વાયુપુરાણમ્

સૂત ઉવાચ।। કર્મણ્યસ્મિસ્તતઃ ક્રૂરે તસ્ય બુદ્ધિરજાયત। નિર્ભત્સ્ય ચૈવ બહુશો બાહુભ્યાં પરિગૃહ્ય ચ। કોષ્ઠે સમુદ્રે પ્રક્ષિપ્ય ગઙ્ગામ્ભસિ સમુત્સૃજત્ ।। ૩૭.

સૂતે કહ્યું: પછી એ ક્રૂર કર્મમાં, એવો વિચાર તેના મનમાં આવ્યો; ઘણી વાર તિરસ્કાર કરીને અને હાથથી પકડીને, તેને પેટીમાં મૂકી ગંગાના પાણીમાં ફેંકી દીધો.

ઉહ્યમાનઃ સમુદ્રસ્તુ સપ્તાહં સ્રોતસા તદા। તં સસ્ત્રીકો બલિર્નામ રાજા ધર્માર્થતત્ત્વવિત્। અપશ્યન્મજ્જમાનન્તુ સ્રોતસાભ્યાશમાગતમ્ ।। ૩૭.

પેટી સાત દિવસ સુધી દરિયાની લહેરોમાં વહેતી રહી; પછી ધર્મ અને અર્થના તત્વને જાણનાર ધર્મપરાયણ બલિ રાજાએ, પોતાની પત્ની સાથે, તેને પ્રવાહ પાસે ડૂબતો જોયો.

તં ગૃહીત્વા સ ધર્માત્મા બલિર્વૈરોચનસ્તદા। અન્તઃપુરે જુગોપૈનં ભક્ષ્યૈર્ભોજ્યૈશ્ચ તર્પયન્ ।। ૩૭.

પછી ધર્મનિષ્ઠ બલિ, વિરોચનપુત્ર, તેને લઈ ગયો અને મહેલમાં રાખી, વિવિધ ખોરાકથી તેની સેવા કરી.

પ્રીતઃ સ વૈ વરેણાથ ચ્છન્દયામાસ વૈ બલિમ્। સ ચ તસ્માદ્વરં વવ્રે પુત્રાર્થં દાનવર્ષભઃ ।। ૩૭.

પછી પ્રસન્ન થઈ, તેણે બલિને ઈચ્છિત વરદાન માંગવા કહ્યું; અને દાનવોમાં શ્રેષ્ઠ એવા બલિએ સંતાન માટે વરદાન માગ્યું.

સન્તાનાર્થં મહાભાગ ભાર્યયા મમ માનદ। પુત્રાન્ ધર્માર્થસંયુક્તાનુત્પાદયિતુમર્હસિ ।। ૩૭.

'હે ભાગ્યશાળી, માન આપનાર, મારી પત્ની સાથે મને ધર્મ અને સંપત્તિથી યુક્ત પુત્રો આપો—મારે સંતાન જોઈએ છે.'

એવમુક્તસ્તુ તેનર્ષિસ્તથાસ્ત્વિત્યુક્તવાન્ હિ તમ્ । સુદેષ્ણાં નામ બાર્યાં વૈ રાજાસ્મૈ પ્રાહિણોત્તદા ।। ૩૭.

એ રીતે જ્યારે ઋષિએ કહ્યું, 'એવું જ થાઓ', ત્યારે રાજાએ પોતાની પત્ની સુદેષ્ણાને તેના પાસે મોકલી.

અન્ધં વૃદ્ધઞ્ચ તં દૃષ્ટ્વા ન સા દેવી જગામ હ । સ્વાઞ્ચ ધાત્રેયકીં તસ્મૈ ભૂષયિત્વા વ્યસર્જયત્ ।। ૩૭.

પણ જ્યારે રાણી સુદેષ્ણાએ જોયું કે ઋષિ અંધ અને વૃદ્ધ છે, ત્યારે તે પોતે ગઈ નહીં; બદલે, તેણે પોતાની દાસીને શણગારીને તેના પાસે મોકલી.

કક્ષીવચક્ષુષૌ તસ્યાં શૂદ્રયોન્યામૃષિર્વશી। જનયામાસ ધર્માત્મા પુત્રાવેતૌ મહોજસૌ ।। ૩૭.

શૂદ્ર જાતની એ દાસીમાં, સંયમી અને ધર્મનિષ્ઠ ઋષિએ બે પુત્રો જન્માવ્યા—કક્ષીવત અને ચક્ષુષ, બંને મહાન શક્તિવાળા.

કક્ષિવચક્ષુષૌ તૌ તુ દૃષ્ટ્વા રાજા બલિસ્તદા। પ્રાધીતૌ વિધિવત્સમ્યગીશ્વરૌ બ્રહ્મવાદિનૌ ।। ૩૭.

જ્યારે રાજા બલીએ કક્ષીવત અને ચક્ષુષને જોયા, ત્યારે તેણે બંનેને યોગ્ય રીતે શિક્ષિત કર્યા, અને તેઓ વિદ્યા અને વેદમાં પારંગત બન્યા.

