વાયુપુરાણમ્

કાલેન મહતા વિદ્વાન્ સ્વં વૈ સ્થાનમુપાગતઃ। તેષાં જનપદાઃ સ્ફીતા વઙ્ગાઙ્ગસુહ્લકાસ્તથા ।। ૩૭.

સમય જતાં, તે વિદ્વાન પોતાનાં સ્થાન પર પહોંચ્યો; તેમના દેશો સમૃદ્ધ બન્યા, જેમાં વંગ, અંગ અને સુહિલ પણ સામેલ હતા.

પુણ્ડ્રાઃ કલિઙ્ગાશ્ચ તથા તેષાં વંશં નિબેધત। તસ્ય તે તનયાઃ સર્વે ક્ષેત્રજા મુનિસમ્ભવાઃ। સમ્ભૂતા દીર્ઘતમસઃ સુદેણ્ણાયાં મહૌજસઃ ।। ૩૭.

પુંડ્ર અને કલિંગ પણ તેમનાં વંશમાં આવે છે—હવે એ વંશની વાત સાંભળો: બધી સંતાન ક્ષેત્રજ અને ઋષિથી ઉત્પન્ન, સુદેન્નામાં દીર્ઘતમસના પરાક્રમી પુત્રો હતા.

ઋષય ઊચુઃ। કથં બલેઃ સુતાઃ પઞ્ચ જનિતાઃ ક્ષેત્રજાઃ પ્રભો। ઋષિણા દીર્ઘતમસા એતન્નો બ્રૂહિ પૃચ્છતામ્ ।। ૩૭.

ઋષિઓએ પૂછ્યું: 'પ્રભુ, બલિના પાંચ પુત્રો ક્ષેત્રજ તરીકે દીર્ઘતમસ ઋષિથી કેવી રીતે જન્મ્યા? કૃપા કરીને અમને કહો.'

સૂત ઉવાચ।। અશિજો નામ વિખ્યાત આસીદ્ધીમાનૃષિઃ પુરા। ભાર્યા વૈ મમતા નામ બભૂવાસ્ય મહાત્મનઃ ।। ૩૭.

સૂતાએ કહ્યું: પહેલાં અશિજા નામે એક વિખ્યાત અને બુદ્ધિશાળી ઋષિ હતા; તેમની પત્નીનું નામ મહાત્મા મમતા હતું.

અશિજસ્ય કનીયાંસ્તુ પુરોધા યો દિવૌકસામ્। બૃહસ્પતિર્બૃહત્તેજા મમતાં સોઽભ્યપદ્યત ।। ૩૭.

અશિજાના નાના ભાઈ, દેવતાઓના પુરોહિત, તેજસ્વી બૃહસ્પતિ, મમતા પાસે ગયા.

ઉવાચ મમતા તન્તુ બૃહસ્પતિમનિચ્છતી। અન્તર્વત્ન્યસ્મિ તે ભ્રાતુર્જ્યેષ્ઠસ્યાષ્ટમિતા ઇતિ ।। ૩૭.

મમતાએ ઇચ્છા ન હોવા છતાં બૃહસ્પતિને કહ્યું: 'હું તમારા મોટા ભાઈના સંતાનથી આઠ મહિના ગર્ભવતી છું.'

અયં હિ મે મહાગર્ભો રોચતેઽતિ બૃહસ્પતે। અશિજં બ્રહ્મ ચાભ્યસ્ય ષડઙ્ગં વેદમુદ્ગિરન્ ।। ૩૭.

'મને આ મહાન ગર્ભ ખૂબ પ્રિય છે, હે બૃહસ્પતિ; અશિજા, જે છ અંગવાળો વેદ ઉચ્ચારે છે, એ બ્રહ્મા સ્વરૂપ છે.'

અમોઘરેતાસ્ત્વઞ્ચાપિ ન માં ભજિતુમર્હસિ। અસ્મિન્નેવ ગતે કાલે યથા વા મન્યસે પ્રભો ।। ૩૭.

'તમારું વીર્ય નિષ્ફળ થતું નથી, છતાં તમે મારા સાથે સંયોગ ન કરો; સમય આવે ત્યારે તમારી ઈચ્છા મુજબ કરો.'

એવમુક્તસ્તયા સમ્યગ્ બૃહત્તેજા બૃહસ્પતિઃ। કામાત્માનં મહાત્મા ચ નાત્માનં સોઽભ્યધારયત્ ।। ૩૭.

મમતાના આ શબ્દો સાંભળી, મહાતેજસ્વી બૃહસ્પતિ કામવશ થઈ પોતાને રોકી શક્યા નહીં.

સમ્બભૂવૈવ ધર્માત્મા તયા સાર્દ્ધં બૃહસ્પતિઃ। ઉત્સૃજન્તં તદા રેતો ગર્ભસ્થઃ સોઽભ્યભાષત ।। ૩૭.

