વાયુપુરાણમ્

સભાનરશ્ચ પક્ષશ્ચ પરપક્ષસ્તથૈવ ચ। સભાનરસ્ય પુત્રસ્તુ વિદ્વાન્ કાલાનલો નૃપઃ ।। ૩૭.

એમાં સભાનર, પક્ષ અને પરપક્ષ હતા; સભાનરનો પુત્ર વિદ્વાન અને રાજા કાલાનલ હતો.

કાલાનલસ્ય ધર્મ્માત્મા સૃઞ્જયો નામ ધાર્મિકઃ । સૃઞ્જયસ્યાભવત્ પુત્રો વીરો રાજા પુરઞ્જયઃ ।। ૩૭.

કાળાગ્નિ જેવા ધર્મમય સ્વભાવ ધરાવતા એક ધર્મી રાજા હતા, તેમનું નામ શ્રુંજય હતું. શ્રુંજયને પુરંજય નામનો વિરસૂર પુત્ર થયો.

જનમેજયો મહા સત્વઃ પુરઞ્જયસુતોઽભવત્। જનમેજયસ્ય રાજર્ષેર્મહાશાલોઽભવભૃપઃ ।। ૩૭.

પુરંજયનો પુત્ર જનમેજય હતો, જે અત્યંત બળવાન અને મહાન સ્વભાવ ધરાવતો હતો. જનમેજય રાજર્ષિનો પુત્ર મહાશાલા રાજા થયો.

આસીદિન્દ્રસમો રાજા પ્રતિષ્ઠિતયશા દિવિ। મહામનાઃ સુતસ્તસ્ય મહા શાલસ્ય ધાર્મિકઃ ।। ૩૭.

મહાશાલા રાજા ઇન્દ્ર સમાન પ્રતિષ્ઠિત અને સ્વર્ગમાં પ્રસિદ્ધ હતા. તેમના ધર્મનિષ્ઠ પુત્ર મહામનાએ જન્મ લીધો.

સપ્તદ્વીપેશ્વરો રાજા ચક્રવર્ત્તી મહાયશાઃ। મહામનાસ્તુ પુત્રૌ દ્વૌ જનયામાસ વિશ્રુતૌ ।। ૩૭.

મહામના રાજા સાત દ્વીપોના ઈશ્વર અને મહાન પ્રતિષ્ઠાવાળા ચક્રવર્તી હતા. મહામનાએ બે પ્રસિદ્ધ પુત્રોને જન્મ આપ્યો.

ઉશીનરઞ્ચ ધર્મજ્ઞં તિતિક્ષુઞ્ચૈવ ધાર્મિકમ્। ઉશીનરસ્ય પત્ન્યસ્તુ પઞ્ચ રાજર્ષિવંશજાઃ ।। ૩૭.

તેમણે ધર્મને જાણનારા ઉશીનર અને ધર્મી તિતિક્ષુ નામના પુત્રોને જન્મ આપ્યો. ઉશીનરના પત્નીઓમાંથી પાંચ રાજર્ષિ વંશજ પુત્રો થયા.

મૃગા કૃમી નવા દર્વા પઞ્ચમી ચ દૃષદ્વતી। ઉશીનરસ્ય પુત્રાસ્તુ પઞ્ચ તાસુ કુલોદ્વહાઃ। તપસા તે સુમહતા જાતવૃદ્ધાશ્ચ ધાર્મિકાઃ ।। ૩૭.

મૃગા, કૃમી, નવાં, દર્વા અને પાંચમી દૃષદ્વતી — ઉશીનરની આ પાંચ પત્નીઓ હતી. انهنમાંથી જન્મેલા પુત્રો પોતાના કુળના આગેવાન અને મહાન તપથી વૃદ્ધિ પામેલા ધર્મનિષ્ઠ હતા.

મૃગાયાસ્તુ મૃગઃ પુત્રો નવાયા નવ એવ તુ। કૃમ્યાઃ કૃમિસ્તુ દર્વાયાઃ સુવ્રતો નામ ધાર્મિકઃ ।। ૩૭.

મૃગાના પુત્ર મૃગ થયો, નવાની પુત્ર નવ થયો, કૃમીની પુત્ર કૃમી થયો અને દર્વાની પુત્ર સુવ્રત નામે ધર્મી થયો.

દૃષદ્વતીસુતશ્ચાપિ શિવિરૌશીનરો દ્વિજાઃ। શિવેઃ શિવપુરં ખ્યાતં યૌધેયન્તુ મૃગસ્ય તુ ।। ૩૭.

દૃષદ્વતીના પુત્ર શિવિ અને ઉશીનર હતા, હે દ્વિજગણ! શિવિના શહેરનું નામ શિવપુર હતું અને મૃગનું શહેર યૌધેયા તરીકે પ્રસિદ્ધ હતું.

નવસ્ય નવરાષ્ટ્રન્તુ કૃમેસ્તુ કૃમિલા પુરી। સુવ્રતસ્ય તથા વૃષ્ટા શિવિપુત્રાન્નિબોધત ।। ૩૭.

