વાયુપુરાણમ્

આત્રેયો વંશતસ્તાસાં ભર્ત્તા નામ્ના પ્રભાકરઃ। અનાદૃષ્ટસ્તુ રાજર્ષી રિવેયુસ્તસ્ય ચાત્મજઃ ।। ૩૭.

આ બધાની વંશમાંથી આત્રેય નામનો પ્રભાકર નામે રાજા થયો; અનાદૃષ્ટ નામના રાજર્ષિ થયા અને તેમના પુત્ર રિવેયુ હતા.

રિવેયોર્જ્વલના નામ ભાર્યા વૈ તક્ષકાત્મજા। યસ્યાં દેવ્યાં સ રાજર્ષી રન્તિં નામ ત્વજીજનત્ ।। ૩૭.

રિવેયુની પત્ની જ્વલના હતી, જે તક્ષકની પુત્રી હતી; એ મહાન સ્ત્રીમાંથી રાજર્ષિએ રંતિ નામનો પુત્ર પેદા કર્યો.

રન્તિર્નારઃ સરસ્વત્યાં પુત્રાનજનયચ્છુભાન્। ત્રસું તથા પ્રતિરથં ધ્રુવઞ્ચૈવાતિધાર્મિકમ્ ।। ૩૭.

રંતિએ નર અને સરસ્વતીમાંથી જન્મ લઈને,trasu, પ્રતિરથ અને ધ્રુવ નામના સારા પુત્રો પેદા કર્યા, જેમાં ધ્રુવ ખૂબ જ ધર્મનિષ્ઠ હતા.

ગૌરી કન્યા ચ વિખ્યાતા માન્ધાતુર્જનની શુભા। ધુર્યઃ પ્રતિરથસ્યાપિ કણ્ઠસ્તસ્યાભવત્ સુતઃ ।। ૩૭.

ગૌરી નામની પ્રસિદ્ધ કન્યા, શુભા માંધાતૃની માતા હતી; પ્રતિરથના પુત્ર ધુર્યના કણ્ઠ નામનો પુત્ર થયો.

મેધાતિથિઃ સુરસ્તસ્ય યસ્માત્ કાણ્ઠાયના દ્વિજાઃ। ઇતિનાનુયમસ્યાસીત્ કન્યા સાજનયત્સુતાન્ ।। ૩૭.

કણ્ઠના પુત્ર મેધાતિથિ દેવરૂપ ઋષિ હતા; કણ્ઠમાંથી કણ્ઠાયન બ્રાહ્મણો થયા. એ વંશમાં એક પુત્રી પણ હતી, જેણે પુત્રોને જન્મ આપ્યો.

ત્રસુઃ સુદયિતંપુત્રં મલિનં બ્રહ્મવાદિનમ્। ઉપદાતં તતો લેભે ચતુરસ્ત્વિતિ સાત્મજાન્ ।। ૩૭.

ત્રસુએ પોતાના પ્રિય પુત્ર મલિનને જન્મ આપ્યો, જે બ્રહ્મવિદ્યા બોલનારા હતા; પછી ઉપદાત નામનો પુત્ર થયો, આમ ચાર પુત્રો થયા.

સુષ્મન્તમથ દુષ્યન્તં પ્રવીરમનઘન્તથા। ચક્રવર્ત્તી તતો જજ્ઞે દૌષ્યન્તિર્નૃપસત્તમઃ ।। ૩૭.

સુષ્મંત, દુષ્યંત, પ્રવીર અને અનઘ—આ પછી મહાન ચક્રવર્તી, દૌષ્યંત નામના શ્રેષ્ઠ રાજા પેદા થયા.

શકુન્તલાયાં ભરતો યસ્ય નામ્ના તુ ભારતમ્। દુષ્યન્તં પ્રતિ રાજાનં વાગુવાચાશરીરિણી ।। ૩૭.

શકુન્તલા પાસેથી ભરત જન્મ્યા, જેમના નામે દેશનું નામ ભારત પડ્યું; દુષ્યંત રાજાને એક અવાજે કહ્યું.

માતા ભસ્ત્રા પિતુઃ પુત્રો યેન જાતઃ સ એવ સઃ। ભરસ્વ પુત્રં દુષ્યન્તં સત્યમાહ શકુન્તલા ।। ૩૭.

માતા ફૂંકવાની ધોંડી જેવી છે, પિતા પુત્ર છે, જેમના દ્વારા જન્મ થયો એ જ સાચો છે; 'દુષ્યંત, તારો પુત્ર સ્વીકાર', એમ શકુન્તલાએ સાચું કહ્યું.

રેતોધાઃ પુત્રં નયતિ નરદેવ યમક્ષયાત્। ત્વઞ્ચાસ્ય ધાતા ગર્ભસ્ય માવમંસ્થાઃ શકુન્તલામ્ ।। ૩૭.