ધર્મનિષ્ઠ બૃહસ્પતિએ મમતા સાથે સંયોગ કર્યો; ત્યારે ગર્ભમાં રહેલા બાળક બોલી ઊઠ્યું.

નો સ્નાતકો ન્યસેદ્ધ્યસ્મિન્ દ્વયોર્નેહાસ્તિ સમ્ભવઃ। અમોઘરેતાસ્ત્વઞ્ચાપિ પૂર્વઞ્ચાહમિહાગતઃ ।। ૩૭.

'અહીં દ્વિજનો સ્થાન નથી; અહીં બેનું મિલન શક્ય નથી. તમારું વીર્ય નિષ્ફળ થતું નથી, પણ હું પહેલો આવ્યો છું.'

શશાપ તં તદા ક્રુદ્ધ એવમુક્તો બૃહસ્પતિઃ। આશિજન્તં સુતં ભ્રાતુર્ગર્ભસ્થં ભગવાનૃષિઃ ।। ૩૭.

આવી વાત સાંભળી, બૃહસ્પતિ ક્રોધિત થયા અને ગર્ભમાં રહેલા પોતાના ભાઈના પુત્ર ઋષિને શાપ આપ્યો.

યસ્માત્ત્વમીદૃશે કાલે સર્વભૂતેપ્સિતે સતિ। મામેવમુક્તવાન્ મોહાત્તમો દીર્ઘં પ્રવેક્ષ્યસિ ।। ૩૭.

'જ્યારે સર્વ જીવો જન્મ ઇચ્છે છે, એવા સમયે તું મારે આમ કહ્યું, તેથી તું લાંબા અંધકારમાં જશે.'

તતો દીર્ઘતમા નામ શાપાદૃષિરજાયત। અથાશિજો બૃહત્કીર્ત્તિર્બૃહસ્પતિરિવૌજસા ।। ૩૭.

એ શાપના કારણે તે ઋષિ દીર્ઘતમસ તરીકે જન્મ્યા; અશિજા મહાન યશસ્વી અને બૃહસ્પતિ જેટલા શક્તિશાળી હતા.

ઊર્દ્ધ્વરેતાસ્તતશ્ચાપિ ન્યવસદ્ભ્રાતુરાશ્રમે। ગોધર્મં સૌરભેયાત્તુ વૃષભાચ્છ્રુતવાન્ પ્રભો ।। ૩૭.

તે ઊર્ધ્વરેતાસ બની પોતાના ભાઈના આશ્રમમાં રહેવા લાગ્યા; તેમણે વાછરડાથી ગોધર્મ શીખ્યો.

તસ્ય ભ્રાતા પિતૃવ્યસ્તુ ચકાર ભવનં તદા। તસ્મિન્ હિ તત્ર વસતિ યદૃચ્છાભ્યાગતો વૃષઃ ।। ૩૭.

તેમના પિતૃવ્યે, ભાઈએ, તેમના માટે ઘર બનાવ્યું; ત્યાં રહેતા સમયે એક વાછરડો અચાનક આવ્યો.

દર્શાર્થમાહૃતાન્ દર્ભાંશ્ચચાર સુરભીવૃતઃ। જગ્રાહ તં દીર્ઘતમા વિસ્ફુરન્તઞ્ચ શ્રૃઙ્ગયોઃ ।। ૩૭.

દરશ માટે લાવેલા દર્ભા લેવા તેઓ સુરભિ સાથે ફર્યા; દીર્ઘતમસે શીંગ ઉંચકતો વાછરડો પકડી લીધો.

સ તેન નિગૃહીતસ્તુ ન ચચાલ પદાત્પદમ્। તતોઽબ્રવીદ્વૃષસ્તં વૈ મુઞ્ચ માં બલિનાં વર ।। ૩૭.

તેના દબાવાથી પણ હું એક પગ પણ હલ્યો નહીં. પછી વાછરડાએ કહ્યું: 'મને છોડી દે, બળવાનોમાં શ્રેષ્ઠ.'

ન મયાસાદિતસ્તાત બલવંસ્ત્વદ્વિધઃ ક્વચિત્। ત્ર્યમ્બકં વહતા દેવં યતો જાતોઽસ્મિ ભૂતલે ।। ૩૭.

પિતાજી, મારા જન્મથી આજ સુધી, ભગવાન ત્ર્યંબકને પીઠે લઈ જનાર, તારા જેટલો બળવાન કોઈ મળ્યો નથી.

મુઞ્ચ માં બલિનાં શ્રષ્ઠ પ્રીતસ્તેઽહં વરં વૃણુ। એવમુક્તોઽબ્રવીદેનં જીવસ્ત્વં મે ક્વ યાસ્યસિ ।। ૩૭.

