વાયુપુરાણમ્

ઋષ્યન્તરેષુ વૈ બાહ્યા બહવો ભાર્ગવાઃ સ્મૃતાઃ । વત્સો વિશ્વોઽશ્વિષેણશ્ચ પાણ્ડઃ પથ્યઃ સશૌનકઃ। ગોત્રેણ સપ્તમા હ્યેતે પક્ષા જ્ઞેયાસ્તુ ભાર્ગવાઃ ।। ૪.

અન્ય ઋષિઓમાં પણ ઘણા ભર્ગવકુળના વંશજ ઓળખાય છે—વત્સ, વિશ્વ, અશ્વિષેણ, પાંડ, પથ્ય અને શૌનક. આ સાતેય ભર્ગવકુળના ગોત્ર તરીકે જાણીતા છે.

શ્રૃણુતાઙ્ગિરસો વંશમગ્નેઃ પુત્રસ્ય ધીમતઃ। યસ્યાન્વવાયે સમ્ભૂતા ભારદ્વાજાઃ સગૌતમાઃ। દેવાશ્ચાઙ્ગિરસો મુખ્યાસ્ત્વિષુમન્તો મહૌજસઃ ।। ૪.

હવે અગ્નિના પુત્ર, જ્ઞાની ઋષિ અંગિરસના વંશ વિશે સાંભળો. જેમના વંશમાંથી ભારદ્વાજ અને ગૌતમ ઉત્પન્ન થયા, અને તેજસ્વી, પરાક્રમી મુખ્ય અંગિરસ દેવતાઓ જન્મ્યા.

સુરૂપા ચૈવ મારીચી કાર્દ્દમી ચ તથા સ્વરાટ્। પથ્યા ચ માનવી કન્યા તિસ્રો ભાર્યાસ્ત્વથર્વણઃ। ઇત્યેતાઙ્ગિરસઃ પત્ન્યસ્તાસુ વક્ષ્યામિ સન્તતિમ્ ।। ૪.

સુરૂપા, જે મરીચિની પુત્રી હતી; કાર્દમી અને સ્વરાટ; અને પથ્યા, જે મનુની પુત્રી હતી—આ ત્રણેય અથર્વાના પત્નીઓ હતી. આ અંગિરસોની પત્નીઓ છે અને હવે એમના સંતાનની વાત કહું છું.

અથર્વણસ્તુ દાયાદાસ્તાસુ જાતાઃ કુલોદ્વહાઃ। ઉત્પન્ના મહતા ચૈવ તપસા ભાવિતાત્મનામ્ ।। ૪.

આ ત્રણેયમાંથી અથર્વાના વંશજ, કુળને વધારનારા, મહાન તપથી અને પવિત્ર મનવાળા લોકો તરીકે જન્મ્યા.

બૃહસ્પતિઃ સુરૂપાયાં ગૌતમઃ સુષુવે સ્વરાટ્। અવન્ધ્યં વામદેવઞ્ચ ઉતથ્યમુશિજન્તથા ।। ૪.

સુરૂપાથી બૃહસ્પતિ જન્મ્યા, સ્વરાટથી ગૌતમ અને પ્રસિદ્ધ વામદેવ, ઉતથ્ય અને ઉશિજ પણ જન્મ્યા.

ધિષ્ણુઃ પુત્રસ્તુ પથ્યાયાં સંવર્તશ્ચૈવ માનસઃ। વિચિત્તશ્ચ તથાયસ્યઃ શરદ્વાંશ્ચાપ્યુતથ્યજઃ ।। ૪.

પથ્યાથી ધિષ્ણુ અને માનસથી સંવર્ત જન્મ્યા. વિચિત્ત અને આયસ્ય પણ તેમનાં પુત્રો હતા, અને ઉતથ્યના પુત્ર તરીકે શરદ્વાન જન્મ્યા.

અશિજો દીર્ઘતમા બૃહદુત્થો વામદેવજઃ। ધિષ્ણુઃ પુત્રાઃ સુધન્વાન ઋષભશ્ચ સુધન્વનઃ।।૪.૧૦૨ રથકારાઃ સ્મૃતા દેવા ઋષયો યે પરિશ્રુતાઃ। બૃહસ્પતેર્ભરદ્વાજો વિશ્રુતઃ સુમહાયશાઃ ।। ૪.

