વાયુપુરાણમ્

પ્રાશિતં દધિ યત્તેઽદ્ય મમાઙ્ગાદ્વૈ શુચિસ્મિતે । તેન તે પૂરિતો ગર્ભઃ પૌર્ણમાસ્યામિવોદધિઃ ।। ૩૭.

'મારા હાથેથી આજે જે દહીં તું ખાધું છે, હસતી રાણી, એથી તારો ગર્ભ ભરાઈ ગયો છે, જેમ પૂર્ણિમાની રાત્રે દરિયો ભરાઈ જાય છે.'

ભવિષ્યન્તિ કુમારાસ્તે પઞ્ચ દેવસુતોપમાઃ। તેજસ્વિનઃ પરાક્રાન્તા યજ્વાનો ધાર્મિકાસ્તથા ।। ૩૭.

'તને પાંચ પુત્રો થશે, જે દેવપુત્રો જેવા તેજસ્વી, પરાક્રમી, યજ્ઞકર્તા અને ધર્મનિષ્ઠ હશે.'

તતોઙ્ગસ્તુ સુદેષ્ણાયા જ્યેષ્ઠપુત્રો વ્યજાયત। વઙ્ગસ્તસ્માત્કલિઙ્ગસ્તુ પુણ્ડ્રો બ્રહ્મસ્તથૈવ ચ ।। ૩૭.

પછી સુદેષ્ણાને સૌથી મોટો પુત્ર અંગ જન્મ્યો; તેના પછી વંગ, પછી કલિંગ, પુંડ્ર અને બ્રહ્મા પણ જન્મ્યા.

વંશભાજસ્તુ પઞ્ચૈતે બલેઃ ક્ષેત્રેઽભવંસ્તદા। ઇત્યેતે દીર્ઘતમસા બલેર્દત્તાઃ સુતાઃ પુરા ।। ૩૭.

તે સમયે બલિના વંશમાં આ પાંચ સંતાનો જન્મ્યા હતા; આ બધા પુત્રો પહેલાં બલીએ દીર્ઘતમસને આપ્યા હતા.

પ્રજાસ્ત્વપહતાસ્તસ્ય બ્રહ્મણા કારણં પ્રતિ। અપત્યા માત્યદારેષુ સ્વેષુ મા ભૂન્મહાત્મનઃ ।। ૩૭.

પણ કોઈ કારણસર બ્રહ્માએ તેના સંતાનોને દૂર કરી દીધા, જેથી મહાત્મા પોતાના પત્નીઓ પાસેથી સંતાન ન પામે.

તતો મનુષ્યયોન્યાં વૈ જનયામાસ સ પ્રજાઃ। સુરભિર્દીર્ઘતમસમથ પ્રીતો વચોઽબ્રવીત્ ।। ૩૭.

પછી તેણે માનવ સ્ત્રીઓમાં સંતાનો ઉત્પન્ન કર્યા; ત્યારે ખુશ થઈને સુરભીએ દીર્ઘતમસને કહ્યું.

વિચાર્ય યસ્માદ્ગોધર્મ્મં ત્વમેવં કૃતવાનસિ । તેન ન્યાયેન મુમુચે હ્યહં પ્રીતોસ્મિ તેન તે ।। ૩૭.

તમે ગાયના ધર્મને વિચાર કરીને જે રીતે વર્ત્યા છો, એથી હું ખુશ છું અને એ જ ન્યાયથી હું તમને મુક્ત કરી દઉં છું.

તસ્માત્તવ તમો દીર્ઘં નિસ્તુદામ્યદ્ય પશ્ય વૈ। બાર્હસ્પત્યઞ્ચ યત્તેઽન્યત્પાપં સન્તિષ્ઠતે તનૌ ।। ૩૭.

હવે આજે હું તમારું ઘન અંધકાર દૂર કરું છું—જુઓ; અને બાર્હસ્પત્યના શરીરમાં જે પણ પાપ બચ્યું છે, તે પણ દૂર કરું છું.

જરામૃત્યુભયઞ્ચૈવ આઘ્રાય પ્રણુદામિ તે। હ્યાઘ્રાતમાત્રઃ સોઽપશ્યત સદ્યસ્તમસિ નાશિતે ।। ૩૭.

હું તમારી વૃદ્ધાવસ્થા અને મૃત્યુ બંનેને શ્વાસથી દૂર કરી દઉં છું; અને એ જ ક્ષણે, અંધકાર દૂર થતાં જ, તેણે જોઈ લીધું.

આયુષ્માંશ્ચ યુવા ચૈવ ચક્ષુષ્માંશ્ચ તતોઽભવત્। ગવા દીર્ઘતમાઃ સોઽથ ગૌતમઃ સમપદ્યત ।। ૩૭.

