્રોના જન્મમાં વિઘ્ન આવ્યું.

તતો મરુદ્ભિરાનીય પુત્રસ્તુ સ બૃહસ્પતેઃ। સઙ્ક્રામિતો ભરદ્વાજો મરુદ્ભિઃ ક્રતુભિર્વિભુઃ ।। ૩૭.

પછી મારુતો દ્વારા પુત્રને બૃહસ્પતિને અપાયો; મારુતો દ્વારા ભરદ્વાજનું સંક્રમણ થયું, જે યજ્ઞોથી શક્તિશાળી હતા.

તત્રૈવોદારહન્તીદં ભરદ્વાજસ્ય ધીમતઃ। જન્મસઙ્ક્રમણઞ્ચૈવ મરુદ્ભિર્ભરતાય વૈ ।। ૩૭.

ત્યાં ધીર ભરદ્વાજનું જન્મ અને મારુતો દ્વારા ભરત પાસે પહોંચાડવાની વાત વર્ણવાઈ છે.

પત્ન્યામાસન્નગર્ભાયામશિજઃ સંસ્થિતઃ કિલઃ। ભ્રાતુર્ભાર્યાં સ દૃષ્ટ્વાથ બૃહસ્પતિરુવાચ હ। અલંકૃત્ય તનું સ્વાન્તુ મૈથુનં દેહિ મે શુભે ।। ૩૭.

જ્યારે પત્ની પ્રસવ માટે તૈયાર હતી ત્યારે ઋષિ હાજર હતા; ભાઈની પત્નીને જોઈને બૃહસ્પતિએ કહ્યું: 'સુંદરે, તું પોતાને શણગાર અને મને સંયોગ આપ.'

એવમુક્તાઽબ્રવીદેન મન્તર્વત્ની હ્યહં વિભો। ગર્ભઃ પરિણતશ્ચાયં બ્રહ્મ વ્યાહરતે ગિરા ।। ૩૭.

આ રીતે કહેતાં એ સ્ત્રીએ કહ્યું: 'પ્રભુ, હું તો ગર્ભવતી છું; ગર્ભ પરિપક્વ થયો છે અને એ બ્રહ્મને બોલે છે.'

અમોઘરેતાસ્ત્વઞ્ચાપિ ધર્મશ્ચૈવ વિગર્હિતઃ। એવમુક્તોઽબ્રવીદેનાં સ્મયમાનો બૃહસ્પતિઃ ।। ૩૭.

'તારું બીજ નિષ્ફળ નથી, પણ આ કર્મ યોગ્ય નથી,' એમ તેણે કહ્યું; ત્યારે બૃહસ્પતિ સ્મિત સાથે જવાબ આપ્યો.

વિનયો નોપદેષ્ટવ્યસ્ત્વયા મમ કથઞ્ચન। હર્ષમાણઃ પ્રસહ્યૈનાં મૈથુનાયોપચક્રમે ।। ૩૭.

તારે કદી પણ વિનયને કંઈ શીખવવું નહીં, કારણ કે એ આનંદમાં આવીને જોરથી એ સ્ત્રી પાસે ગમતા સંબંધ માટે ગયો.

તતો બૃહસ્પતિં ગર્ભો હર્ષમાણમુવાચ હ। સન્નિવિષ્ટો હ્યહં પૂર્વમિહ તાત બૃહસ્પતે ।। ૩૭.

પછી ગર્ભમાં રહેલા બાળકએ આનંદથી બૃહસ્પતિને કહ્યું: 'પિતા બૃહસ્પતિ, હું તો પહેલેથી અહીં હાજર છું.'

અમોઘરેતાશ્ચ ભવાન્નાવકાશોઽસ્તિ ચ દ્વયોઃ। એવમુક્તઃ સ ગર્ભેણ કુપિતઃ પ્રત્યુવાચ હ ।। ૩૭.

'તમારું વીર્ય નિષ્ફળ જતું નથી અને અહીં બે જણ માટે જગ્યા નથી.' એવું બાળકએ કહ્યું ત્યારે બૃહસ્પતિ ગુસ્સામાં જવાબ આપ્યો.

યસ્માન્મામીદૃશે કાલે સર્વભૂતેપ્સિતે સતિ। પ્રતિષેધસિતત્તસ્માત્ તમો દીર્ઘં પ્રવેક્ષ્યસિ ।। ૩૭.