સિદ્ધૌ પ્રત્યક્ષધર્માણૌ બુદ્ધૌ શ્રેષ્ઠતમાવપિ। મમૈતાવિતિ હોવાચ બલિર્વૈરોચનસ્ત્વૃષિમ્ ।। ૩૭.

તેઓ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી, ધર્મમાં પ્રતિક્ષ્ય અને બુદ્ધિમાં શ્રેષ્ઠ બન્યા; ત્યારે વૈરોચન બલીએ ઋષિને કહ્યું, 'આ બંને મારા છે.'

નેત્યુવાચ તતસ્તન્તુ મમૈતાવિતિ ચાબ્રવીત્। ઉત્પન્નૌ શૂદ્રયોનૌ તુ ભવચ્છદ્મા સુરોત્તમૌ ।। ૩૭.

ઋષિએ કહ્યું, 'નહીં,' પણ બલીએ ફરી કહ્યું, 'આ બંને મારા છે.' શૂદ્ર સ્ત્રીમાંથી જન્મેલા હોવા છતાં, આ બે ઉત્તમ વ્યક્તિઓ તારા છે, છુપાઈને.

અનધં બૃદ્ધં ચ માં મત્વા સુદેષ્ણા મહિષી તવ। પ્રાહિણોદવમાનાય શૂદ્રાં ધાત્રેયકીં મમ ।। ૩૭.

મને અંધ અને વૃદ્ધ માનીને, તારી રાણી સુદેષ્ણાએ અપમાનથી પોતાની શૂદ્ર દાસીને મારા પાસે મોકલી.

તતઃ પ્રસાદયામાસ પુનસ્તમૃષિસત્તમમ્। બલિર્ભાર્યાં સુદેષ્ણાં ચ ભર્ત્સયામાસ વૈ પ્રભુઃ ।। ૩૭.

પછી બલીએ એ મહાન ઋષિને ફરી પ્રસન્ન કરવાનો પ્રયાસ કર્યો અને પોતાની પત્ની સુદેષ્ણાને પણ ઠપકો આપ્યો.

પુનશ્ચૈનામલંકૃત્ય ઋષયે પ્રત્યપાદયત્। તાં સ દીર્ઘતમા દેવીમબ્રવીદ્યદિ માં શુભે ।। ૩૭.

પછી તેણે સુદેષ્ણાને ફરી શણગારીને ઋષિ પાસે મોકલી; ત્યારે દીર્ઘતમાએ રાણી સુદેષ્ણાને કહ્યું, 'શુભે, જો તું—'

દધ્ના લવણમિશ્રેણ સ્વબ્ય(વ્ય)ક્તં નગ્નકં તથા। લિહિષ્યસ્યજુગુપ્સન્તી હ્યાપાદતલમસ્તકમ્ ।। ૩૭.

'—આ દહીં અને મીઠું મિશ્રિત વસ્તુ અને આ નગ્ન વસ્તુ, પગથી માથા સુધી, વિના ઘૃણા ચાટીશ—'

તતસ્ત્વં પ્રાપ્સ્યસે દેવિ પુત્રાંશ્ચ મનસેપ્સિતાન્। તસ્ય સા તદ્વચો દેવી સર્વં કૃતવતી તથા ।। ૩૭.

'—તો, રાણી, તને મનપસંદ પુત્રો મળશે.' રાણીએ ઋષિએ કહ્યું એવું બધું કર્યું.

અપાનઞ્ચ સમાસાદ્ય જુગુપ્સન્તી ન્યવર્જયત્। તામુવાચ તતઃ સર્ષિર્યત્તે પરિહૃતં શુભે। વિનાપાનં કુમારં ત્વં જનયિષ્યસિ પૂર્વજમ્ ।। ૩૭.

પણ જ્યારે અપશિષ્ટ આવ્યું, ત્યારે રાણી ઘૃણા કરીને દૂર રહી; ત્યારે ઋષિએ કહ્યું, 'શુભે, જે તું ટાળી દીધું, એના કારણે તારો મોટો પુત્ર અપશિષ્ટ વિના જન્મશે.'

તતસ્તં દીર્ઘતમસં સા દેવી પ્રત્યુવાચ હ। નાર્હસિ ત્વં મહાભાગ પુત્રં દાતું મમેદૃશમ્ ।। ૩૭.

પછી રાણીએ દીર્ઘતમાને કહ્યું, 'મહાભાગ, તમે મને એવો પુત્ર ન આપો.'

તવાપરાધો દેવ્યેષ નાન્યથા ભવિતાનુ વૈ । દેવી દાનીઞ્ચ તે પુત્રમહં દાસ્યામિ સુવ્રતે ।। ૩૭.

'એ તારો દોષ છે, રાણી, અને હવે એ બદલાઈ શકતું નથી. છતાં, સુવ્રતે, હું તને પુત્ર આપીશ.'

