વાયુપુરાણમ્

સ વામનો દિવં ખં ચ પૃથિવીં ચ દ્વિજોત્તમાઃ। ત્રિભિઃ ક્રમૈર્વિશ્વમિદં જગદાક્રામત પ્રભુઃ ।। ૩૬.

એ વામને, દ્વિજશ્રેષ્ઠો, ત્રણ પગલાંમાં સ્વર્ગ, આકાશ અને પૃથ્વી આવરી લીધી; ભગવાને આ આખું જગત વિહર્યું.

અત્યરિચ્યત ભૂતાત્મા ભાસ્કરં સ્વેન તેજસા। પ્રકાશયન્ દિશઃ સર્વ્વાઃ પ્રદિશશ્ચ મહાયશાઃ ।। ૩૬.

એ મહાન આત્માએ પોતાના તેજથી સૂર્યને પણ વટાવી દીધો, અને સર્વ દિશાઓ તથા પ્રદેશોને પ્રકાશિત કર્યા.

શુશુભે સ મહાબાહુઃ સર્વ્વલોકાન્ પ્રકાશયન્। આસુરીં શ્રિયમાહૃત્ય ત્રીંલ્લોકાંશ્ચ જનાર્દનઃ। સપુત્રપૌત્રાનસુરાન્ પાતાલતલમાનયત્ ।। ૩૬.

એ મહાબાહુ ભગવાને સર્વ લોકને પ્રકાશિત કર્યા; જનાર્દને અસુરોની સંપત્તિ અને ત્રણેય લોક લઈ, અસુરો અને તેમના પુત્ર-પૌત્રોને પાતાળમાં મોકલ્યા.

નમુચિઃ શમ્બરશ્ચૈવ પ્રહ્લાદશ્ચૈવ વિષ્ણુના। ક્રૂરા હતા વિનિર્દ્ધૂતા દિશઃ સંપ્રતિપેદિરે ।। ૩૬.

નમુચિ, શમ્બર અને પ્રહલાદને વિષ્ણુએ સંહાર્યા; એ ક્રૂર દાનવો નષ્ટ થયા અને દિશાઓમાં વિખેરાઈ ગયા.

મહાભૂતાનિ ભૂતાત્મા સવિશેષાણિ માધવઃ। કાલઞ્ચ સકલં વિપ્રાંસ્તત્રાદ્ભુતમદર્શયત્ ।। ૩૬.

માધવે, સર્વ જીવનો આત્મા, મહાન તત્વો, વિશિષ્ટ જીવ અને આખો સમય ઋષિઓને અદ્ભુત રૂપે દર્શાવ્યો.

તસ્ય ગાત્રે જગત્સર્વમાત્માનમનુપશ્યતિ । ન કિઞ્ચિદસ્તિ લોકેષુ યદવ્યાપ્તં મહાત્મના ।। ૩૬.

ભગવાનના અંગોમાં આખું જગત પોતે જ દેખાય છે; લોકોમાં એવું કંઈ નથી જે મહાત્માએ વ્યાપ્યું ન હોય.

તદ્વૈ રૂપમુપેન્દ્રસ્ય દેવદાનવમાનવાઃ। દૃષ્ટ્વા સમ્મુમુહુઃ સર્વે વિષ્ણુતેજોવિમોહિતાઃ ।। ૩૬.

ઉપેન્દ્રનું એ રૂપ, દેવો, દાનવો અને મનુષ્યોને જોઈ, બધા વિષ્ણુના તેજથી મોહિત થઈ ગયા અને ચકિત રહ્યા.

બલિઃ સિલો મહાપાશૈઃ સબન્ધુઃ સસુહૃદ્ગણઃ। વિરોચન કુલં સર્વં પાતાલે સન્નિવેશિતમ્ ।। ૩૬.

બલિ મહાન સાંકળોથી બંધાયો, તેના સગાં અને મિત્રમંડળ સહિત, અને વિરોચનનું આખું કુળ પાતાળમાં રાખવામાં આવ્યું.

તતઃ સર્વામરૈશ્વર્યં દત્ત્વેન્દ્રાય મહાત્મને। માનુષેષુ મહાબાહુઃ પ્રાદુરાસીજ્જનાર્દનઃ ।। ૩૬.

પછી સર્વ દેવતાનો રાજસિંહાસન મહાત્મા ઇન્દ્રને આપીને, મહાબાહુ જનાર્દન મનુષ્યોમાં અવતર્યા.

એતાસ્તિસ્રઃ સ્મૃતાસ્તસ્ય દિવ્યાઃ સમ્ભૂતયઃ શુભાઃ। માનુષ્યાઃ સપ્ત યાસ્તસ્ય શાપજાંસ્તાન્નિબોધત ।। ૩૬.

