વાયુપુરાણમ્

નેત્યુવાચ તતસ્તન્તુ મમૈતાવિતિ ચાબ્રવીત્। ઉત્પન્નૌ શૂદ્રયોનૌ તુ ભવચ્છદ્મા સુરોત્તમૌ ।। ૩૭.

ઋષિએ કહ્યું, 'નહીં,' પણ બલીએ ફરી કહ્યું, 'આ બંને મારા છે.' શૂદ્ર સ્ત્રીમાંથી જન્મેલા હોવા છતાં, આ બે ઉત્તમ વ્યક્તિઓ તારા છે, છુપાઈને.

અનધં બૃદ્ધં ચ માં મત્વા સુદેષ્ણા મહિષી તવ। પ્રાહિણોદવમાનાય શૂદ્રાં ધાત્રેયકીં મમ ।। ૩૭.

મને અંધ અને વૃદ્ધ માનીને, તારી રાણી સુદેષ્ણાએ અપમાનથી પોતાની શૂદ્ર દાસીને મારા પાસે મોકલી.

તતઃ પ્રસાદયામાસ પુનસ્તમૃષિસત્તમમ્। બલિર્ભાર્યાં સુદેષ્ણાં ચ ભર્ત્સયામાસ વૈ પ્રભુઃ ।। ૩૭.

પછી બલીએ એ મહાન ઋષિને ફરી પ્રસન્ન કરવાનો પ્રયાસ કર્યો અને પોતાની પત્ની સુદેષ્ણાને પણ ઠપકો આપ્યો.

પુનશ્ચૈનામલંકૃત્ય ઋષયે પ્રત્યપાદયત્। તાં સ દીર્ઘતમા દેવીમબ્રવીદ્યદિ માં શુભે ।। ૩૭.

પછી તેણે સુદેષ્ણાને ફરી શણગારીને ઋષિ પાસે મોકલી; ત્યારે દીર્ઘતમાએ રાણી સુદેષ્ણાને કહ્યું, 'શુભે, જો તું—'

દધ્ના લવણમિશ્રેણ સ્વબ્ય(વ્ય)ક્તં નગ્નકં તથા। લિહિષ્યસ્યજુગુપ્સન્તી હ્યાપાદતલમસ્તકમ્ ।। ૩૭.

'—આ દહીં અને મીઠું મિશ્રિત વસ્તુ અને આ નગ્ન વસ્તુ, પગથી માથા સુધી, વિના ઘૃણા ચાટીશ—'

તતસ્ત્વં પ્રાપ્સ્યસે દેવિ પુત્રાંશ્ચ મનસેપ્સિતાન્। તસ્ય સા તદ્વચો દેવી સર્વં કૃતવતી તથા ।। ૩૭.

'—તો, રાણી, તને મનપસંદ પુત્રો મળશે.' રાણીએ ઋષિએ કહ્યું એવું બધું કર્યું.

અપાનઞ્ચ સમાસાદ્ય જુગુપ્સન્તી ન્યવર્જયત્। તામુવાચ તતઃ સર્ષિર્યત્તે પરિહૃતં શુભે। વિનાપાનં કુમારં ત્વં જનયિષ્યસિ પૂર્વજમ્ ।। ૩૭.

પણ જ્યારે અપશિષ્ટ આવ્યું, ત્યારે રાણી ઘૃણા કરીને દૂર રહી; ત્યારે ઋષિએ કહ્યું, 'શુભે, જે તું ટાળી દીધું, એના કારણે તારો મોટો પુત્ર અપશિષ્ટ વિના જન્મશે.'

તતસ્તં દીર્ઘતમસં સા દેવી પ્રત્યુવાચ હ। નાર્હસિ ત્વં મહાભાગ પુત્રં દાતું મમેદૃશમ્ ।। ૩૭.

પછી રાણીએ દીર્ઘતમાને કહ્યું, 'મહાભાગ, તમે મને એવો પુત્ર ન આપો.'

તવાપરાધો દેવ્યેષ નાન્યથા ભવિતાનુ વૈ । દેવી દાનીઞ્ચ તે પુત્રમહં દાસ્યામિ સુવ્રતે ।। ૩૭.

'એ તારો દોષ છે, રાણી, અને હવે એ બદલાઈ શકતું નથી. છતાં, સુવ્રતે, હું તને પુત્ર આપીશ.'

તસ્યાપાનં વિના ચૈવ યોગ્યાભાવો ભવિષ્યતિ। તાં સ દીર્ઘતમાશ્ચૈવ કુક્ષૌ સ્પૃષ્ટ્વેદમબ્રવવીત્ ।। ૩૭.