અશિજ, દીર્ઘતમા અને વામદેવના પુત્ર બૃહદુથ્થ હતા. ધિષ્ણુના પુત્ર સુધન્વન અને સુધન્વનના પુત્ર ઋષભ હતા. રથકાર દેવતાઓ તરીકે જાણીતા ઋષિ છે. બૃહસ્પતિના પુત્ર ભારદ્વાજ પણ ખૂબ પ્રસિદ્ધ અને મહાન નામ ધરાવે છે.

અઙ્ગિરસસ્તુ સંવર્ત્તો દેવાનઙ્ગિરસઃ શ્રૃણુ। બૃહસ્પતેર્યવીયાંસો દેવા હ્યઙ્ગિરસઃ સ્મૃતાઃ ।। ૪.

હવે હું અંઙિરસ, સંવર્ત અને દેવોમાં અંઙિરસોના વર્ણન કરું છું. બૃહસ્પતિના નાના ભાઈઓ દેવોમાં અંઙિરસ તરીકે ઓળખાય છે.

ઔરસાઙ્ગિરસઃ પુત્રાઃ સુરૂપાયાં વિજજ્ઞિરે। ઔદાર્યાયુર્દનુર્દક્ષો દર્ભઃ પ્રાણસ્તથૈવ ચ। હવિષ્માંશ્ચ હવિષ્ણુશ્ચ ક્રતુઃ સત્યશ્ચ તે દશ ।। ૪.

અંઙિરસના સુરૂપા નામની પત્નીમાંથી જન્મેલા દસ પુત્રોને ઔરસ અંઙિરસ કહેવામાં આવે છે. તેમના નામ છે: ઔદાર્ય, આયુ, ધનુર, દક્ષ, દર્ભ, પ્રાણ, હવિષ્માન, હવિષ્ણુ, ક્રતુ અને સત્ય.

અયસ્યસ્તુ ઉતથ્યશ્ચ વામદેવસ્તથોશિજઃ। ભારદ્વાજાઃ શાંકૃતિકા ગાર્ગ્યકાણ્વરથીતરાઃ ।। ૪.

અયસ્યાથી ઉતથ્ય, વામદેવ અને ઉશિજ જન્મ્યા. ભારદ્વાજ, શાંકૃતિક, ગાર્ગ્ય-કાણ્વ અને અથીતર પણ તેમના વંશજ છે.

મુદ્ગલા વિષ્ણુવૃદ્ધાશ્ચ હરિતા વાયવસ્તથા। તથા ભાક્ષા ભરદ્વાજા આર્ષભાઃ કિમ્ભયાસ્તથા ।। ૪.

મુદગલ, વિષ્ણુવૃદ્ધ, હરિત, વાયવ, ભાક્ષ, ભારદ્વાજ, ઋષભ અને કિમ્ભય પણ આમાં આવે છે.

એતે હ્યઙ્ગિરસઃ પક્ષા વિજ્ઞેયા દશ પઞ્ચ ચ। ઋષ્યન્તરેષુ વૈ બાહ્યા બહવોઽઙ્ગિરસઃ સ્મૃતાઃ ।। ૪.

આ દસ અને પાંચ અંઙિરસના મુખ્ય શાખાઓ તરીકે ઓળખાય છે. અન્ય ઋષિઓમાં અને તેમના બહાર પણ ઘણા અંઙિરસોનું સ્મરણ થાય છે.

મારીચં પરિવક્ષ્યામિ વંશમુત્તમપૂરુષમ્। યસ્યાન્વવાયે સમ્ભૂતં જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।। ૪.

હવે હું મરીચિના વંશનો વર્ણન કરું છું, જે સર્વોત્તમ પુરુષ છે. જેમના વંશજોમાંથી આખું જગત, સ્થાવર અને જંગમ, ઉત્પન્ન થયું છે.

મરીચિરાપશ્ચકમે તાભિધ્યાયન્પ્રજેપ્સયા। પુત્રઃ સર્વગુણોપેતઃ પ્રજાવાન્ સુરુચિર્દિતિઃ। સંપૂજ્યતે પ્રશસ્તાયાં મનસા ભાવિતા પ્રભુઃ ।। ૪.

મરીચિએ સંતાનની ઇચ્છાથી જળમાં ધ્યાન કર્યું. તેમાંથી સર્વગુણસંપન્ન, સંતાનવંત, તેજસ્વી અને દિતિ નામનો પુત્ર જન્મ્યો. તે વિદ્વાનોના મનમાં પૂજ્ય અને પ્રસંશિત છે.