મને છોડી દે, બળવાનોમાં શ્રેષ્ઠ. હું તારી પર પ્રસન્ન છું—માગ, તને શું ઈચ્છે છે. એવું સાંભળીને તેણે કહ્યું: 'તું જ તો મારી જીવ છે—હું કયાં જઈશ?'

તેન ત્વાહં ન મોક્ષ્યામિ પરસ્વાહં ચતુષ્પદમ્। તતસ્તં દીર્ઘતમસં સ વૃષઃ પ્રત્યુવાચ હ ।। ૩૭.

એટલે હું તને છોડી શકતો નથી; હું બીજાના માલિકીની ચારે પગવાળી પશુ છું. પછી એ વાછરડાએ અંધકારમાં ડૂબેલા દીર્ઘતમસને કહ્યું.

નાસ્માકં વિદ્યતે તાત પાતકં સ્તેયમેવ વા। ભક્ષ્યાભક્ષ્યં ન જાનીમઃ પેયાપેયઞ્ચ સર્વશઃ ।। ૩૭.

પિતાજી, અમને કોઈ પાપ કે ચોરી નથી; શું ખાવું કે શું ન ખાવું, શું પીવું કે શું ન પીવું—અમને કશું ખબર નથી.

કાર્યાકાર્યં ન વૈ વિઝો ગમ્યાગમ્યં તથૈવ ચ। ન પાપ્માનો વયં વિપ્ર ધર્મો હ્યેષાં ગવાં સ્મૃતઃ ।। ૩૭.

શું કરવું કે શું ન કરવું, ક્યાં જવું કે ક્યાં ન જવું—આ પણ અમને ખબર નથી. બ્રાહ્મણ, અમને પાપ લાગતું નથી—આ ગાયો માટેનો ધર્મ છે.

ગવાં નામ સ વૈ શ્રુત્વા સંભ્રાન્તસ્ત્વનુમુચ્ય તમ્। ભક્ત્યા ચાનુશ્રવિકયા ગોષુ તં વૈ પ્રસાદ યત્ ।। ૩૭.

ગાયનું નામ સાંભળતાં જ તે ગભરાઈ ગયો અને તેને છોડી દીધો; પછી ભક્તિ અને પરંપરાગત શ્રદ્ધાથી ગાયોની કૃપા મેળવવા લાગ્યો.

પ્રસાદિતે ગતે તસ્મિન્ ગોધર્મં ભક્તિતસ્તુ તમ્। મનસૈવ તદાદત્તે તન્નિષ્ઠસ્તત્પરાયણઃ ।। ૩૭.

ગાયોની કૃપા મેળવી અને તે ત્યાંથી ગયો, ત્યારે તેણે મનથી ગાયોનો ધર્મ સ્વીકાર્યો અને તેમાં સંપૂર્ણ રીતે સ્થિર અને તત્પર રહ્યો.

તતો યવીયસઃ પત્નીમૌતથ્યસ્યાભ્યમન્યત। વિચેષ્ટમાનાં રુદતીં દૈવાત્ સ મૂઢચેતનઃ ।। ૩૭.

પછી, ભાગ્યવશ, ભટકતા મનથી દીર્ઘતમસે ઔતથ્યની નાની પત્ની, જે રડતી અને બેચેન હતી, તેની ઈચ્છા કરી.

અવલેપન્તુ તં મત્વા શરદ્વાંસ્તસ્ય નાક્ષમત્। ગોધર્મંવૈ બલં કૃત્વા સ્નુષાં સ સમમન્યત ।। ૩૭.

શરદ્વાને તેને ગર્વીલો માન્યો અને સહન કરી શક્યો નહીં; ગાયોનો ધર્મ પોતાનું બળ માનીને, તેણે પોતાની વહુને સમાન ગણાવી.

વિપર્યયન્તુ તં દૃષ્ટ્વા શરદ્વાન્ પ્રત્યચિન્તયત્। ભવિષ્યમર્થં જ્ઞાત્વા ચ મહાત્મા ચ ન મૃત્યુતામ્ ।। ૩૭.

આ ઉલટફેર જોઈને શરદ્વાને વિચાર કર્યો; આવનાર ઘટના જાણીને, મહાત્માએ તેની મૃત્યુની ઈચ્છા કરી નહીં.

પ્રોવાચ દીર્ઘતમસં ક્રોધાત્ સંરક્ત લોચનઃ। ગમ્યાગમ્યં ન જીનીષે ગોધર્માત્ પ્રાર્થયત્ સ્નુષામ્ ।। ૩૭.

કૃોધથી આંખ લાલ કરી, તેણે દીર્ઘતમસને કહ્યું: 'તું શું યોગ્ય કે અયોગ્ય છે એ ઓળખતો નથી; છતાં ગાયોનો ધર્મ બતાવીને વહુની ઈચ્છા કરે છે.'