વાયુપુરાણમ્

તેન ત્વાહં ન મોક્ષ્યામિ પરસ્વાહં ચતુષ્પદમ્। તતસ્તં દીર્ઘતમસં સ વૃષઃ પ્રત્યુવાચ હ ।। ૩૭.

એટલે હું તને છોડી શકતો નથી; હું બીજાના માલિકીની ચારે પગવાળી પશુ છું. પછી એ વાછરડાએ અંધકારમાં ડૂબેલા દીર્ઘતમસને કહ્યું.

નાસ્માકં વિદ્યતે તાત પાતકં સ્તેયમેવ વા। ભક્ષ્યાભક્ષ્યં ન જાનીમઃ પેયાપેયઞ્ચ સર્વશઃ ।। ૩૭.

પિતાજી, અમને કોઈ પાપ કે ચોરી નથી; શું ખાવું કે શું ન ખાવું, શું પીવું કે શું ન પીવું—અમને કશું ખબર નથી.

કાર્યાકાર્યં ન વૈ વિઝો ગમ્યાગમ્યં તથૈવ ચ। ન પાપ્માનો વયં વિપ્ર ધર્મો હ્યેષાં ગવાં સ્મૃતઃ ।। ૩૭.

શું કરવું કે શું ન કરવું, ક્યાં જવું કે ક્યાં ન જવું—આ પણ અમને ખબર નથી. બ્રાહ્મણ, અમને પાપ લાગતું નથી—આ ગાયો માટેનો ધર્મ છે.

ગવાં નામ સ વૈ શ્રુત્વા સંભ્રાન્તસ્ત્વનુમુચ્ય તમ્। ભક્ત્યા ચાનુશ્રવિકયા ગોષુ તં વૈ પ્રસાદ યત્ ।। ૩૭.

ગાયનું નામ સાંભળતાં જ તે ગભરાઈ ગયો અને તેને છોડી દીધો; પછી ભક્તિ અને પરંપરાગત શ્રદ્ધાથી ગાયોની કૃપા મેળવવા લાગ્યો.

પ્રસાદિતે ગતે તસ્મિન્ ગોધર્મં ભક્તિતસ્તુ તમ્। મનસૈવ તદાદત્તે તન્નિષ્ઠસ્તત્પરાયણઃ ।। ૩૭.

ગાયોની કૃપા મેળવી અને તે ત્યાંથી ગયો, ત્યારે તેણે મનથી ગાયોનો ધર્મ સ્વીકાર્યો અને તેમાં સંપૂર્ણ રીતે સ્થિર અને તત્પર રહ્યો.

તતો યવીયસઃ પત્નીમૌતથ્યસ્યાભ્યમન્યત। વિચેષ્ટમાનાં રુદતીં દૈવાત્ સ મૂઢચેતનઃ ।। ૩૭.

પછી, ભાગ્યવશ, ભટકતા મનથી દીર્ઘતમસે ઔતથ્યની નાની પત્ની, જે રડતી અને બેચેન હતી, તેની ઈચ્છા કરી.

અવલેપન્તુ તં મત્વા શરદ્વાંસ્તસ્ય નાક્ષમત્। ગોધર્મંવૈ બલં કૃત્વા સ્નુષાં સ સમમન્યત ।। ૩૭.

શરદ્વાને તેને ગર્વીલો માન્યો અને સહન કરી શક્યો નહીં; ગાયોનો ધર્મ પોતાનું બળ માનીને, તેણે પોતાની વહુને સમાન ગણાવી.

વિપર્યયન્તુ તં દૃષ્ટ્વા શરદ્વાન્ પ્રત્યચિન્તયત્। ભવિષ્યમર્થં જ્ઞાત્વા ચ મહાત્મા ચ ન મૃત્યુતામ્ ।। ૩૭.

આ ઉલટફેર જોઈને શરદ્વાને વિચાર કર્યો; આવનાર ઘટના જાણીને, મહાત્માએ તેની મૃત્યુની ઈચ્છા કરી નહીં.

પ્રોવાચ દીર્ઘતમસં ક્રોધાત્ સંરક્ત લોચનઃ। ગમ્યાગમ્યં ન જીનીષે ગોધર્માત્ પ્રાર્થયત્ સ્નુષામ્ ।। ૩૭.

કૃોધથી આંખ લાલ કરી, તેણે દીર્ઘતમસને કહ્યું: 'તું શું યોગ્ય કે અયોગ્ય છે એ ઓળખતો નથી; છતાં ગાયોનો ધર્મ બતાવીને વહુની ઈચ્છા કરે છે.'

દુર્વૃત્તસ્ત્વં ત્યજામ્યેવ ગચ્છ ત્વં સ્વેન કર્મણા। યસ્માત્ત્વમન્ધો વૃદ્ધશ્ચ ભર્ત્તવ્યો દુરનુષ્ઠિતઃ। તેનાસિ ત્વં પરિત્યક્તો દુરાચારોઽસિ મે મતિઃ ।। ૩૭.