જે બીજ નાખે છે એ પુત્રને યમલોકમાંથી પાછો લાવે છે, રાજા; અને તું એ ગર્ભનો પોષક છે, શકુન્તલાને અવગણ ના કર.

ભરતસ્ત્રિસૃષુ સ્ત્રીષુ નવ પુત્રાનજીજનત્। નાભ્યનન્દચ્ચ તાન્ રાજા નાનુરૂપાન્મમેત્યુત ।। ૩૭.

ભરતે ત્રણ સ્ત્રીઓમાંથી નવ પુત્રો પેદા કર્યા; પણ રાજાએ એમ કહીને તેમને સ્વીકાર્યા નહીં કે, 'આ મારા લાયક નથી'.

તતસ્તા માતરઃ ક્રુદ્ધાઃ પુત્રાન્નિન્યુર્યમક્ષયમ્। તતસ્તસ્ય નરેન્દ્રસ્ય વિતતં પુત્રજન્મ તત્ ।। ૩૭.

પછી એ માતાઓ ગુસ્સે થઈને પોતાના પુત્રોને યમલોકમાં મોકલી દીધા; તેથી એ રાજાને પુત્રોના જન્મમાં વિઘ્ન આવ્યું.

તતો મરુદ્ભિરાનીય પુત્રસ્તુ સ બૃહસ્પતેઃ। સઙ્ક્રામિતો ભરદ્વાજો મરુદ્ભિઃ ક્રતુભિર્વિભુઃ ।। ૩૭.

પછી મારુતો દ્વારા પુત્રને બૃહસ્પતિને અપાયો; મારુતો દ્વારા ભરદ્વાજનું સંક્રમણ થયું, જે યજ્ઞોથી શક્તિશાળી હતા.

તત્રૈવોદારહન્તીદં ભરદ્વાજસ્ય ધીમતઃ। જન્મસઙ્ક્રમણઞ્ચૈવ મરુદ્ભિર્ભરતાય વૈ ।। ૩૭.

ત્યાં ધીર ભરદ્વાજનું જન્મ અને મારુતો દ્વારા ભરત પાસે પહોંચાડવાની વાત વર્ણવાઈ છે.

પત્ન્યામાસન્નગર્ભાયામશિજઃ સંસ્થિતઃ કિલઃ। ભ્રાતુર્ભાર્યાં સ દૃષ્ટ્વાથ બૃહસ્પતિરુવાચ હ। અલંકૃત્ય તનું સ્વાન્તુ મૈથુનં દેહિ મે શુભે ।। ૩૭.

જ્યારે પત્ની પ્રસવ માટે તૈયાર હતી ત્યારે ઋષિ હાજર હતા; ભાઈની પત્નીને જોઈને બૃહસ્પતિએ કહ્યું: 'સુંદરે, તું પોતાને શણગાર અને મને સંયોગ આપ.'

એવમુક્તાઽબ્રવીદેન મન્તર્વત્ની હ્યહં વિભો। ગર્ભઃ પરિણતશ્ચાયં બ્રહ્મ વ્યાહરતે ગિરા ।। ૩૭.

આ રીતે કહેતાં એ સ્ત્રીએ કહ્યું: 'પ્રભુ, હું તો ગર્ભવતી છું; ગર્ભ પરિપક્વ થયો છે અને એ બ્રહ્મને બોલે છે.'

અમોઘરેતાસ્ત્વઞ્ચાપિ ધર્મશ્ચૈવ વિગર્હિતઃ। એવમુક્તોઽબ્રવીદેનાં સ્મયમાનો બૃહસ્પતિઃ ।। ૩૭.

'તારું બીજ નિષ્ફળ નથી, પણ આ કર્મ યોગ્ય નથી,' એમ તેણે કહ્યું; ત્યારે બૃહસ્પતિ સ્મિત સાથે જવાબ આપ્યો.

વિનયો નોપદેષ્ટવ્યસ્ત્વયા મમ કથઞ્ચન। હર્ષમાણઃ પ્રસહ્યૈનાં મૈથુનાયોપચક્રમે ।। ૩૭.

તારે કદી પણ વિનયને કંઈ શીખવવું નહીં, કારણ કે એ આનંદમાં આવીને જોરથી એ સ્ત્રી પાસે ગમતા સંબંધ માટે ગયો.

તતો બૃહસ્પતિં ગર્ભો હર્ષમાણમુવાચ હ। સન્નિવિષ્ટો હ્યહં પૂર્વમિહ તાત બૃહસ્પતે ।। ૩૭.

પછી ગર્ભમાં રહેલા બાળકએ આનંદથી બૃહસ્પતિને કહ્યું: 'પિતા બૃહસ્પતિ, હું તો પહેલેથી અહીં હાજર છું.'

