વાયુપુરાણમ્

શિવેસ્તુ શિવયઃ પુત્રાશ્ચત્વારો લોકસમ્મતાઃ। વૃષદર્ભઃ સુવીરસ્તુ કેકયો મદ્રકસ્તથા ।। ૩૭.

શિવિના ચાર પુત્રો હતા, જે સમગ્ર જગતમાં પ્રસિદ્ધ હતા — વૃષદર્ભ, સુવીર, કેકય અને મદ્રક.

તેષાઞ્જનપદાઃ સ્ફીતાઃ કેકયા માદ્રકાસ્તથા। વૃષદર્ભાઃ સૂચિદર્ભાસ્તિતિક્ષોઃ શ્રૃણુત પ્રજાઃ ।। ૩૭.

આ બધાના પ્રદેશો સમૃદ્ધ અને પ્રસિદ્ધ હતા — કેકય, મદ્રક, વૃષદર્ભ અને સૂચિદર્ભ. હવે તિતિક્ષુના વંશની પ્રજાની વાત સાંભળો.

તૈતિક્ષુરભવદ્રાજા પૂર્વસ્યાન્દિશિ વિશ્રુતઃ। ઉશદ્રથો મહાબાહુસ્તસ્ય હેમઃ સુતોઽભવત્ ।। ૩૭.

તિતિક્ષુ પૂર્વ દિશામાં પ્રસિદ્ધ રાજા બન્યા. તેમના પુત્ર ઉશદ્રથ બલવાન અને મહાબાહુ હતા.

હેમસ્ય સુતપા જજ્ઞે સુતઃ સુતયશા બલી । જાતો મનુષ્યયોન્યાં વૈ ક્ષીણે વંશે પ્રજેપ્સયા ।। ૩૭.

હેમના પુત્ર સુતપા થયા. સુતપાના પુત્ર સુતયશા, જે બળવાન હતા, વંશ ક્ષીણ થતાં અને સંતાનની ઇચ્છાથી માનવ યોનિમાં જન્મ્યા.

મહાયોગી સ તુ બલિર્બદ્ધો યઃ સ મહામનાઃ। પુત્રાનુત્પાદયામાસ ચાતુર્વર્ણ્યકરાન્ ભુવિ ।। ૩૭.

બલી મહાયોગી હતા, તેઓ બંધાયેલા હોવા છતાં મહાન મનવાળા હતા. તેમણે ધરતી પર ચાર વર્ણની સ્થાપના કરનાર પુત્રોને જન્મ આપ્યો.

અઙ્ગં સ જનયામાસ વઙ્ગં સુહ્લં તથૈવ ચ। પુણ્ડ્રં કલિઙ્ગઞ્ચ તથા બાલેયં ક્ષત્રમુચ્યતે ।। ૩૭.

તેમણે અંગ, વંગ, સુહલ, પુંડ્ર, કલિંગ અને બાલેય નામના પુત્રોને જન્મ આપ્યો, જે ક્ષત્રિય વંશ તરીકે ઓળખાય છે.

બાલેયા બ્રાહ્મણાશ્ચૈવ તસ્ય વંશકરાઃ પ્રભોઃ। બલેસ્તુ બ્રહ્મણા દત્તા વરાઃ પ્રીતેન ધીમતે ।। ૩૭.

બાલેય અને બ્રાહ્મણો પણ તેમના વંશજ હતા. બલિને, હે પ્રભુ, બુદ્ધિશાળી હોવાને કારણે બ્રહ્માએ પ્રેમથી વિશેષ વરદાન આપ્યા.

મહાયોગિત્વમાયુશ્ચ કલ્પાયુઃપરિમાણકમ્। સંગ્રામે ચાપ્યજેયત્વં ધર્મે ચૈવ પ્રભાવના ।। ૩૭.

તેમને મહાન યોગશક્તિ, કલ્પ જેટલું આયુષ્ય, યુદ્ધમાં અજેયતા અને ધર્મમાં શ્રેષ્ઠતા પ્રાપ્ત થઈ.

ત્રૈલોક્યદર્શનઞ્ચૈવ પ્રાધાન્યં પ્રસવે તથા। બલે ચાપ્રતિ મત્વં વૈ ધર્મતત્ત્વાર્થદર્શનમ્ ।। ૩૭.

તેમને ત્રણેય લોકનું દર્શન, સંતાનમાં મુખ્યત્વ, બલમાં અપ્રતિમતા અને ધર્મના તત્ત્વ અને અર્થનું જ્ઞાન મળ્યું.

ચતુરો નિયતાન્ વર્ણાન્ ત્વં વૈ સ્થાપયિતેતિ ચ। ઇત્યુક્તો વિભુના રાજા બલિઃ શાન્તિમ્પરાં યયૌ ।। ૩૭.

