વાયુપુરાણમ્

ઇમૌ ચ શિષ્યૌ દ્વૌ મહ્યં તુલ્યાવેતૌ બૃહસ્પતેઃ । દૈવતૈઃ સહ સંરબ્ધાન્ સર્વ્વાન્ વો ધારયિષ્યતઃ ।। ૩૬.

મારા આ બે શિષ્યો બૃહસ્પતિ જેટલા જ છે; દેવતાઓ સાથે મળીને, એ બંને ગુસ્સે થયેલા તમને રોકશે.

એવમુક્તસ્તુ દૈતેયાઃ કાવ્યેનાક્લિષ્ટકર્મ્મણા। તતસ્તાભ્યાં યયુઃ સાર્દ્ધં પ્રહ્લાદપ્રમુખાસ્તદા ।। ૩૬.

કાવ્યે, જેની ક્રિયાઓ નિષ્કલંક છે, એણે આમ કહ્યું ત્યારે પ્રહલાદને આગેવાન બનાવીને બધા દૈત્યોએ એ બંને સાથે ગયા.

અવશ્યમ્ભાવમર્થત્વં શ્રુત્વા શુક્રાચ્ચ દાનવાઃ। સકૃદાશંસમાનાસ્તે જયં કાવ્યેન ભાષિતમ્ ।। ૩૬.

શુક્ર પાસેથી નિશ્ચિત પરિણામ સાંભળી, દાનવો જીતવાની આશા રાખીને કાવ્યેના શબ્દો માની લીધા.

દંશિતાઃ સાયુધાઃ સર્વે તતો દેવાન્ સમાહ્વયન્। અથ દેવાસુરાન્ દૃષ્ટ્વા સંગ્રામે સમુપસ્થિતાન્ ।। ૩૬.

બધા શસ્ત્રોથી સજ્જ થઈ દેવતાઓને લલકાર્યા; અને દેવો-અસુરો બંને યુદ્ધ માટે ભેગા થયા ત્યારે—

તતઃ સંવૃત્તસન્નાહા દેવાસ્તાન્ સમયોધયન્। દૈવાસુરે તતસ્તસ્મિન્ વર્ત્તમાને શતં સમાઃ। અજયન્નસુરા દેવાન્ ભગ્ના દેવા અમન્ત્રયન્ ।। ૩૬.

પછી દેવોએ શસ્ત્ર પહેરીને યુદ્ધ કર્યું; દેવો અને અસુરો વચ્ચેનું એ યુદ્ધ સો વર્ષ ચાલ્યું, જેમાં અસુરોએ દેવોને હરાવ્યા, અને હરાયેલા દેવોએ પરસ્પર ચર્ચા કરી.

ષણ્ડામાર્કપ્રભાવં ન જાનીમસ્ત્વ સુરૈર્વયમ્। તસ્માદ્યજ્ઞં સમુદ્દિશ્ય કાર્ય્યં ચાત્મહિતઞ્ચ યત્ ।। ૩૬.

અમે દેવોમાં ષંડ અને અમરકની શક્તિ જાણતા નથી; એટલે આપણા હિત માટે યજ્ઞ કરવો જોઈએ.

તજ્જ્ઞાનાપહૃતાવેતૌ કૃત્વા જેષ્યામહેઽસુરાન્ । અથોપામન્ત્રયન્ દેવાઃ ષણ્ડામાર્કૌ તુ તાવુભૌ ।। ૩૬.

એ બંનેનું જ્ઞાન દૂર કરી, આપણે અસુરોને હરાવીશું; પછી દેવોએ ષંડ અને અમરકને બોલાવ્યા.

યજ્ઞે સમાહ્વયિષ્યામસ્ત્યજતમસુરાન્ દ્વિજૌ । ગ્રહં તં વા ગ્રહીષ્યામો હ્યનુજિત્ય તુ દાનવાન્ ।। ૩૬.

અમે એ બે બ્રાહ્મણોને યજ્ઞમાં બોલાવીશું — તેઓ અસુરોને છોડી દે; અથવા તો દાનવોને હરાવીને તેમને પકડી લઈશું.

એવં તત્યજતુસ્તૌ તુ ષણ્ડામાર્કૌ તદાસુરાન્ । તતો દેવા જયં પ્રાપ્તા દાનવાશ્ચ પરાભવમ્ ।। ૩૬.

આ રીતે ષંડ અને અમરકે અસુરોને છોડી દીધા; પછી દેવોએ વિજય મેળવ્યો અને દાનવો હારી ગયા.

દેવાસુરાન્ પરાભાવ્ય ષણ્ડામાર્કાવુપાગમન્। કાવ્યશાપાભિભૂતાશ્ચ હ્યનાધારાશ્ચ તે પુનઃ ।। ૩૬.

દેવો અને અસુરોને હરાવીને, છ દેવતાઓ અને સૂર્ય આગળ વધ્યા; પણ કાવ્યના શ્રાપથી તેઓ ફરી આધારવિહિન બની ગયા.