'એ પુત્ર અપશિષ્ટ વિના અને કોઈ રીતે અયોગ્ય રહેશે.' પછી દીર્ઘતમાએ રાણીના ગર્ભને સ્પર્શ કરીને કહ્યું.

પ્રાશિતં દધિ યત્તેઽદ્ય મમાઙ્ગાદ્વૈ શુચિસ્મિતે । તેન તે પૂરિતો ગર્ભઃ પૌર્ણમાસ્યામિવોદધિઃ ।। ૩૭.

'મારા હાથેથી આજે જે દહીં તું ખાધું છે, હસતી રાણી, એથી તારો ગર્ભ ભરાઈ ગયો છે, જેમ પૂર્ણિમાની રાત્રે દરિયો ભરાઈ જાય છે.'

ભવિષ્યન્તિ કુમારાસ્તે પઞ્ચ દેવસુતોપમાઃ। તેજસ્વિનઃ પરાક્રાન્તા યજ્વાનો ધાર્મિકાસ્તથા ।। ૩૭.

'તને પાંચ પુત્રો થશે, જે દેવપુત્રો જેવા તેજસ્વી, પરાક્રમી, યજ્ઞકર્તા અને ધર્મનિષ્ઠ હશે.'

તતોઙ્ગસ્તુ સુદેષ્ણાયા જ્યેષ્ઠપુત્રો વ્યજાયત। વઙ્ગસ્તસ્માત્કલિઙ્ગસ્તુ પુણ્ડ્રો બ્રહ્મસ્તથૈવ ચ ।। ૩૭.

પછી સુદેષ્ણાને સૌથી મોટો પુત્ર અંગ જન્મ્યો; તેના પછી વંગ, પછી કલિંગ, પુંડ્ર અને બ્રહ્મા પણ જન્મ્યા.

વંશભાજસ્તુ પઞ્ચૈતે બલેઃ ક્ષેત્રેઽભવંસ્તદા। ઇત્યેતે દીર્ઘતમસા બલેર્દત્તાઃ સુતાઃ પુરા ।। ૩૭.

તે સમયે બલિના વંશમાં આ પાંચ સંતાનો જન્મ્યા હતા; આ બધા પુત્રો પહેલાં બલીએ દીર્ઘતમસને આપ્યા હતા.

પ્રજાસ્ત્વપહતાસ્તસ્ય બ્રહ્મણા કારણં પ્રતિ। અપત્યા માત્યદારેષુ સ્વેષુ મા ભૂન્મહાત્મનઃ ।। ૩૭.

પણ કોઈ કારણસર બ્રહ્માએ તેના સંતાનોને દૂર કરી દીધા, જેથી મહાત્મા પોતાના પત્નીઓ પાસેથી સંતાન ન પામે.

તતો મનુષ્યયોન્યાં વૈ જનયામાસ સ પ્રજાઃ। સુરભિર્દીર્ઘતમસમથ પ્રીતો વચોઽબ્રવીત્ ।। ૩૭.

પછી તેણે માનવ સ્ત્રીઓમાં સંતાનો ઉત્પન્ન કર્યા; ત્યારે ખુશ થઈને સુરભીએ દીર્ઘતમસને કહ્યું.

વિચાર્ય યસ્માદ્ગોધર્મ્મં ત્વમેવં કૃતવાનસિ । તેન ન્યાયેન મુમુચે હ્યહં પ્રીતોસ્મિ તેન તે ।। ૩૭.

તમે ગાયના ધર્મને વિચાર કરીને જે રીતે વર્ત્યા છો, એથી હું ખુશ છું અને એ જ ન્યાયથી હું તમને મુક્ત કરી દઉં છું.

તસ્માત્તવ તમો દીર્ઘં નિસ્તુદામ્યદ્ય પશ્ય વૈ। બાર્હસ્પત્યઞ્ચ યત્તેઽન્યત્પાપં સન્તિષ્ઠતે તનૌ ।। ૩૭.

હવે આજે હું તમારું ઘન અંધકાર દૂર કરું છું—જુઓ; અને બાર્હસ્પત્યના શરીરમાં જે પણ પાપ બચ્યું છે, તે પણ દૂર કરું છું.

જરામૃત્યુભયઞ્ચૈવ આઘ્રાય પ્રણુદામિ તે। હ્યાઘ્રાતમાત્રઃ સોઽપશ્યત સદ્યસ્તમસિ નાશિતે ।। ૩૭.

હું તમારી વૃદ્ધાવસ્થા અને મૃત્યુ બંનેને શ્વાસથી દૂર કરી દઉં છું; અને એ જ ક્ષણે, અંધકાર દૂર થતાં જ, તેણે જોઈ લીધું.