નવાનો પ્રદેશ નવરાષ્ટ્ર હતો, કૃમીનું શહેર કૃમિલા હતું અને સુવ્રતનું શહેર વૃષ્ટા હતું. હવે શિવિના પુત્રોની વાત સાંભળો.

શિવેસ્તુ શિવયઃ પુત્રાશ્ચત્વારો લોકસમ્મતાઃ। વૃષદર્ભઃ સુવીરસ્તુ કેકયો મદ્રકસ્તથા ।। ૩૭.

શિવિના ચાર પુત્રો હતા, જે સમગ્ર જગતમાં પ્રસિદ્ધ હતા — વૃષદર્ભ, સુવીર, કેકય અને મદ્રક.

તેષાઞ્જનપદાઃ સ્ફીતાઃ કેકયા માદ્રકાસ્તથા। વૃષદર્ભાઃ સૂચિદર્ભાસ્તિતિક્ષોઃ શ્રૃણુત પ્રજાઃ ।। ૩૭.

આ બધાના પ્રદેશો સમૃદ્ધ અને પ્રસિદ્ધ હતા — કેકય, મદ્રક, વૃષદર્ભ અને સૂચિદર્ભ. હવે તિતિક્ષુના વંશની પ્રજાની વાત સાંભળો.

તૈતિક્ષુરભવદ્રાજા પૂર્વસ્યાન્દિશિ વિશ્રુતઃ। ઉશદ્રથો મહાબાહુસ્તસ્ય હેમઃ સુતોઽભવત્ ।। ૩૭.

તિતિક્ષુ પૂર્વ દિશામાં પ્રસિદ્ધ રાજા બન્યા. તેમના પુત્ર ઉશદ્રથ બલવાન અને મહાબાહુ હતા.

હેમસ્ય સુતપા જજ્ઞે સુતઃ સુતયશા બલી । જાતો મનુષ્યયોન્યાં વૈ ક્ષીણે વંશે પ્રજેપ્સયા ।। ૩૭.

હેમના પુત્ર સુતપા થયા. સુતપાના પુત્ર સુતયશા, જે બળવાન હતા, વંશ ક્ષીણ થતાં અને સંતાનની ઇચ્છાથી માનવ યોનિમાં જન્મ્યા.

મહાયોગી સ તુ બલિર્બદ્ધો યઃ સ મહામનાઃ। પુત્રાનુત્પાદયામાસ ચાતુર્વર્ણ્યકરાન્ ભુવિ ।। ૩૭.

બલી મહાયોગી હતા, તેઓ બંધાયેલા હોવા છતાં મહાન મનવાળા હતા. તેમણે ધરતી પર ચાર વર્ણની સ્થાપના કરનાર પુત્રોને જન્મ આપ્યો.

અઙ્ગં સ જનયામાસ વઙ્ગં સુહ્લં તથૈવ ચ। પુણ્ડ્રં કલિઙ્ગઞ્ચ તથા બાલેયં ક્ષત્રમુચ્યતે ।। ૩૭.

તેમણે અંગ, વંગ, સુહલ, પુંડ્ર, કલિંગ અને બાલેય નામના પુત્રોને જન્મ આપ્યો, જે ક્ષત્રિય વંશ તરીકે ઓળખાય છે.

બાલેયા બ્રાહ્મણાશ્ચૈવ તસ્ય વંશકરાઃ પ્રભોઃ। બલેસ્તુ બ્રહ્મણા દત્તા વરાઃ પ્રીતેન ધીમતે ।। ૩૭.

બાલેય અને બ્રાહ્મણો પણ તેમના વંશજ હતા. બલિને, હે પ્રભુ, બુદ્ધિશાળી હોવાને કારણે બ્રહ્માએ પ્રેમથી વિશેષ વરદાન આપ્યા.

મહાયોગિત્વમાયુશ્ચ કલ્પાયુઃપરિમાણકમ્। સંગ્રામે ચાપ્યજેયત્વં ધર્મે ચૈવ પ્રભાવના ।। ૩૭.

તેમને મહાન યોગશક્તિ, કલ્પ જેટલું આયુષ્ય, યુદ્ધમાં અજેયતા અને ધર્મમાં શ્રેષ્ઠતા પ્રાપ્ત થઈ.

ત્રૈલોક્યદર્શનઞ્ચૈવ પ્રાધાન્યં પ્રસવે તથા। બલે ચાપ્રતિ મત્વં વૈ ધર્મતત્ત્વાર્થદર્શનમ્ ।। ૩૭.

તેમને ત્રણેય લોકનું દર્શન, સંતાનમાં મુખ્યત્વ, બલમાં અપ્રતિમતા અને ધર્મના તત્ત્વ અને અર્થનું જ્ઞાન મળ્યું.