પ્રભુએ કહ્યું કે, 'તમે ચાર નિશ્ચિત વર્ણો સ્થાપિત કરશો.' આવું સાંભળી, રાજા બલિએ પરમ શાંતિ પ્રાપ્ત કરી.

કાલેન મહતા વિદ્વાન્ સ્વં વૈ સ્થાનમુપાગતઃ। તેષાં જનપદાઃ સ્ફીતા વઙ્ગાઙ્ગસુહ્લકાસ્તથા ।। ૩૭.

સમય જતાં, તે વિદ્વાન પોતાનાં સ્થાન પર પહોંચ્યો; તેમના દેશો સમૃદ્ધ બન્યા, જેમાં વંગ, અંગ અને સુહિલ પણ સામેલ હતા.

પુણ્ડ્રાઃ કલિઙ્ગાશ્ચ તથા તેષાં વંશં નિબેધત। તસ્ય તે તનયાઃ સર્વે ક્ષેત્રજા મુનિસમ્ભવાઃ। સમ્ભૂતા દીર્ઘતમસઃ સુદેણ્ણાયાં મહૌજસઃ ।। ૩૭.

પુંડ્ર અને કલિંગ પણ તેમનાં વંશમાં આવે છે—હવે એ વંશની વાત સાંભળો: બધી સંતાન ક્ષેત્રજ અને ઋષિથી ઉત્પન્ન, સુદેન્નામાં દીર્ઘતમસના પરાક્રમી પુત્રો હતા.

ઋષય ઊચુઃ। કથં બલેઃ સુતાઃ પઞ્ચ જનિતાઃ ક્ષેત્રજાઃ પ્રભો। ઋષિણા દીર્ઘતમસા એતન્નો બ્રૂહિ પૃચ્છતામ્ ।। ૩૭.

ઋષિઓએ પૂછ્યું: 'પ્રભુ, બલિના પાંચ પુત્રો ક્ષેત્રજ તરીકે દીર્ઘતમસ ઋષિથી કેવી રીતે જન્મ્યા? કૃપા કરીને અમને કહો.'

સૂત ઉવાચ।। અશિજો નામ વિખ્યાત આસીદ્ધીમાનૃષિઃ પુરા। ભાર્યા વૈ મમતા નામ બભૂવાસ્ય મહાત્મનઃ ।। ૩૭.

સૂતાએ કહ્યું: પહેલાં અશિજા નામે એક વિખ્યાત અને બુદ્ધિશાળી ઋષિ હતા; તેમની પત્નીનું નામ મહાત્મા મમતા હતું.

અશિજસ્ય કનીયાંસ્તુ પુરોધા યો દિવૌકસામ્। બૃહસ્પતિર્બૃહત્તેજા મમતાં સોઽભ્યપદ્યત ।। ૩૭.

અશિજાના નાના ભાઈ, દેવતાઓના પુરોહિત, તેજસ્વી બૃહસ્પતિ, મમતા પાસે ગયા.

ઉવાચ મમતા તન્તુ બૃહસ્પતિમનિચ્છતી। અન્તર્વત્ન્યસ્મિ તે ભ્રાતુર્જ્યેષ્ઠસ્યાષ્ટમિતા ઇતિ ।। ૩૭.

મમતાએ ઇચ્છા ન હોવા છતાં બૃહસ્પતિને કહ્યું: 'હું તમારા મોટા ભાઈના સંતાનથી આઠ મહિના ગર્ભવતી છું.'

અયં હિ મે મહાગર્ભો રોચતેઽતિ બૃહસ્પતે। અશિજં બ્રહ્મ ચાભ્યસ્ય ષડઙ્ગં વેદમુદ્ગિરન્ ।। ૩૭.

'મને આ મહાન ગર્ભ ખૂબ પ્રિય છે, હે બૃહસ્પતિ; અશિજા, જે છ અંગવાળો વેદ ઉચ્ચારે છે, એ બ્રહ્મા સ્વરૂપ છે.'

અમોઘરેતાસ્ત્વઞ્ચાપિ ન માં ભજિતુમર્હસિ। અસ્મિન્નેવ ગતે કાલે યથા વા મન્યસે પ્રભો ।। ૩૭.

'તમારું વીર્ય નિષ્ફળ થતું નથી, છતાં તમે મારા સાથે સંયોગ ન કરો; સમય આવે ત્યારે તમારી ઈચ્છા મુજબ કરો.'

એવમુક્તસ્તયા સમ્યગ્ બૃહત્તેજા બૃહસ્પતિઃ। કામાત્માનં મહાત્મા ચ નાત્માનં સોઽભ્યધારયત્ ।। ૩૭.

મમતાના આ શબ્દો સાંભળી, મહાતેજસ્વી બૃહસ્પતિ કામવશ થઈ પોતાને રોકી શક્યા નહીં.