પછી દીર્ઘતમસ યુવાન, દીર્ઘાયુ અને દ્રષ્ટિવાન બન્યા; ગાયોથી તે પછી ગૌતમ કહેવાયા.

કક્ષીવાંસ્તુ તતો ગત્વા સહ પિત્રા ગિરિપ્રજામ્। યથોદ્દિષ્ટં હિ પિત્રર્થે ચચાર વિપુલં તપઃ ।। ૩૭.

પછી કક્ષીવાને પોતાના પિતા સાથે પર્વતવાસીઓ પાસે ગયા અને પિતાના હિત માટે જણાવ્યા પ્રમાણે ભારે તપ કર્યું.

તતઃ કાલેન મહતા તમસા ભાવિતઃ સવૈ। વિધૂય મનુજો દોષાન્ બ્રહ્મણ્યં પ્રાપ્તવાન્ પ્રભુઃ ।। ૩૭.

પછી લાંબા સમય પછી, અંધકારથી શુદ્ધ થઈ, એ મનુષ્યે પોતાના દોષો ત્યજીને બ્રહ્મામાં ભક્તિ પ્રાપ્ત કરી.

તતોઽબ્રવીત્ પિતા ચૈનં પુત્રવાનસ્મ્યહં પ્રભો। સત્પુત્રેણ ત્વયા તાત કૃતાર્થોઽસ્મિ યશસ્વિના ।। ૩૭.

પછી પિતાએ કહ્યું: 'પુત્રવંત થયો છું, પ્રભુ! સારા પુત્ર, તારા દ્વારા હું પૂર્ણ થયો છું.'

યુક્તાત્મા હિ તતઃ સોઽથ પ્રાપ્તવાન્ બ્રહ્મણા ક્ષયમ્। બ્રહ્મણ્યં પ્રાપ્ય કક્ષીવાન્ સહસ્રમસૃજત્ સુતાન્ ।। ૩૭.

પછી આત્મસંયમી કક્ષીવાને બ્રહ્માનો ધામ મેળવ્યો; બ્રહ્મભક્તિ પ્રાપ્ત કરીને તેણે હજાર પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા.

કૃષ્ણાઙ્ગા ગૌતમાસ્તે વૈ સ્મૃતાઃ કક્ષીવતઃ સુતાઃ। ઇત્યેષ દીર્ઘતમસો બલેર્વૈરોચનસ્ય વૈ ।। ૩૭.

કક્ષીવાનના એ પુત્રો, ગૌતમ તરીકે ઓળખાતા, કાળી ત્વચાવાળા હતા; આ દીર્ઘતમસ, બલિના પુત્ર, વિરોચનના વંશની વાર્તા છે.

સમાગમઃ સમાખ્યાતઃ સન્તાનઞ્ચોભયોસ્તયોઃ। બલિસ્તાનબિષિચ્યેહ પઞ્ચ પુત્રાનકલ્મષાન્ ।। ૩૭.

આ બંને વંશનો સંમિલન અને વંશાવળી અહીં વર્ણવાઈ છે; બલીએ અહીં એ પાંચ નિર્દોષ પુત્રોને રાજગાદી આપી.

કૃતાર્થઃ સોઽપિ યોગાત્મા યોગમાશ્રિત્ય ચ પ્રભુઃ। અદૃશ્યઃ સર્વભૂતાનાં કાલાકાઙ્ક્ષી ચરત્યુત ।। ૩૭.

એ પણ યોગી અને સિદ્ધ થયેલા, યોગનો આશ્રય લઈને, બધાં જીવોથી અદૃશ્ય રહી, યોગ્ય સમયની રાહ જોતા ફર્યા કરે છે.

તત્રાઙ્ગસ્ય તુ રાજર્ષે રાજાસીદ્દધિવાહનઃ। સાપરાધસુદેષ્ણાયા અનપાનોઽભવનૃપઃ ।। ૩૭.

અંગના વંશમાં રાજર્ષિ દધિવાહન રાજા હતા; સુદેશ્ણાની ભૂલથી અનપાન નામે રાજા જન્મ્યા.

અનપાનસ્ય પુત્રસ્તુ રાજા દિવિરથઃ સ્મૃતઃ। પુત્રો દિવિરથસ્યાસીદ્વિદ્વાન્ ધર્મરથો નૃપઃ ।। ૩૭.

અનપાનનો પુત્ર દિવિરથ નામે રાજા થયો; દિવિરથનો પુત્ર વિદ્વાન અને ધર્મનિષ્ઠ રાજા ધર્મરથ થયો.