'જ્યારે બધા જીવ માટે આ સમય ઇચ્છનીય છે, ત્યારે તું મને રોક્યો છે, એ માટે તું લાંબા સમય સુધી ઘોર અંધકારમાં રહેશે.'

પાદાભ્યાન્તેન તચ્છન્નં માતુર્દ્વારં બૃહસ્પતેઃ। તદ્રેતસ્તુ તયોર્મધ્યે નિવાર્યઃ શિશુકોઽભવત્ ।। ૩૭.

માતાના પગ વચ્ચેનું દ્વાર બૃહસ્પતિના વીર્યથી ઢંકાઈ ગયું, અને એથી બાળક એ બંને વચ્ચે અટકી ગયું.

સદ્યો જાતં કુમારન્તં દૃષ્ટ્વાઽથ મમતાઽબ્રવીત્। ગમિષ્યામિ ગૃહં સ્વં વૈ ભરદ્વાજં બૃહસ્પતે ।। ૩૭.

જેમજ બાળક તુરંત જન્મ્યું, મમતા બોલી: 'હવે હું મારા ઘરે જઈશ, બૃહસ્પતિ, આ છે ભરદ્વાજ.'

એવમુક્ત્વા ગતાયાં સ પુત્રન્ત્યજતિ તત્ક્ષણાત્। ભરસ્વ બાઢમિત્યુક્તો ભરદ્વાજસ્તતોઽભવત્ ।। ૩૭.

એવું કહીને મમતા જતાં જ, એ પુત્રને ત્યજી દીધો; 'આને સારી રીતે પાળજે' એમ કહેતાં એનું નામ ભરદ્વાજ પડ્યું.

માતાપિતૃભ્યાં સંત્યક્તં દૃષ્ટ્વાથ મરુતઃ શિશુમ્। ગૃહીત્વૈનં ભરદ્વાજં જગ્મુસ્તે કૃપયા તતઃ ।। ૩૭.

માતા-પિતાએ બાળકને છોડી દીધું જોઈને, મારુતો દયા કરીને ભરદ્વાજને લઈ ગયા.

તસ્મિન્ કાલે તુ ભરતો મરુદ્ભિઃ ક્રતુભિઃ ક્રમાત્। કામ્યનૈમિત્તિકૈર્યજ્ઞૈર્યજતે પુત્રલિપ્સયા ।। ૩૭.

એ સમયે ભરતે પુત્રની ઇચ્છાથી મારુતો સાથે વિવિધ યજ્ઞો કર્યા.

યદા સ યજમાનો વૈ પુત્રાન્નાસાદયત્ પ્રભુઃ । યજ્ઞં તતો મરુત્સોમં પુત્રાર્થે પુનરાહરત્ ।। ૩૭.

જ્યારે એ યજમાનને પુત્ર મળ્યો નહીં, ત્યારે પુત્ર માટે ફરીથી મારુતસોમ યજ્ઞ કર્યો.

તેન તે મરુતસ્તસ્ય મરુત્સોમેન તોષિતાઃ। ભરદ્વાજં તતઃ પુત્રં બાર્હસ્પત્યં મનીષિણમ્ ।। ૩૭.

આ રીતે યજ્ઞથી મારુતો પ્રસન્ન થયા અને બૃહસ્પતિપુત્ર, વિદ્વાન ભરદ્વાજને પુત્રરૂપે આપ્યો.

ભરતસ્તુ ભરદ્વાજં પુત્રં પ્રાપ્ય તદાબ્રવીત્। પ્રજાયાં સંહૃતાયાં વૈ કૃતાર્થોઽહં ત્વયા વિભો ।। ૩૭.

પછી ભરતે ભરદ્વાજને પુત્ર રૂપે પામી કહ્યું: 'હવે મારી વંશ પરંપરા ફરીથી ચાલી, તારા કારણે હું પૂર્ણ થયો છું.'

પૂર્વન્તુ વિતથં તસ્ય કૃતં વૈ પુત્રજન્મ હિ। તતઃ સ વિતથો નામ ભરદ્વાજસ્તથાઽભવત્ ।। ૩૭.

પહેલાં એનું પુત્રપ્રાપ્તિ વ્યર્થ ગઈ હતી, તેથી ભરદ્વાજનું નામ વિતથ પડ્યું.

તસ્માદ્દિવ્યો ભરદ્વાજો બ્રાહ્મણ્યાત્ ક્ષત્રિયોઽભવત્। દ્વિમુખ્યાયનનામા સ સ્મૃતો દ્વિપિતૃકસ્તુ વૈ ।। ૩૭.