સમ્બભૂવૈવ ધર્માત્મા તયા સાર્દ્ધં બૃહસ્પતિઃ। ઉત્સૃજન્તં તદા રેતો ગર્ભસ્થઃ સોઽભ્યભાષત ।। ૩૭.

ધર્મનિષ્ઠ બૃહસ્પતિએ મમતા સાથે સંયોગ કર્યો; ત્યારે ગર્ભમાં રહેલા બાળક બોલી ઊઠ્યું.

નો સ્નાતકો ન્યસેદ્ધ્યસ્મિન્ દ્વયોર્નેહાસ્તિ સમ્ભવઃ। અમોઘરેતાસ્ત્વઞ્ચાપિ પૂર્વઞ્ચાહમિહાગતઃ ।। ૩૭.

'અહીં દ્વિજનો સ્થાન નથી; અહીં બેનું મિલન શક્ય નથી. તમારું વીર્ય નિષ્ફળ થતું નથી, પણ હું પહેલો આવ્યો છું.'

શશાપ તં તદા ક્રુદ્ધ એવમુક્તો બૃહસ્પતિઃ। આશિજન્તં સુતં ભ્રાતુર્ગર્ભસ્થં ભગવાનૃષિઃ ।। ૩૭.

આવી વાત સાંભળી, બૃહસ્પતિ ક્રોધિત થયા અને ગર્ભમાં રહેલા પોતાના ભાઈના પુત્ર ઋષિને શાપ આપ્યો.

યસ્માત્ત્વમીદૃશે કાલે સર્વભૂતેપ્સિતે સતિ। મામેવમુક્તવાન્ મોહાત્તમો દીર્ઘં પ્રવેક્ષ્યસિ ।। ૩૭.

'જ્યારે સર્વ જીવો જન્મ ઇચ્છે છે, એવા સમયે તું મારે આમ કહ્યું, તેથી તું લાંબા અંધકારમાં જશે.'

તતો દીર્ઘતમા નામ શાપાદૃષિરજાયત। અથાશિજો બૃહત્કીર્ત્તિર્બૃહસ્પતિરિવૌજસા ।। ૩૭.

એ શાપના કારણે તે ઋષિ દીર્ઘતમસ તરીકે જન્મ્યા; અશિજા મહાન યશસ્વી અને બૃહસ્પતિ જેટલા શક્તિશાળી હતા.

ઊર્દ્ધ્વરેતાસ્તતશ્ચાપિ ન્યવસદ્ભ્રાતુરાશ્રમે। ગોધર્મં સૌરભેયાત્તુ વૃષભાચ્છ્રુતવાન્ પ્રભો ।। ૩૭.

તે ઊર્ધ્વરેતાસ બની પોતાના ભાઈના આશ્રમમાં રહેવા લાગ્યા; તેમણે વાછરડાથી ગોધર્મ શીખ્યો.

તસ્ય ભ્રાતા પિતૃવ્યસ્તુ ચકાર ભવનં તદા। તસ્મિન્ હિ તત્ર વસતિ યદૃચ્છાભ્યાગતો વૃષઃ ।। ૩૭.

તેમના પિતૃવ્યે, ભાઈએ, તેમના માટે ઘર બનાવ્યું; ત્યાં રહેતા સમયે એક વાછરડો અચાનક આવ્યો.

દર્શાર્થમાહૃતાન્ દર્ભાંશ્ચચાર સુરભીવૃતઃ। જગ્રાહ તં દીર્ઘતમા વિસ્ફુરન્તઞ્ચ શ્રૃઙ્ગયોઃ ।। ૩૭.

દરશ માટે લાવેલા દર્ભા લેવા તેઓ સુરભિ સાથે ફર્યા; દીર્ઘતમસે શીંગ ઉંચકતો વાછરડો પકડી લીધો.

સ તેન નિગૃહીતસ્તુ ન ચચાલ પદાત્પદમ્। તતોઽબ્રવીદ્વૃષસ્તં વૈ મુઞ્ચ માં બલિનાં વર ।। ૩૭.

તેના દબાવાથી પણ હું એક પગ પણ હલ્યો નહીં. પછી વાછરડાએ કહ્યું: 'મને છોડી દે, બળવાનોમાં શ્રેષ્ઠ.'

ન મયાસાદિતસ્તાત બલવંસ્ત્વદ્વિધઃ ક્વચિત્। ત્ર્યમ્બકં વહતા દેવં યતો જાતોઽસ્મિ ભૂતલે ।। ૩૭.

પિતાજી, મારા જન્મથી આજ સુધી, ભગવાન ત્ર્યંબકને પીઠે લઈ જનાર, તારા જેટલો બળવાન કોઈ મળ્યો નથી.