આ ત્રણ અવતારો તેના દિવ્ય અને શુભ રૂપે જાણીતા છે; હવે તેના શાપથી થયેલા સાત માનવી અવતારો વિષે સાંભળો.

ત્રેતાયુગે તુ દશમે દત્તાત્રેયો બભૂવ હ। નષ્ટે ધર્મે ચતુર્થશ્ચ માર્કણ્ડેયપુરઃસરઃ ।। ૩૬.

ત્રેતા યુગના દસમા સમયમાં તે દત્તાત્રેય રૂપે પ્રગટ્યા; અને જ્યારે ધર્મ નષ્ટ થયો ત્યારે ચોથા અવતાર તરીકે માર્કંડેયના આગેવાને આવ્યા.

પઞ્ચમઃ પઞ્ચદશ્યાં તુ ત્રેતાયાં સમ્બભૂવ હ। માન્ધાતુશ્ચક્રવર્ત્તિત્વે તસ્થૌ તથ્યપુરઃસરઃ ।। ૩૬.

પંદરમી ત્રેતામાં તે પાંચમા અવતાર રૂપે જન્મ્યા; ત્યાં માંધાતા તથ્ય સાથે ચક્રવર્તી બન્યા.

એકો નવિંશે ત્રેતાયાં સર્વ્વક્ષત્રાન્તકોઽભવત્। જામદગ્ન્યસ્તથા ષષ્ઠો વિશ્વામિત્રપુરઃસરઃ ।। ૩૬.

ઓગણીસમી ત્રેતામાં તેણે એકલા જ સર્વ ક્ષત્રિયનો વિનાશ કર્યો; જમદગ્નિપુત્ર અને છઠ્ઠા અવતાર, વિશ્વામિત્રના આગેવાને આવ્યા.

ચતુર્વિંશે યુગે રામો વસિષ્ઠેન પુરોધસા। સપ્તમો રાવ ણસ્યાર્થે જજ્ઞે દશરથાત્મજઃ ।। ૩૬.

ચોવીસમી યુગમાં વશિષ્ઠ મુખ્ય પુરોહિત સાથે રામ, દશરથના પુત્ર તરીકે રાવણના વિનાશ માટે સાતમા અવતાર રૂપે જન્મ્યા.

અષ્ટમો દ્વાપરે વિષ્ણુરષ્ટાવિંશે પરાશરાત્ । વેદવ્યાસસ્તતો જજ્ઞે જાતૂકર્ણપુરઃસરઃ ।। ૩૬.

આઠમા દ્વાપરમાં, અઠ્ઠાવીસમા સમયમાં, પરાશરથી વિષ્ણુ જન્મ્યા; પછી જાટૂકર્ણના આગેવાને વેદવ્યાસ અવતાર થયા.

તથૈવ નવમો વિષ્ણુરદિત્યાઃ કશ્યપાત્મજઃ। દેવક્યાં વસુદેવાત્તુ બ્રહ્નગાર્ગ્યપુરઃસરઃ ।। ૩૬.

એ જ રીતે નવમા અવતાર રૂપે, કશ્યપ અને અદિતિના પુત્ર વિષ્ણુ, દેવકી અને વસુદેવથી જન્મ્યા, બ્રહ્મગાર્ગના આગેવાને.

અપ્રમેયો નિયોજ્યશ્ચ યત્ર કામચરો વશી। ક્રીજતે ભગવાઁ લ્લોકે બાલઃ ક્રીજનકૈરિવ ।। ૩૬.

જે અપરિમિત અને સ્વેચ્છાથી વર્તનારા છે, એવા ભગવાન દુનિયામાં બાળક રમકડાં સાથે રમે તેમ વિહાર કરે છે.

ન પ્રમાતું મહાબાહુઃ શક્યોઽસૌ મધુસૂદનઃ। પરં પરમમેતસ્માદ્વિશ્વરૂપાન્ન વિદ્યતે ।। ૩૬.

મહાબાહુ મધુસૂદનને કોઈ માપી શકે નહીં; તેના કરતાં ઉપર કંઈ નથી, અને તેના વિશ્વરૂપ કરતાં મહાન બીજું કોઈ રૂપ નથી.

અષ્ટાવિંશ તિમે તદ્વદ્દ્વાપરસ્યાંશસઙ્ક્ષયે। નષ્ટે ધર્મે તદા જજ્ઞે વિષ્ણુર્વૃષ્ણિકુલે પ્રભુઃ ।। ૩૬.

અઠ્ઠાવીસમા દ્વાપર યુગના અંતે, જ્યારે ધર્મ નષ્ટ થયો, ત્યારે વિષ્ણુ, પ્રભુ, વૃષ્ણિ કુળમાં અવતર્યા.

કર્ત્તું ધર્મવ્યવસ્થાનમસુરાણાં પ્રણાશનમ્। મોહયન્ સર્વભૂતાનિ યોગાત્મા યોગમાયયા ।। ૩૬.