વધ્યમાનાસ્તદા દેવૈર્વિવિશુસ્તે રસાતલમ્। એવં નિરુદ્યમાસ્તે વૈ કૃતાઃ શક્રેણ દાનવાઃ। તતઃ પ્રભૃતિ શાપેન ભૃગુનૈમિત્તિકેન ચ ।। ૩૬.

પછી, જ્યારે દેવતાઓએ તેમને મારવા માંડ્યા, ત્યારે તેઓ પાતાળમાં પ્રવેશી ગયા; એ રીતે, શક્રે તેમને નિષ્ક્રિય કર્યા પછી, શ્રાપ અને ભૃગુના કારણે એ દાનવો એ જ રીતે રહ્યા.

જજ્ઞે પુનઃ પુનર્વિષ્ણુર્યજ્ઞે ચ શિથિલે પ્રભુઃ। કર્ત્તું ધર્મ્મવ્યવસ્થાનમધર્મ્મસ્ય ચ નાશનમ્ ।। ૩૬.

યજ્ઞ ઓછો થતાં, ધર્મની સ્થાપના અને અધર્મના નાશ માટે, ભગવાન વિષ્ણુ વારંવાર જન્મે છે.

પ્રહ્લાદસ્ય નિદેશે તુ યેઽસુરા ન વ્યવસ્થિતાઃ। મનુષ્યવધ્યાંસ્તાન્ સર્વ્વાન્ બ્રહ્મા વ્યાહારયત્ પ્રભુઃ ।। ૩૬.

પ્રહલાદના કહેવાને જે અસુરોએ ન માની, તેમને સર્વે બ્રહ્માએ મનુષ્યોના મારવા યોગ્ય ઘોષિત કર્યા.

ધર્મ્માન્નારાયણસ્તસ્માન્ સમ્ભૂતશ્ચાક્ષુષેઽન્તરે। યજ્ઞં પ્રવર્તયામાસ ચૈત્યે વૈવસ્વતેઽન્તરે ।। ૩૬.

ધર્મમાંથી, નારાયણ ચાક્ષુષ મન્વંતરમાં જન્મ્યા; અને વૈવસ્વત મન્વંતરમાં, યજ્ઞને ચૈત્યમાં શરૂ કર્યો.

પ્રાદુર્ભાવે તદાન્યસ્ય બ્રહ્મૈવાસીત્ પુરોહિતઃ। ચતુર્થ્યાન્તુ યુગાખ્યાયામાપન્નેષ્વસુરેષ્વથ ।। ૩૬.

બીજા અવતારના પ્રાગટ્ય સમયે, બ્રહ્મા પોતે પુરોહિત હતા; અને ચોથા યુગમાં, જ્યારે અસુરો ઉદ્ભવ્યા.

સમ્ભૂતઃ સ સમુદ્રાન્તર્હિરણ્યકશિપોર્વધે। દ્વિતીયો નરસિંઙોઽભૂદ્રુદ્રઃ સુરપુરસ્સરઃ ।। ૩૬.

હિરણ્યકશિપુના વધ સમયે, સમુદ્રની અંદર તે અવતાર પધાર્યા; બીજો અવતાર નરસિંહ રૂપે, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ રુદ્ર થયા.

બલિસંસ્થેષુ લોકેષુ ત્રેતાયાં સપ્તમે યુગે। દૈત્યૈસ્ત્રૈલોક્ય આક્રાન્તે તૃતીયો વામનોઽભવત્ ।। ૩૬.

જ્યારે બલિ લોકોમાં સ્થાપિત થયા, ત્રેતાયુગના સાતમા યુગમાં, અને દૈત્યો ત્રણેય લોક જીત્યા, ત્યારે ત્રીજા અવતાર રૂપે વામન પ્રગટ્યા.

સંક્ષિપ્યાત્માનમઙ્ગેષુ બૃહસ્પતિપુરસ્સરમ્। યજમાનન્તુ દૈત્યેન્દ્રમદિત્યાઃ કુલનન્દનઃ। દ્વિજો ભૂત્વા શુભે કાલે બલિં વૈરોચનમ્પુરા ।। ૩૬.

પોતાનું રૂપ સંકુચિત કરીને, બૃહસ્પતિ સાથે, આદિત્ય વંશના આનંદરૂપ, શુભ સમયે બ્રાહ્મણ બની, વામને બલિ, વેરોચનપુત્ર પાસે ગયા.

ત્રૈલોક્યસ્ય ભવાન્ રાજા ત્વયિ સર્વ્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્। દાતુમર્હસિ મે રાજન્ વિક્રમાંસ્ત્રીનિતિ પ્રભુઃ ।। ૩૬.

તમે ત્રણેય લોકના રાજા છો, બધું તમારી અંદર સ્થિત છે; રાજા, તમે મને ત્રણ પગલાં જમીન આપો, એમ ભગવાને કહ્યું.