આહૂતાશ્ચ તતઃ સર્વા આપઃ સમવસત્પ્રભુઃ। તાસુ પ્રણિહિતાત્માનમેકઃ સોઽજનયત્પ્રભુઃ ।। ૪.

પછી સર્વે જળો બોલાવાયા અને પ્રભુ એમાં નિવાસ કર્યો. એમણે પોતાનું મન એ જળોમાં એકાગ્ર કરીને એક સંતાન ઉત્પન્ન કર્યું.

પુત્રમપ્રતિમન્નામ્નારિષ્ટનેમિઃ પ્રજાપતિઃ। પુત્રં મરીચં સૂર્યાભં વધૌવેશો વ્યજીજનત્ ।। ૪.

અરિષ્ટનેમિ નામના પ્રજાપતિએ, જે અનન્ય છે, વધૌવેશમાં સૂર્ય સમાન તેજસ્વી મરીચિ નામનો પુત્ર ઉત્પન્ન કર્યો.

પ્રધ્યાયન્ હિ સતાં વાચં પુત્રાર્થી સલિલે સ્થિતઃ। સપ્તવર્ષસહસ્રાણિ તતઃ સોઽપ્રતિમોઽભવત્ ।। ૪.

પુત્રની ઇચ્છાથી, તેમણે સાત હજાર વર્ષ સુધી જળમાં રહી સજ્જનોની વાણીનું ધ્યાન કર્યું. પછી તેઓ અનન્ય બની ગયા.

કશ્યપઃ સવિતુર્વિદ્વાંસ્તેન સ બ્રહ્મણઃ સમઃ । મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ બ્રાહ્મણાંશેન જાયતે ।। ૪.

સવિતૃના જ્ઞાનમાં પારંગત કશ્યપ, આમ કરીને બ્રહ્મા સમાન થયા. દરેક મન્વંતરમાં તેઓ બ્રાહ્મણના અંશરૂપે જન્મે છે.

કન્યાનિમિતમિત્યુક્તે દક્ષેણ કુપિતાઃ પ્રજાઃ । અપિબત્સ તદા કશ્યં કશ્યં મદ્યમિહોચ્યતે ।। ૪.

જ્યારે દક્ષએ કહ્યું કે આ કન્યાઓ માટે છે, ત્યારે પ્રજાઓ ક્રોધિત થઈ અને કશ્ય નામનું જે અહીં મદિરા કહેવાય છે, તે પીધું.

હાશ્ચેકસા હિ વિજ્ઞેયા બ્રહ્મણઃ કશ્ય ઉચ્યતે। કશ્યં મદ્યં સ્મૃતં વિપ્રૈઃ કશ્યપાનાત્તુ કશ્યપઃ ।। ૪.

હશ્ચેકસ નામે જે છે, તે બ્રહ્માનું કશ્ય કહેવાય છે. વિદ્વાનો કશ્યને મદિરા તરીકે ઓળખે છે અને કશ્યપને કશ્ય પીને એ નામ મળ્યું છે.

કરોતિ નામ યદ્વાચો વાચં ક્રૂરમુદાહૃતમ્। દક્ષાભિશપ્તઃ કુપિતઃ કશ્યપસ્તેન સોઽભવત્ ।। ૪.

કઠોર વાણી બોલવાને કારણે, દક્ષે ક્રોધથી શાપ આપતાં કશ્યપનું એ નામ પડ્યું.

તસ્માચ્ચ કશ્યપેનોક્તો બ્રહ્મણા પરમેષ્ઠિના। તસ્માદ્દક્ષઃ કશ્યપાય કન્યાસ્તાઃ પ્રત્યપદ્યત। સર્વાશ્ચ બ્રહ્મવાદિન્યઃ સર્વાસ્તા લોકમાતરઃ ।। ૪.

પછી પરમેશ્વર બ્રહ્માના આદેશથી દક્ષે પોતાની તમામ કન્યાઓ કશ્યપને આપી. એ બધીઓ વેદજ્ઞા અને લોકમાતાઓ બની.