આ રીતે ભરદ્વાજ જન્મથી બ્રાહ્મણ હતો પણ પછી ક્ષત્રિય બન્યો; એ 'દ્વિમુખ્યાન' કહેવાય છે, કારણ કે એના બે પિતા હતા.

તતોઽથ વિતથે જાતે ભરતઃ સ દિવં યયૌ। વિતથસ્ય તુ દાયાદો ભુવમન્યુર્બભૂવ હ ।। ૩૭.

પછી વિતથ જન્મ્યા પછી ભરત સ્વર્ગે ગયા; વિતથના વારસ તરીકે ભૂવમન્યુ થયો.

મહાભૂતોપમાશ્ચાસંશ્ચત્વારો ભુવમન્યુજાઃ। બૃહત્ક્ષત્રો મહાવીર્યો નરો ગાગ્રશ્ચ વીર્યવાન્ ।। ૩૭.

ભૂવમન્યુના ચાર પુત્રો મહાન તત્વો જેવા હતા: બૃહત્ક્ષત્ર, મહાવીર્ય, નર અને ગાગ્ર, એ પણ પરાક્રમી હતા.

નરસ્ય સાંકૃતિઃ પુત્રસ્તસ્ય પુત્રૌ મહૌજસૌ। ગુરુવીર્યસ્ત્રિદેવશ્ચ સાંકૃત્યાવવરૌ સ્મૃતૌ ।। ૩૭.

નરનો પુત્ર સંકૃતિ હતો; એના બે પરાક્રમી પુત્રો ગુરુવીર્ય અને ત્રિદેવ હતા, જેમને સંકૃતિઓ કહે છે.

દાયાદાશ્ચાપિ ગાગ્રસ્ય શિનિબદ્ધાત્ બભૂવ હ। સ્મૃતાશ્ચૈતે તતો ગાગ્ર્યાઃ ક્ષાત્રોપેતા દ્વિજાતયઃ ।। ૩૭.

ગાગ્રના વારસો શિનિબદ્ધમાંથી થયા; એ ગાગ્ર્ય કહેવાય છે, અને એ ક્ષત્રિયવંશી દ્વિજ છે.

મહાવીર્યસુતશ્ચાપિ ભીમસ્તસ્માદુભક્ષયઃ। તસ્ય ભાર્યા વિશાલા તુ સુષુવે વૈ સુતાંસ્ત્રયઃ ।। ૩૭.

મહાન શૂરવીરનો પુત્ર ભીમ હતો, તેથી તે ખૂબ ખાવા વાળો હતો. તેની પત્ની વિશાળા એ ત્રણ પુત્રોને જન્મ આપ્યો.

ત્રય્યારુણિં પુષ્કરિણં તૃતીયં સુષુવે કપિમ્। કપેઃ ક્ષત્રવરા હ્યેતે તયોઃ પ્રોક્તા મહર્ષયઃ ।। ૩૭.

એણે ત્રય્યારુણિ, પુષ્કરિણી અને ત્રીજા તરીકે વાનરનો જન્મ આપ્યો. એ બે મહાન ઋષિ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, અને વાનર ક્ષત્રિય કુળમાં થયો છે.

ગાગ્રાઃ સાંકૃતયો વીર્યાઃ ક્ષાત્રોપેતા દ્વિજાતયઃ। સંશ્રિતાઙ્ગિરસં પક્ષં બૃહત્ક્ષત્રસ્ય વક્ષ્યતિ ।। ૩૭.

ગાગ્રા, સાંકૃત, અને વીર્ય — એ બધા દ્વિજ છે, અને ક્ષત્રિય ગુણોથી ભરપૂર છે. તેઓ અંગિરસ શાખામાં શરણ લીધા છે, જે બ્રહત્ક્ષત્રના વંશ તરીકે ઓળખાશે.

બૃહત્ક્ષત્રસ્ય દાયાદઃ સુહોત્રો નામ ધાર્મિકઃ। સુહોત્રસ્યાપિ દાયાદો હસ્તી નામ બભૂવ હ। તેનેદં નિર્મિતં પૂર્વં નામ્ના વૈ હાસ્તિનં પુરમ્ ।। ૩૭.

બ્રહત્ક્ષત્રનો વારસદાર સુહોત્ર નામે ધર્મી હતો. સુહોત્રનો વારસદાર હસ્તી થયો, અને એણે આ શહેરની સ્થાપના કરી હતી, જે હસ્તિનપુર તરીકે ઓળખાય છે.