તું દુશ્ચરિત્ર છે—હું હવે તને છોડી દઉં છું; તારા કર્મ પ્રમાણે તું જઈશ. કારણ કે તું અંધ, વૃદ્ધ અને દુર્લભ સંભાળવાળો છે, તેથી તને છોડી દઈશ; તું દુશ્ચરિત્ર છે, એજ મારી મતિ છે.

સૂત ઉવાચ।। કર્મણ્યસ્મિસ્તતઃ ક્રૂરે તસ્ય બુદ્ધિરજાયત। નિર્ભત્સ્ય ચૈવ બહુશો બાહુભ્યાં પરિગૃહ્ય ચ। કોષ્ઠે સમુદ્રે પ્રક્ષિપ્ય ગઙ્ગામ્ભસિ સમુત્સૃજત્ ।। ૩૭.

સૂતે કહ્યું: પછી એ ક્રૂર કર્મમાં, એવો વિચાર તેના મનમાં આવ્યો; ઘણી વાર તિરસ્કાર કરીને અને હાથથી પકડીને, તેને પેટીમાં મૂકી ગંગાના પાણીમાં ફેંકી દીધો.

ઉહ્યમાનઃ સમુદ્રસ્તુ સપ્તાહં સ્રોતસા તદા। તં સસ્ત્રીકો બલિર્નામ રાજા ધર્માર્થતત્ત્વવિત્। અપશ્યન્મજ્જમાનન્તુ સ્રોતસાભ્યાશમાગતમ્ ।। ૩૭.

પેટી સાત દિવસ સુધી દરિયાની લહેરોમાં વહેતી રહી; પછી ધર્મ અને અર્થના તત્વને જાણનાર ધર્મપરાયણ બલિ રાજાએ, પોતાની પત્ની સાથે, તેને પ્રવાહ પાસે ડૂબતો જોયો.

તં ગૃહીત્વા સ ધર્માત્મા બલિર્વૈરોચનસ્તદા। અન્તઃપુરે જુગોપૈનં ભક્ષ્યૈર્ભોજ્યૈશ્ચ તર્પયન્ ।। ૩૭.

પછી ધર્મનિષ્ઠ બલિ, વિરોચનપુત્ર, તેને લઈ ગયો અને મહેલમાં રાખી, વિવિધ ખોરાકથી તેની સેવા કરી.

પ્રીતઃ સ વૈ વરેણાથ ચ્છન્દયામાસ વૈ બલિમ્। સ ચ તસ્માદ્વરં વવ્રે પુત્રાર્થં દાનવર્ષભઃ ।। ૩૭.

પછી પ્રસન્ન થઈ, તેણે બલિને ઈચ્છિત વરદાન માંગવા કહ્યું; અને દાનવોમાં શ્રેષ્ઠ એવા બલિએ સંતાન માટે વરદાન માગ્યું.

સન્તાનાર્થં મહાભાગ ભાર્યયા મમ માનદ। પુત્રાન્ ધર્માર્થસંયુક્તાનુત્પાદયિતુમર્હસિ ।। ૩૭.

'હે ભાગ્યશાળી, માન આપનાર, મારી પત્ની સાથે મને ધર્મ અને સંપત્તિથી યુક્ત પુત્રો આપો—મારે સંતાન જોઈએ છે.'

એવમુક્તસ્તુ તેનર્ષિસ્તથાસ્ત્વિત્યુક્તવાન્ હિ તમ્ । સુદેષ્ણાં નામ બાર્યાં વૈ રાજાસ્મૈ પ્રાહિણોત્તદા ।। ૩૭.

એ રીતે જ્યારે ઋષિએ કહ્યું, 'એવું જ થાઓ', ત્યારે રાજાએ પોતાની પત્ની સુદેષ્ણાને તેના પાસે મોકલી.

અન્ધં વૃદ્ધઞ્ચ તં દૃષ્ટ્વા ન સા દેવી જગામ હ । સ્વાઞ્ચ ધાત્રેયકીં તસ્મૈ ભૂષયિત્વા વ્યસર્જયત્ ।। ૩૭.

પણ જ્યારે રાણી સુદેષ્ણાએ જોયું કે ઋષિ અંધ અને વૃદ્ધ છે, ત્યારે તે પોતે ગઈ નહીં; બદલે, તેણે પોતાની દાસીને શણગારીને તેના પાસે મોકલી.

કક્ષીવચક્ષુષૌ તસ્યાં શૂદ્રયોન્યામૃષિર્વશી। જનયામાસ ધર્માત્મા પુત્રાવેતૌ મહોજસૌ ।। ૩૭.

શૂદ્ર જાતની એ દાસીમાં, સંયમી અને ધર્મનિષ્ઠ ઋષિએ બે પુત્રો જન્માવ્યા—કક્ષીવત અને ચક્ષુષ, બંને મહાન શક્તિવાળા.

કક્ષિવચક્ષુષૌ તૌ તુ દૃષ્ટ્વા રાજા બલિસ્તદા। પ્રાધીતૌ વિધિવત્સમ્યગીશ્વરૌ બ્રહ્મવાદિનૌ ।। ૩૭.