તસ્યાપાનં વિના ચૈવ યોગ્યાભાવો ભવિષ્યતિ। તાં સ દીર્ઘતમાશ્ચૈવ કુક્ષૌ સ્પૃષ્ટ્વેદમબ્રવવીત્ ।। ૩૭.

'એ પુત્ર અપશિષ્ટ વિના અને કોઈ રીતે અયોગ્ય રહેશે.' પછી દીર્ઘતમાએ રાણીના ગર્ભને સ્પર્શ કરીને કહ્યું.

પ્રાશિતં દધિ યત્તેઽદ્ય મમાઙ્ગાદ્વૈ શુચિસ્મિતે । તેન તે પૂરિતો ગર્ભઃ પૌર્ણમાસ્યામિવોદધિઃ ।। ૩૭.

'મારા હાથેથી આજે જે દહીં તું ખાધું છે, હસતી રાણી, એથી તારો ગર્ભ ભરાઈ ગયો છે, જેમ પૂર્ણિમાની રાત્રે દરિયો ભરાઈ જાય છે.'

ભવિષ્યન્તિ કુમારાસ્તે પઞ્ચ દેવસુતોપમાઃ। તેજસ્વિનઃ પરાક્રાન્તા યજ્વાનો ધાર્મિકાસ્તથા ।। ૩૭.

'તને પાંચ પુત્રો થશે, જે દેવપુત્રો જેવા તેજસ્વી, પરાક્રમી, યજ્ઞકર્તા અને ધર્મનિષ્ઠ હશે.'

તતોઙ્ગસ્તુ સુદેષ્ણાયા જ્યેષ્ઠપુત્રો વ્યજાયત। વઙ્ગસ્તસ્માત્કલિઙ્ગસ્તુ પુણ્ડ્રો બ્રહ્મસ્તથૈવ ચ ।। ૩૭.

પછી સુદેષ્ણાને સૌથી મોટો પુત્ર અંગ જન્મ્યો; તેના પછી વંગ, પછી કલિંગ, પુંડ્ર અને બ્રહ્મા પણ જન્મ્યા.

વંશભાજસ્તુ પઞ્ચૈતે બલેઃ ક્ષેત્રેઽભવંસ્તદા। ઇત્યેતે દીર્ઘતમસા બલેર્દત્તાઃ સુતાઃ પુરા ।। ૩૭.

તે સમયે બલિના વંશમાં આ પાંચ સંતાનો જન્મ્યા હતા; આ બધા પુત્રો પહેલાં બલીએ દીર્ઘતમસને આપ્યા હતા.

પ્રજાસ્ત્વપહતાસ્તસ્ય બ્રહ્મણા કારણં પ્રતિ। અપત્યા માત્યદારેષુ સ્વેષુ મા ભૂન્મહાત્મનઃ ।। ૩૭.

પણ કોઈ કારણસર બ્રહ્માએ તેના સંતાનોને દૂર કરી દીધા, જેથી મહાત્મા પોતાના પત્નીઓ પાસેથી સંતાન ન પામે.

તતો મનુષ્યયોન્યાં વૈ જનયામાસ સ પ્રજાઃ। સુરભિર્દીર્ઘતમસમથ પ્રીતો વચોઽબ્રવીત્ ।। ૩૭.

પછી તેણે માનવ સ્ત્રીઓમાં સંતાનો ઉત્પન્ન કર્યા; ત્યારે ખુશ થઈને સુરભીએ દીર્ઘતમસને કહ્યું.

વિચાર્ય યસ્માદ્ગોધર્મ્મં ત્વમેવં કૃતવાનસિ । તેન ન્યાયેન મુમુચે હ્યહં પ્રીતોસ્મિ તેન તે ।। ૩૭.

તમે ગાયના ધર્મને વિચાર કરીને જે રીતે વર્ત્યા છો, એથી હું ખુશ છું અને એ જ ન્યાયથી હું તમને મુક્ત કરી દઉં છું.

તસ્માત્તવ તમો દીર્ઘં નિસ્તુદામ્યદ્ય પશ્ય વૈ। બાર્હસ્પત્યઞ્ચ યત્તેઽન્યત્પાપં સન્તિષ્ઠતે તનૌ ।। ૩૭.

હવે આજે હું તમારું ઘન અંધકાર દૂર કરું છું—જુઓ; અને બાર્હસ્પત્યના શરીરમાં જે પણ પાપ બચ્યું છે, તે પણ દૂર કરું છું.

જરામૃત્યુભયઞ્ચૈવ આઘ્રાય પ્રણુદામિ તે। હ્યાઘ્રાતમાત્રઃ સોઽપશ્યત સદ્યસ્તમસિ નાશિતે ।। ૩૭.

હું તમારી વૃદ્ધાવસ્થા અને મૃત્યુ બંનેને શ્વાસથી દૂર કરી દઉં છું; અને એ જ ક્ષણે, અંધકાર દૂર થતાં જ, તેણે જોઈ લીધું.