ધર્મની સ્થાપના અને અસુરોના વિનાશ માટે, સર્વ જીવોને મોહમાં મૂકી, યોગશક્તિથી યોગી સ્વરૂપે અવતાર લીધો.

પ્રવિષ્ટો માનુષીં યોનિં પ્રચ્છન્નશ્ચરતે મહીમ્। વિહારાર્થં મનુષ્યેષુ સાન્દીપનિપુરઃસરમ્ ।। ૩૬.

તે માનવી ગર્ભમાં પ્રવેશી, ગુપ્ત રીતે ધરતી પર ફર્યા, મનુષ્યોમાં વિહાર માટે, સાંદીપનિના આગેવાને.

યત્ર કંસઞ્ચ શાલ્વઞ્ચ દ્વિવિદઞ્ચ મહાસુરમ્। અરિષ્ટં વૃષભઞ્ચૈવ પૂતનાં કેશિનં હયમ્ ।। ૩૬.

ત્યાં તેણે કંસ, શાલ્વ, મહાસુર દ્વિવિદ, અરીષ્ટ, વૃષભ, પુતના, અને ઘોડા રૂપ કેશી વગેરેનો સંહાર કર્યો.

નાગં કુવલયાપીડં મલ્લરાજગૃહાધિપમ્। દૈત્યાન્ માનુષદેહસ્થાન્ સૂદયામાસ વીર્યવાન્ ।। ૩૬.

નાગ કુવલયાપીડ, મલ્લરાજના ઘરના અધિપતિ અને માનવી સ્વરૂપે રહેલા દૈતોનો પણ તેણે પરાક્રમથી સંહાર કર્યો.

છિન્નં બાહુસહસ્રઞ્ચ બાણસ્યાદ્ભુતકર્મણઃ । નરકશ્ચ હતઃ સઙ્ખયે યવનશ્ચ મહાબલઃ ।। ૩૬.

અદ્ભુત કર્મવાળા બાણના હજાર હાથ કાપી નાખ્યા; નરકાસુરને યુદ્ધમાં માર્યા અને મહાબલી યવનને પણ સંહાર્યા.

હૃતાનિ ચ મહીપાનાં સર્વરત્નાનિ તેજસા। દુરાચારા શ્ચ નિહતાઃ પાર્થિવા યે રસાતલે ।। ૩૬.

તેણે પોતાની તેજથી રાજાઓના બધા રત્નો લઈ લીધા; અને પાતાળમાં રહેલા દુષ્ટ રાજાઓનો પણ નાશ કર્યો.

એતે લોકહિતાર્થાય પ્રાદુર્ભાવા મહાત્મનઃ। અસ્મિન્નેવ યુગે ક્ષીણે સન્ધ્યા શ્લિષ્ટે ભવિષ્યતિ ।। ૩૬.

આ મહાન આત્માના અવતાર લોકકલ્યાણ માટે થાય છે; આ જ યુગના અંતે, જ્યારે યુગ ક્ષીણ થઈ ગયો છે અને સંધ્યા એક થઈ ગઈ છે, ત્યારે એ અવતાર પ્રગટશે.

કલ્કિર્વિષ્ણુયશા નામ પારાશર્યઃ પ્રતાપવાન્। દશમો ભાવ્યસમ્ભૂતો યાજ્ઞવલ્ક્યપુરઃસરઃ ।। ૩૬.

કલ્કિ, જેનું નામ વિષ્ણુયશા છે, પરાશર વંશના અને મહાન પરાક્રમી, દશમ અવતાર તરીકે, યાજ્ઞવલ્ક્યના આગમન પછી, અવતરશે.

અનુકર્ષન્ સર્વસેનાં હસ્ત્યશ્વરથસઙ્કુલામ્। પ્રગૃહીતાયુધૌર્વિપ્રૈર્વૃતઃ શતસહસ્રશઃ ।। ૩૬.

એ બધા સેના, જેમાં હાથી, ઘોડા અને રથોથી ભરપૂર છે, સાથે સાથે હજારો બ્રાહ્મણો શસ્ત્ર ધારણ કરીને તેની આસપાસ હશે.

નાત્યર્થં ધાર્મિકા યે ચ યે ચ ધર્મદ્વિષઃ વ્કચિત્। ઈદીચ્યાન્મધ્યદેશાંશ્ચ તથા વિન્ધ્યાપરાન્તિકાન્ ।। ૩૬.

જે લોકો વધારે ધર્મી નથી અને જે ધર્મના શત્રુ છે, એવા ઉત્તર પ્રદેશ, મધ્ય પ્રદેશ અને વિંધ્ય તથા પશ્ચિમના પ્રદેશોમાં રહેતા લોકોને પણ એ અવતાર સંહારી લેશે.