અમોઘરેતાશ્ચ ભવાન્નાવકાશોઽસ્તિ ચ દ્વયોઃ। એવમુક્તઃ સ ગર્ભેણ કુપિતઃ પ્રત્યુવાચ હ ।। ૩૭.

'તમારું વીર્ય નિષ્ફળ જતું નથી અને અહીં બે જણ માટે જગ્યા નથી.' એવું બાળકએ કહ્યું ત્યારે બૃહસ્પતિ ગુસ્સામાં જવાબ આપ્યો.

યસ્માન્મામીદૃશે કાલે સર્વભૂતેપ્સિતે સતિ। પ્રતિષેધસિતત્તસ્માત્ તમો દીર્ઘં પ્રવેક્ષ્યસિ ।। ૩૭.

'જ્યારે બધા જીવ માટે આ સમય ઇચ્છનીય છે, ત્યારે તું મને રોક્યો છે, એ માટે તું લાંબા સમય સુધી ઘોર અંધકારમાં રહેશે.'

પાદાભ્યાન્તેન તચ્છન્નં માતુર્દ્વારં બૃહસ્પતેઃ। તદ્રેતસ્તુ તયોર્મધ્યે નિવાર્યઃ શિશુકોઽભવત્ ।। ૩૭.

માતાના પગ વચ્ચેનું દ્વાર બૃહસ્પતિના વીર્યથી ઢંકાઈ ગયું, અને એથી બાળક એ બંને વચ્ચે અટકી ગયું.

સદ્યો જાતં કુમારન્તં દૃષ્ટ્વાઽથ મમતાઽબ્રવીત્। ગમિષ્યામિ ગૃહં સ્વં વૈ ભરદ્વાજં બૃહસ્પતે ।। ૩૭.

જેમજ બાળક તુરંત જન્મ્યું, મમતા બોલી: 'હવે હું મારા ઘરે જઈશ, બૃહસ્પતિ, આ છે ભરદ્વાજ.'

એવમુક્ત્વા ગતાયાં સ પુત્રન્ત્યજતિ તત્ક્ષણાત્। ભરસ્વ બાઢમિત્યુક્તો ભરદ્વાજસ્તતોઽભવત્ ।। ૩૭.

એવું કહીને મમતા જતાં જ, એ પુત્રને ત્યજી દીધો; 'આને સારી રીતે પાળજે' એમ કહેતાં એનું નામ ભરદ્વાજ પડ્યું.

માતાપિતૃભ્યાં સંત્યક્તં દૃષ્ટ્વાથ મરુતઃ શિશુમ્। ગૃહીત્વૈનં ભરદ્વાજં જગ્મુસ્તે કૃપયા તતઃ ।। ૩૭.

માતા-પિતાએ બાળકને છોડી દીધું જોઈને, મારુતો દયા કરીને ભરદ્વાજને લઈ ગયા.

તસ્મિન્ કાલે તુ ભરતો મરુદ્ભિઃ ક્રતુભિઃ ક્રમાત્। કામ્યનૈમિત્તિકૈર્યજ્ઞૈર્યજતે પુત્રલિપ્સયા ।। ૩૭.

એ સમયે ભરતે પુત્રની ઇચ્છાથી મારુતો સાથે વિવિધ યજ્ઞો કર્યા.

યદા સ યજમાનો વૈ પુત્રાન્નાસાદયત્ પ્રભુઃ । યજ્ઞં તતો મરુત્સોમં પુત્રાર્થે પુનરાહરત્ ।। ૩૭.

જ્યારે એ યજમાનને પુત્ર મળ્યો નહીં, ત્યારે પુત્ર માટે ફરીથી મારુતસોમ યજ્ઞ કર્યો.

તેન તે મરુતસ્તસ્ય મરુત્સોમેન તોષિતાઃ। ભરદ્વાજં તતઃ પુત્રં બાર્હસ્પત્યં મનીષિણમ્ ।। ૩૭.

આ રીતે યજ્ઞથી મારુતો પ્રસન્ન થયા અને બૃહસ્પતિપુત્ર, વિદ્વાન ભરદ્વાજને પુત્રરૂપે આપ્યો.

ભરતસ્તુ ભરદ્વાજં પુત્રં પ્રાપ્ય તદાબ્રવીત્। પ્રજાયાં સંહૃતાયાં વૈ કૃતાર્થોઽહં ત્વયા વિભો ।। ૩૭.

પછી ભરતે ભરદ્વાજને પુત્ર રૂપે પામી કહ્યું: 'હવે મારી વંશ પરંપરા ફરીથી ચાલી, તારા કારણે હું પૂર્ણ થયો છું.'