વાયુપુરાણમ્

જ્ઞાત્વાઽભિશસ્તાનસુરાન્ કાવ્યેન તુ બૃહસ્પતિઃ। કૃતાર્થઃ સ તદા હૃષ્ટઃ સ્વં રૂપં પ્રત્યપદ્યત। બુદ્ધ્વાઽસુરાંસ્તદા ભ્રષ્ટાન્ કૃતાર્થોઽન્તરધીયત ।। ૩૬.

કાવ્યે દાનવોને શાપ આપ્યો છે એ જાણીને, બૃહસ્પતિએ પોતાનું કાર્ય પૂર્ણ થયું જાણીને આનંદથી પોતાનું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું; અને અસુરોને પતિત જોઈ, સંતોષ પામી, અદૃશ્ય થઈ ગયા.

તતઃ પ્રનષ્ટે તસ્મિંસ્તે વિભ્રાન્તા દાનવાસ્તદા। અહો ધિગ્ વઞ્ચિતાઃ સ્મેહ પરસ્પરમથાબ્રુવન્ ।। ૩૬.

પછી, જ્યારે તે અદૃશ્ય થયા, ત્યારે દાનવો ગભરાઈ ગયા; 'અરે! ધિક્કાર છે! અહીં તો આપણે ઠગાયા છીએ,' એમ એકબીજાને કહ્યું.

પૃષ્ઠતો વિમુખાશ્ચૈવ તાડિતા વેધસા વયમ્। દગ્ધાશ્ચૈવોપયોગાચ્ચ સ્વેસ્વે ચાર્થેષુ માયયા ।। ૩૬.

અમે પીઠ ફેરવી અને સર્જનહાર દ્વારા માર્યા ગયા છીએ; અને એની ચાલાકીએ, આપણા જ હિતમાં, અમને બળીને વંચિત કરી દીધા છે.

તતોઽસુરાઃ પરિત્રસ્તા દેવેભ્યસ્ત્વરિતા યયુઃ। પ્રહ્લાદમગ્રતઃ કૃત્વા કાવ્યસ્યાનુગમં પુનઃ ।। ૩૬.

પછી ડરાયેલા અસુરો ઝડપથી દેવો પાસે ગયા, પ્રહલાદને આગળ રાખીને, ફરી કાવ્યના પીછા કરતા.

તતઃ કાવ્યં સમાસાદ્ય અભિતસ્થુ રવાઙ્મુખાઃ। તાનાગતાન્ પુનર્દૃષ્ટ્વા કાવ્યો યાજ્યાનુવાચ હ ।। ૩૬.

પછી તેઓ કાવ્ય પાસે પહોંચ્યા અને પૂર્વ દિશા તરફ મોઢું કરીને આસપાસ ઊભા રહ્યા; તેમને ફરી આવ્યા જોઈ, કાવ્યએ પોતાના ઉપાસકોને સંબોધ્યા.

મયાપિ બોધિતાઃ કાલે યતો માં નાભિનન્દથ। તતસ્તેનાવલેપેન ગતા યૂથં પરાભવમ્ ।। ૩૬.

'હું પણ યોગ્ય સમયે તમને સમજાવ્યા હતા, પણ તમે મને માન આપ્યું નહીં, એ અહંકારથી તમારો જૂથ હાર્યો છે.'

પ્રહ્લાદસ્તમથોવાચ માનં ત્વં ત્યજ ભાર્ગવ। સ્વાન્ યાજ્યાન્ ભજમાનાંશ્ચ ભક્તાંશ્ચૈવ વિશેષતઃ ।। ૩૬.

પછી પ્રહલાદે કહ્યું: 'ભૃગુકુમાર, તમારું અહંકાર છોડો અને તમારા ઉપાસકોની, ખાસ કરીને ભક્તોની, સંભાળ લો.'

ત્વયા પૃષ્ટા વયં તેન દેવાચાર્યેણ મોહિતાઃ। ભક્તાનર્હસિ નસ્ત્રાતું જ્ઞાત્વા દીર્ઘેણ ચક્ષુષા ।। ૩૬.

'તમે પૂછ્યા હતા ત્યારે અમને દેવગુરુએ ભ્રમિત કર્યા; હવે તમારી દુરદ્રષ્ટિથી જાણીને, તમારે અમારા ભક્તોનું રક્ષણ કરવું જોઈએ.'