દદામીત્યેવ તં રાજા બલિર્વૈરોચનોઽબ્રવીત્। વામનન્તં ચ વિજ્ઞાય તતોઽનુમુદિતઃ સ્વયમ્ ।। ૩૬.

હું આપું છું, એમ વેરોચનપુત્ર રાજા બલિએ કહ્યું; વામનને ઓળખીને, તેણે પોતે સંમતિ આપી.

સ વામનો દિવં ખં ચ પૃથિવીં ચ દ્વિજોત્તમાઃ। ત્રિભિઃ ક્રમૈર્વિશ્વમિદં જગદાક્રામત પ્રભુઃ ।। ૩૬.

એ વામને, દ્વિજશ્રેષ્ઠો, ત્રણ પગલાંમાં સ્વર્ગ, આકાશ અને પૃથ્વી આવરી લીધી; ભગવાને આ આખું જગત વિહર્યું.

અત્યરિચ્યત ભૂતાત્મા ભાસ્કરં સ્વેન તેજસા। પ્રકાશયન્ દિશઃ સર્વ્વાઃ પ્રદિશશ્ચ મહાયશાઃ ।। ૩૬.

એ મહાન આત્માએ પોતાના તેજથી સૂર્યને પણ વટાવી દીધો, અને સર્વ દિશાઓ તથા પ્રદેશોને પ્રકાશિત કર્યા.

શુશુભે સ મહાબાહુઃ સર્વ્વલોકાન્ પ્રકાશયન્। આસુરીં શ્રિયમાહૃત્ય ત્રીંલ્લોકાંશ્ચ જનાર્દનઃ। સપુત્રપૌત્રાનસુરાન્ પાતાલતલમાનયત્ ।। ૩૬.

એ મહાબાહુ ભગવાને સર્વ લોકને પ્રકાશિત કર્યા; જનાર્દને અસુરોની સંપત્તિ અને ત્રણેય લોક લઈ, અસુરો અને તેમના પુત્ર-પૌત્રોને પાતાળમાં મોકલ્યા.

નમુચિઃ શમ્બરશ્ચૈવ પ્રહ્લાદશ્ચૈવ વિષ્ણુના। ક્રૂરા હતા વિનિર્દ્ધૂતા દિશઃ સંપ્રતિપેદિરે ।। ૩૬.

નમુચિ, શમ્બર અને પ્રહલાદને વિષ્ણુએ સંહાર્યા; એ ક્રૂર દાનવો નષ્ટ થયા અને દિશાઓમાં વિખેરાઈ ગયા.

મહાભૂતાનિ ભૂતાત્મા સવિશેષાણિ માધવઃ। કાલઞ્ચ સકલં વિપ્રાંસ્તત્રાદ્ભુતમદર્શયત્ ।। ૩૬.

માધવે, સર્વ જીવનો આત્મા, મહાન તત્વો, વિશિષ્ટ જીવ અને આખો સમય ઋષિઓને અદ્ભુત રૂપે દર્શાવ્યો.

તસ્ય ગાત્રે જગત્સર્વમાત્માનમનુપશ્યતિ । ન કિઞ્ચિદસ્તિ લોકેષુ યદવ્યાપ્તં મહાત્મના ।। ૩૬.

ભગવાનના અંગોમાં આખું જગત પોતે જ દેખાય છે; લોકોમાં એવું કંઈ નથી જે મહાત્માએ વ્યાપ્યું ન હોય.

તદ્વૈ રૂપમુપેન્દ્રસ્ય દેવદાનવમાનવાઃ। દૃષ્ટ્વા સમ્મુમુહુઃ સર્વે વિષ્ણુતેજોવિમોહિતાઃ ।। ૩૬.

ઉપેન્દ્રનું એ રૂપ, દેવો, દાનવો અને મનુષ્યોને જોઈ, બધા વિષ્ણુના તેજથી મોહિત થઈ ગયા અને ચકિત રહ્યા.

બલિઃ સિલો મહાપાશૈઃ સબન્ધુઃ સસુહૃદ્ગણઃ। વિરોચન કુલં સર્વં પાતાલે સન્નિવેશિતમ્ ।। ૩૬.

બલિ મહાન સાંકળોથી બંધાયો, તેના સગાં અને મિત્રમંડળ સહિત, અને વિરોચનનું આખું કુળ પાતાળમાં રાખવામાં આવ્યું.

તતઃ સર્વામરૈશ્વર્યં દત્ત્વેન્દ્રાય મહાત્મને। માનુષેષુ મહાબાહુઃ પ્રાદુરાસીજ્જનાર્દનઃ ।। ૩૬.

પછી સર્વ દેવતાનો રાજસિંહાસન મહાત્મા ઇન્દ્રને આપીને, મહાબાહુ જનાર્દન મનુષ્યોમાં અવતર્યા.