ઇત્યેતમૃષિસર્ગન્તુ પુણ્યં યો વેદ વારુણમ્। આયુષ્માન્ પુણ્યવાન્ શુદ્ધઃ સુખમાપ્નોત્યનુત્તમમ્। ધારણાત્ શ્રવણાચ્ચૈવ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ।। ૪.

જે કોઈ આ ઋષિ-સર્જનનું પુણ્યમય વારુણ કથા જાણે છે, તે દીર્ઘાયુ, પુણ્યવાન અને શુદ્ધ બની સર્વોત્તમ સુખ પામે છે. તેને વાંચવાથી અને સાંભળવાથી બધા પાપો દૂર થાય છે.

અથાબ્રુવન્ પુનઃ સર્વે મુનયો રોમહર્ષણમ્। વિનિવૃત્તે પ્રજાસર્ગે ષષ્ઠે વૈ ચાક્ષુષસ્ય હ । નિસર્ગઃ સમ્પ્રવૃત્તોઽયં મનોર્વૈવ સ્વતસ્ય હ ।। ૪.

પછી બધા મુનિઓએ ફરી રોમહર્ષણને કહ્યું: 'પૃથ્વી પર છઠ્ઠા પ્રજાસર્જન પછી, ચાક્ષુષ મનુના સમયમાં, વૈવસ્વત મનુની સ્વયંભૂ સર્જન શરૂ થઈ છે.'

પ્રજાઃ સૃજેતિ વ્યાદિષ્ટઃ સ્વયં દક્ષઃ સ્વયમ્ભુવા। સસર્જ દક્ષો ભૂતાનિ ગતિમન્તિ ધ્રુવાણિ ચ । ઉપસ્થિતેઽન્તરે હ્યસ્મિન્ મનોર્વૈવસ્વતસ્ય હ ।। ૪.

સ્વયંભૂએ આજ્ઞા આપતાં દક્ષે પોતે પ્રજાઓનું સર્જન કર્યું. દક્ષે ચેતન અને અચેતન સર્વે જીવોની રચના કરી. વૈવસ્વત મનુના અંતરાલમાં એ સર્જન થયું.

તતઃ પ્રવૃત્તો દક્ષસ્તુપ્રજાઃ સ્રષ્ટુઞ્ચતુર્વિધાઃ। જરાયુજા અણ્ડજાશ્ચ ઉદ્ભિજ્જાઃ સ્વેદજાસ્તથા ।। ૪.

પછી દક્ષએ ચાર પ્રકારની પ્રજાઓનું સર્જન શરૂ કર્યું: પેટમાંથી જન્મનારા, ડિમ્બમાંથી જન્મનારા, ભેજમાંથી ઉત્પન્ન થતા અને જમીનમાંથી ઉગતા જીવો.

દશવર્ષ સહસ્રાણિ તપ્ત્વા ઘોરં મહત્તપઃ। સમ્ભાવિતો યોગબલૈરણિમાદ્યૈર્વિશેષતઃ ।। ૪.

દશ હજાર વર્ષ સુધી તેણે ભારે અને કઠિન તપસ્યા કરી, અને તેને યોગના વિશેષ એવા અણિમાદિ શક્તિઓ પ્રાપ્ત હતી.

આત્માનં વ્યભજન્ શ્રીમાન્ મનુષ્યોરગરાક્ષસાન્। દેવાસુરસગન્ધર્વાન્ દિવ્યસંહનનપ્રજાન્ । ઈશ્વરાનાત્મનસ્તુલ્યાન્ રૂપદ્રવિણતેજસા ।। ૪.

તે મહાન યશસ્વીએ પોતાને વિભાજિત કરીને મનુષ્યો, સાપો, રાક્ષસો, દેવો, અસુરો અને ગંધર્વો જેવા દિવ્ય સ્વરૂપ ધરાવનારા, રૂપ, સંપત્તિ અને તેજમાં પોતાના સમાન એવા પ્રજાઓનું સર્જન કર્યું.

તથૈવાન્યાનિ મુદિતો ગતિમન્તિ ધ્રુવાણિ ચ। માનસાન્યેવ ભૂતાનિ સિસૃક્ષુર્વિવિધાઃ પ્રજાઃ ।। ૪.

એ જ રીતે, વિવિધ પ્રજાઓ સર્જવાની ઇચ્છાથી આનંદપૂર્વક તેણે મનથી જ સ્થિર અને ચંચળ અનેક જીવોનું સર્જન કર્યું.