યદિ નસ્ત્વં ન કુરુષે પ્રસાદં ભૃગુનન્દન। અપધ્યાતા સ્ત્વયા હ્યદ્ય પ્રવેક્ષ્યામો રસાતલમ્ ।। ૩૬.

'જો તમે, ભૃગુનંદન, અમારે પર કૃપા ન કરો, તો આજે તમારે દ્વારા અપમાનિત થઈ, અમે પાતાળમાં જઈશું.'

સૂત ઉવાચ।। જ્ઞાત્વા કાવ્યો યથાતત્ત્વં કારુણ્યેનાનુકમ્પયા । એવમુક્તોઽનુનીતઃ સ સ્તુતઃ કોપં ન્યયચ્છત ।। ૩૬.

સૂતે કહ્યું: સાચી સ્થિતિ જાણી, કાવ્યે દયા અને કરુણા કરીને, એમ કહેવામાં અને પ્રસન્ન કરવામાં, પ્રશંસા પામી, ગુસ્સો શાંત કર્યો.

ઉવાચેદન્ન ભેતવ્યં ન ગન્તન્યં રસાતલમ્। અવશ્યમ્ભાવી હ્યર્થોઽયં પ્રાપ્તો વો મયિ જાગ્રતિ ।। ૩૬.

એમણે કહ્યું: 'ડરશો નહીં, અને પાતાળમાં જવાનું પણ નહીં; આ પરિણામ તો અવશ્ય થવાનું હતું અને એ તમારે સામે, મારી હાજરીમાં, આવી ગયું છે.'

ન શક્યમન્યથા કર્તું દૃષ્ટં હિ બલવત્તરમ્ । સંજ્ઞા પ્રનષ્ટા યા વોઽદ્ય કામં તાં પ્રતિલપ્સ્યથ ।। ૩૬.

આવું બીજું થઈ શકે નહીં, કારણ કે જે દેખાય છે એ વધારે શક્તિશાળી છે. આજે જે ઓળખ તમે ગુમાવી છે, એ તમે ચોક્કસ પાછી મેળવશો.

પ્રાપ્તઃ પર્ય્યાયકાલો વ ઇતિ બ્રહ્માઽભ્યભાષત। મત્પ્રસાદાચ્ચ યુષ્માભિર્ભુક્તં ત્રૈલોક્યમૂર્જ્જિતમ્ ।। ૩૬.

સમય પૂરું થયો છે — એમ બ્રહ્માએ કહ્યું. મારી કૃપાથી તમે ત્રણેય લોકની શક્તિનો આનંદ માણ્યો છે.

યુગાખ્યો દશ સંપૂર્ણો દેવાનાક્રમ્ય મૂર્દ્ધનિ। તાવન્તમેવ કાલં વૈ બ્રહ્મા રાજ્યમભાષત ।। ૩૬.

દસ યુગનો પૂર્ણ ચક્ર, દેવતાઓને પણ પાછળ છોડી, એટલો સમય બ્રહ્માએ કહ્યું કે તમારું રાજ રહેશે.

સાવર્ણિકે પુનસ્તુભ્યં રાજ્યં કિલ ભવિષ્યતિ। લોકાનામીશ્વરો ભાવી પૌત્રસ્તવ પુનર્બલિઃ ।। ૩૬.

સાવર્ણિ યુગમાં ફરીથી તું રાજ કરશે; તારો પૌત્ર બલિ ફરીથી લોકોએ રાજ કરશે.

એવં કિલમહં પ્રોક્તઃ પૌત્રસ્તે બ્રહ્મણા સ્વયમ્। તથાહૃતેષુ લોકેષુ તપોઽસ્ય ન કિલાભવત્ ।। ૩૬.

આવી રીતે બ્રહ્માએ પોતે મને તારા પૌત્ર વિશે કહ્યું હતું. જ્યારે લોકોએ છીનવી લીધા, ત્યારે તેની તપશ્ચર્યા રહી નહોતી.

યસ્માત્ પ્રવૃત્તયશ્ચાસ્ય ન કામાનભિસન્ધિતાઃ। તસ્માદજેન પ્રીતેન દત્તં સાવર્ણિકેઽન્તરે ।। ૩૬.

કારણ કે તેની ક્રિયાઓ ઇચ્છાથી પ્રેરિત નહોતી, તેથી પ્રસન્ન અજન્માએ તેને સાવર્ણિ યુગ આપ્યો.