ચતુરો નિયતાન્ વર્ણાન્ ત્વં વૈ સ્થાપયિતેતિ ચ। ઇત્યુક્તો વિભુના રાજા બલિઃ શાન્તિમ્પરાં યયૌ ।। ૩૭.

પ્રભુએ કહ્યું કે, 'તમે ચાર નિશ્ચિત વર્ણો સ્થાપિત કરશો.' આવું સાંભળી, રાજા બલિએ પરમ શાંતિ પ્રાપ્ત કરી.

કાલેન મહતા વિદ્વાન્ સ્વં વૈ સ્થાનમુપાગતઃ। તેષાં જનપદાઃ સ્ફીતા વઙ્ગાઙ્ગસુહ્લકાસ્તથા ।। ૩૭.

સમય જતાં, તે વિદ્વાન પોતાનાં સ્થાન પર પહોંચ્યો; તેમના દેશો સમૃદ્ધ બન્યા, જેમાં વંગ, અંગ અને સુહિલ પણ સામેલ હતા.

પુણ્ડ્રાઃ કલિઙ્ગાશ્ચ તથા તેષાં વંશં નિબેધત। તસ્ય તે તનયાઃ સર્વે ક્ષેત્રજા મુનિસમ્ભવાઃ। સમ્ભૂતા દીર્ઘતમસઃ સુદેણ્ણાયાં મહૌજસઃ ।। ૩૭.

પુંડ્ર અને કલિંગ પણ તેમનાં વંશમાં આવે છે—હવે એ વંશની વાત સાંભળો: બધી સંતાન ક્ષેત્રજ અને ઋષિથી ઉત્પન્ન, સુદેન્નામાં દીર્ઘતમસના પરાક્રમી પુત્રો હતા.

ઋષય ઊચુઃ। કથં બલેઃ સુતાઃ પઞ્ચ જનિતાઃ ક્ષેત્રજાઃ પ્રભો। ઋષિણા દીર્ઘતમસા એતન્નો બ્રૂહિ પૃચ્છતામ્ ।। ૩૭.

ઋષિઓએ પૂછ્યું: 'પ્રભુ, બલિના પાંચ પુત્રો ક્ષેત્રજ તરીકે દીર્ઘતમસ ઋષિથી કેવી રીતે જન્મ્યા? કૃપા કરીને અમને કહો.'

સૂત ઉવાચ।। અશિજો નામ વિખ્યાત આસીદ્ધીમાનૃષિઃ પુરા। ભાર્યા વૈ મમતા નામ બભૂવાસ્ય મહાત્મનઃ ।। ૩૭.

સૂતાએ કહ્યું: પહેલાં અશિજા નામે એક વિખ્યાત અને બુદ્ધિશાળી ઋષિ હતા; તેમની પત્નીનું નામ મહાત્મા મમતા હતું.

અશિજસ્ય કનીયાંસ્તુ પુરોધા યો દિવૌકસામ્। બૃહસ્પતિર્બૃહત્તેજા મમતાં સોઽભ્યપદ્યત ।। ૩૭.

અશિજાના નાના ભાઈ, દેવતાઓના પુરોહિત, તેજસ્વી બૃહસ્પતિ, મમતા પાસે ગયા.

ઉવાચ મમતા તન્તુ બૃહસ્પતિમનિચ્છતી। અન્તર્વત્ન્યસ્મિ તે ભ્રાતુર્જ્યેષ્ઠસ્યાષ્ટમિતા ઇતિ ।। ૩૭.

મમતાએ ઇચ્છા ન હોવા છતાં બૃહસ્પતિને કહ્યું: 'હું તમારા મોટા ભાઈના સંતાનથી આઠ મહિના ગર્ભવતી છું.'

અયં હિ મે મહાગર્ભો રોચતેઽતિ બૃહસ્પતે। અશિજં બ્રહ્મ ચાભ્યસ્ય ષડઙ્ગં વેદમુદ્ગિરન્ ।। ૩૭.

'મને આ મહાન ગર્ભ ખૂબ પ્રિય છે, હે બૃહસ્પતિ; અશિજા, જે છ અંગવાળો વેદ ઉચ્ચારે છે, એ બ્રહ્મા સ્વરૂપ છે.'

અમોઘરેતાસ્ત્વઞ્ચાપિ ન માં ભજિતુમર્હસિ। અસ્મિન્નેવ ગતે કાલે યથા વા મન્યસે પ્રભો ।। ૩૭.

'તમારું વીર્ય નિષ્ફળ થતું નથી, છતાં તમે મારા સાથે સંયોગ ન કરો; સમય આવે ત્યારે તમારી ઈચ્છા મુજબ કરો.'

એવમુક્તસ્તયા સમ્યગ્ બૃહત્તેજા બૃહસ્પતિઃ। કામાત્માનં મહાત્મા ચ નાત્માનં સોઽભ્યધારયત્ ।। ૩૭.

મમતાના આ શબ્દો સાંભળી, મહાતેજસ્વી બૃહસ્પતિ કામવશ થઈ પોતાને રોકી શક્યા નહીં.