આયુષ્માંશ્ચ યુવા ચૈવ ચક્ષુષ્માંશ્ચ તતોઽભવત્। ગવા દીર્ઘતમાઃ સોઽથ ગૌતમઃ સમપદ્યત ।। ૩૭.

પછી દીર્ઘતમસ યુવાન, દીર્ઘાયુ અને દ્રષ્ટિવાન બન્યા; ગાયોથી તે પછી ગૌતમ કહેવાયા.

કક્ષીવાંસ્તુ તતો ગત્વા સહ પિત્રા ગિરિપ્રજામ્। યથોદ્દિષ્ટં હિ પિત્રર્થે ચચાર વિપુલં તપઃ ।। ૩૭.

પછી કક્ષીવાને પોતાના પિતા સાથે પર્વતવાસીઓ પાસે ગયા અને પિતાના હિત માટે જણાવ્યા પ્રમાણે ભારે તપ કર્યું.

તતઃ કાલેન મહતા તમસા ભાવિતઃ સવૈ। વિધૂય મનુજો દોષાન્ બ્રહ્મણ્યં પ્રાપ્તવાન્ પ્રભુઃ ।। ૩૭.

પછી લાંબા સમય પછી, અંધકારથી શુદ્ધ થઈ, એ મનુષ્યે પોતાના દોષો ત્યજીને બ્રહ્મામાં ભક્તિ પ્રાપ્ત કરી.

તતોઽબ્રવીત્ પિતા ચૈનં પુત્રવાનસ્મ્યહં પ્રભો। સત્પુત્રેણ ત્વયા તાત કૃતાર્થોઽસ્મિ યશસ્વિના ।। ૩૭.

પછી પિતાએ કહ્યું: 'પુત્રવંત થયો છું, પ્રભુ! સારા પુત્ર, તારા દ્વારા હું પૂર્ણ થયો છું.'

યુક્તાત્મા હિ તતઃ સોઽથ પ્રાપ્તવાન્ બ્રહ્મણા ક્ષયમ્। બ્રહ્મણ્યં પ્રાપ્ય કક્ષીવાન્ સહસ્રમસૃજત્ સુતાન્ ।। ૩૭.

પછી આત્મસંયમી કક્ષીવાને બ્રહ્માનો ધામ મેળવ્યો; બ્રહ્મભક્તિ પ્રાપ્ત કરીને તેણે હજાર પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા.

કૃષ્ણાઙ્ગા ગૌતમાસ્તે વૈ સ્મૃતાઃ કક્ષીવતઃ સુતાઃ। ઇત્યેષ દીર્ઘતમસો બલેર્વૈરોચનસ્ય વૈ ।। ૩૭.

કક્ષીવાનના એ પુત્રો, ગૌતમ તરીકે ઓળખાતા, કાળી ત્વચાવાળા હતા; આ દીર્ઘતમસ, બલિના પુત્ર, વિરોચનના વંશની વાર્તા છે.

સમાગમઃ સમાખ્યાતઃ સન્તાનઞ્ચોભયોસ્તયોઃ। બલિસ્તાનબિષિચ્યેહ પઞ્ચ પુત્રાનકલ્મષાન્ ।। ૩૭.

આ બંને વંશનો સંમિલન અને વંશાવળી અહીં વર્ણવાઈ છે; બલીએ અહીં એ પાંચ નિર્દોષ પુત્રોને રાજગાદી આપી.

કૃતાર્થઃ સોઽપિ યોગાત્મા યોગમાશ્રિત્ય ચ પ્રભુઃ। અદૃશ્યઃ સર્વભૂતાનાં કાલાકાઙ્ક્ષી ચરત્યુત ।। ૩૭.

એ પણ યોગી અને સિદ્ધ થયેલા, યોગનો આશ્રય લઈને, બધાં જીવોથી અદૃશ્ય રહી, યોગ્ય સમયની રાહ જોતા ફર્યા કરે છે.

તત્રાઙ્ગસ્ય તુ રાજર્ષે રાજાસીદ્દધિવાહનઃ। સાપરાધસુદેષ્ણાયા અનપાનોઽભવનૃપઃ ।। ૩૭.

અંગના વંશમાં રાજર્ષિ દધિવાહન રાજા હતા; સુદેશ્ણાની ભૂલથી અનપાન નામે રાજા જન્મ્યા.

અનપાનસ્ય પુત્રસ્તુ રાજા દિવિરથઃ સ્મૃતઃ। પુત્રો દિવિરથસ્યાસીદ્વિદ્વાન્ ધર્મરથો નૃપઃ ।। ૩૭.

અનપાનનો પુત્ર દિવિરથ નામે રાજા થયો; દિવિરથનો પુત્ર વિદ્વાન અને ધર્મનિષ્ઠ રાજા ધર્મરથ થયો.