સ વૈ ધર્મરથઃ શ્રીમાન્ યેન વિષ્ણુપદે ગિરૌ। સોમઃ શક્રેણ સહ વૈ યજ્ઞે પીતો મહાત્મના ।। ૩૭.

એ ધર્મરથ મહારાજ, જેમણે વિશ્નુપદ પર્વત પર યજ્ઞમાં ઈન્દ્ર સાથે સોમપાન કર્યું હતું, એ મહાત્મા હતા.

સૂનુર્ધર્મરથસ્યાપિ રાજા ચિત્રરથોઽભવત્। અથ ચિત્રરથસ્યાપિ રાજા દશરથઃ અભવત્। લોમપાદ ઇતિ ખ્યાતો યસ્ય શાન્તા સુતાઽભવત્ ।। ૩૭.

ધર્મરથનો પુત્ર ચિત્રરથ રાજા થયો; ચિત્રરથનો પુત્ર દશરથ રાજા થયો, જેને લોમપાદ કહેવામાં આવે છે અને જેના પુત્રી શાંતા હતી.

*(પાઠભેદઃ) (મંત્રૈર્વાહનમુત્તમમ્) હર્ય્યઙ્ગસ્ય તુ દાયાદો રાજા ભદ્રરથઃ કિલ। અથ ભદ્રરથસ્યાસીદ્બૃહત્કર્મા પ્રજેશ્વરઃ ।। ૩૭.

હર્યંગના વારસદાર ભદ્રરથ રાજા બન્યા. પછી ભદ્રરથના પુત્ર બૃહત્કર્મા, પ્રજાના ઈશ્વર, થયા.

બૃહદ્રથઃ સુતસ્તસ્ય તસ્માજ્જજ્ઞે બૃહન્મનાઃ। બૃહન્મનાસ્તુ રાજેન્દ્રં જનયામાસ વૈ સુતમ્ ।। ૩૭.

બૃહત્કર્માના પુત્ર બૃહદ્રથ થયા, અને તેમના ઘરમાંથી બૃહન્મનાનો જન્મ થયો. બૃહન્મનાએ પણ એક પુત્રને જન્મ આપ્યો.

નામ્ના જયદ્રથં નામ તસ્માદૄઢરથો નૃપઃ। આસીદૄઢરથસ્યાપિ વિશ્વજિજ્જનમેજયઃ ।। ૩૭.

તે પુત્રનું નામ જયદ્રથ હતું. ત્યારબાદ ઋઢરથ નામના રાજા થયા. ઋઢરથના પુત્ર વિશ્વજિત જનમેજય થયા.

દાયાદસ્તસ્ય ચાઙ્ગેભ્યો યસ્માત્ કર્ણોઽભવન્નૃપઃ। કર્ણસ્ય શૂરસેનસ્તુ દ્વિજ સ્તસ્યાત્મજઃ સ્મૃતઃ ।। ૩૭.

આંગ દેશમાંથી તેના વારસદાર થયા, જેમના વંશમાં કર્ણ રાજા બન્યા. કર્ણના પુત્ર શૂરસેન હતા, જેમને દ્વિજ તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે.

સૂતાત્મજઃ કથં કર્ણઃ કથં ચાઙ્ગસ્ય વંશજઃ। એતદિચ્છામહે શ્રોતુમત્યર્થં કુશલો હ્યસિ ।। ૩૭.

કર્ણ, જે સૂતપુત્ર કહેવાય છે, તે કેવી રીતે આંગના વંશજ ગણાય? અમે આ વાત વિગતે સાંભળવા ઈચ્છીએ છીએ, કેમ કે તમે નિપુણ છો.

બૃહદ્ભાનોઃ સુતો જજ્ઞે નામ્ના રાજા બૃહન્મનાઃ। તસ્ય પત્નીદ્વયં ચાસીચ્ચૈદ્યસ્યોભે ચ તે સુતે ।। ૩૭.

બૃહદભાનુના પુત્ર બૃહન્મના રાજા બન્યા. તેમના બે પત્નીઓ હતી, બંને ચૈદ્ય રાજાની દીકરીઓ. બંનેએ તેમને એક-એક પુત્ર આપ્યા.

યશોદેવી ચ સત્યા ચ તાભ્યાં વંશસ્તુ ભિદ્યતે। જયદ્રથસ્તુ રાજેન્દ્રો યશોદેવ્યાં વ્યજાયત ।। ૩૭.

યશોદેવી અને સत्या—આ બંનેથી વંશ બે ભાગે વહેંચાયો. યશોદેવીના ગર્ભેથી રાજા જયદ્રથ જન્મ્યા.