જ્યારે રાજા બલીએ કક્ષીવત અને ચક્ષુષને જોયા, ત્યારે તેણે બંનેને યોગ્ય રીતે શિક્ષિત કર્યા, અને તેઓ વિદ્યા અને વેદમાં પારંગત બન્યા.

સિદ્ધૌ પ્રત્યક્ષધર્માણૌ બુદ્ધૌ શ્રેષ્ઠતમાવપિ। મમૈતાવિતિ હોવાચ બલિર્વૈરોચનસ્ત્વૃષિમ્ ।। ૩૭.

તેઓ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી, ધર્મમાં પ્રતિક્ષ્ય અને બુદ્ધિમાં શ્રેષ્ઠ બન્યા; ત્યારે વૈરોચન બલીએ ઋષિને કહ્યું, 'આ બંને મારા છે.'

નેત્યુવાચ તતસ્તન્તુ મમૈતાવિતિ ચાબ્રવીત્। ઉત્પન્નૌ શૂદ્રયોનૌ તુ ભવચ્છદ્મા સુરોત્તમૌ ।। ૩૭.

ઋષિએ કહ્યું, 'નહીં,' પણ બલીએ ફરી કહ્યું, 'આ બંને મારા છે.' શૂદ્ર સ્ત્રીમાંથી જન્મેલા હોવા છતાં, આ બે ઉત્તમ વ્યક્તિઓ તારા છે, છુપાઈને.

અનધં બૃદ્ધં ચ માં મત્વા સુદેષ્ણા મહિષી તવ। પ્રાહિણોદવમાનાય શૂદ્રાં ધાત્રેયકીં મમ ।। ૩૭.

મને અંધ અને વૃદ્ધ માનીને, તારી રાણી સુદેષ્ણાએ અપમાનથી પોતાની શૂદ્ર દાસીને મારા પાસે મોકલી.

તતઃ પ્રસાદયામાસ પુનસ્તમૃષિસત્તમમ્। બલિર્ભાર્યાં સુદેષ્ણાં ચ ભર્ત્સયામાસ વૈ પ્રભુઃ ।। ૩૭.

પછી બલીએ એ મહાન ઋષિને ફરી પ્રસન્ન કરવાનો પ્રયાસ કર્યો અને પોતાની પત્ની સુદેષ્ણાને પણ ઠપકો આપ્યો.

પુનશ્ચૈનામલંકૃત્ય ઋષયે પ્રત્યપાદયત્। તાં સ દીર્ઘતમા દેવીમબ્રવીદ્યદિ માં શુભે ।। ૩૭.

પછી તેણે સુદેષ્ણાને ફરી શણગારીને ઋષિ પાસે મોકલી; ત્યારે દીર્ઘતમાએ રાણી સુદેષ્ણાને કહ્યું, 'શુભે, જો તું—'

દધ્ના લવણમિશ્રેણ સ્વબ્ય(વ્ય)ક્તં નગ્નકં તથા। લિહિષ્યસ્યજુગુપ્સન્તી હ્યાપાદતલમસ્તકમ્ ।। ૩૭.

'—આ દહીં અને મીઠું મિશ્રિત વસ્તુ અને આ નગ્ન વસ્તુ, પગથી માથા સુધી, વિના ઘૃણા ચાટીશ—'

તતસ્ત્વં પ્રાપ્સ્યસે દેવિ પુત્રાંશ્ચ મનસેપ્સિતાન્। તસ્ય સા તદ્વચો દેવી સર્વં કૃતવતી તથા ।। ૩૭.

'—તો, રાણી, તને મનપસંદ પુત્રો મળશે.' રાણીએ ઋષિએ કહ્યું એવું બધું કર્યું.

અપાનઞ્ચ સમાસાદ્ય જુગુપ્સન્તી ન્યવર્જયત્। તામુવાચ તતઃ સર્ષિર્યત્તે પરિહૃતં શુભે। વિનાપાનં કુમારં ત્વં જનયિષ્યસિ પૂર્વજમ્ ।। ૩૭.

પણ જ્યારે અપશિષ્ટ આવ્યું, ત્યારે રાણી ઘૃણા કરીને દૂર રહી; ત્યારે ઋષિએ કહ્યું, 'શુભે, જે તું ટાળી દીધું, એના કારણે તારો મોટો પુત્ર અપશિષ્ટ વિના જન્મશે.'

તતસ્તં દીર્ઘતમસં સા દેવી પ્રત્યુવાચ હ। નાર્હસિ ત્વં મહાભાગ પુત્રં દાતું મમેદૃશમ્ ।। ૩૭.

પછી રાણીએ દીર્ઘતમાને કહ્યું, 'મહાભાગ, તમે મને એવો પુત્ર ન આપો.'

તવાપરાધો દેવ્યેષ નાન્યથા ભવિતાનુ વૈ । દેવી દાનીઞ્ચ તે પુત્રમહં દાસ્યામિ સુવ્રતે ।। ૩૭.

'એ તારો દોષ છે, રાણી, અને હવે એ બદલાઈ શકતું નથી. છતાં, સુવ્રતે, હું તને પુત્ર આપીશ.'