દેવરાજ્યં બલેર્ભાવ્યમિતિ મામીશ્વરોઽબ્રવીત્। તસ્માદદૃશ્યો ભૂતાનાં કાલાકાઙ્ક્ષી સ તિષ્ઠતિ ।। ૩૬.

પ્રભુએ મને કહ્યું કે બલિ દેવરાજ બનશે; એટલે તે બધાથી છુપાઈ, યોગ્ય સમયની રાહ જોઈ રહ્યો છે.

પ્રીતેન ચામરત્વં વૈ દત્તં તુબ્યં સ્વયમ્ભુવા। તસ્માન્નિરુત્સુ કસ્ત્વં વૈ પર્ય્યાયં સહ માકુલઃ ।। ૩૬.

અને પ્રસન્ન સ્વયંભૂએ તને અમરત્વ આપ્યું છે; એટલે તું હિંમત ન હાર, સમયની પરિસ્થિતિને ધીરજથી સહન કર.

ન ચ શક્યં મયા તુભ્યં પુરસ્તાદ્વૈ વિસર્પિતુમ્ । બ્રહ્મણા પ્રતિષિદ્ધોઽસ્મિ ભવિષ્યં જાનતા પ્રભો ।। ૩૬.

હું પણ તારા આગળ જઈ શકતો નથી; બ્રહ્માએ મને મનાઈ કરી છે, કારણ કે તે ભવિષ્ય જાણે છે, હે પ્રભુ.

ઇમૌ ચ શિષ્યૌ દ્વૌ મહ્યં તુલ્યાવેતૌ બૃહસ્પતેઃ । દૈવતૈઃ સહ સંરબ્ધાન્ સર્વ્વાન્ વો ધારયિષ્યતઃ ।। ૩૬.

મારા આ બે શિષ્યો બૃહસ્પતિ જેટલા જ છે; દેવતાઓ સાથે મળીને, એ બંને ગુસ્સે થયેલા તમને રોકશે.

એવમુક્તસ્તુ દૈતેયાઃ કાવ્યેનાક્લિષ્ટકર્મ્મણા। તતસ્તાભ્યાં યયુઃ સાર્દ્ધં પ્રહ્લાદપ્રમુખાસ્તદા ।। ૩૬.

કાવ્યે, જેની ક્રિયાઓ નિષ્કલંક છે, એણે આમ કહ્યું ત્યારે પ્રહલાદને આગેવાન બનાવીને બધા દૈત્યોએ એ બંને સાથે ગયા.

અવશ્યમ્ભાવમર્થત્વં શ્રુત્વા શુક્રાચ્ચ દાનવાઃ। સકૃદાશંસમાનાસ્તે જયં કાવ્યેન ભાષિતમ્ ।। ૩૬.

શુક્ર પાસેથી નિશ્ચિત પરિણામ સાંભળી, દાનવો જીતવાની આશા રાખીને કાવ્યેના શબ્દો માની લીધા.

દંશિતાઃ સાયુધાઃ સર્વે તતો દેવાન્ સમાહ્વયન્। અથ દેવાસુરાન્ દૃષ્ટ્વા સંગ્રામે સમુપસ્થિતાન્ ।। ૩૬.

બધા શસ્ત્રોથી સજ્જ થઈ દેવતાઓને લલકાર્યા; અને દેવો-અસુરો બંને યુદ્ધ માટે ભેગા થયા ત્યારે—

તતઃ સંવૃત્તસન્નાહા દેવાસ્તાન્ સમયોધયન્। દૈવાસુરે તતસ્તસ્મિન્ વર્ત્તમાને શતં સમાઃ। અજયન્નસુરા દેવાન્ ભગ્ના દેવા અમન્ત્રયન્ ।। ૩૬.

પછી દેવોએ શસ્ત્ર પહેરીને યુદ્ધ કર્યું; દેવો અને અસુરો વચ્ચેનું એ યુદ્ધ સો વર્ષ ચાલ્યું, જેમાં અસુરોએ દેવોને હરાવ્યા, અને હરાયેલા દેવોએ પરસ્પર ચર્ચા કરી.

ષણ્ડામાર્કપ્રભાવં ન જાનીમસ્ત્વ સુરૈર્વયમ્। તસ્માદ્યજ્ઞં સમુદ્દિશ્ય કાર્ય્યં ચાત્મહિતઞ્ચ યત્ ।। ૩૬.

અમે દેવોમાં ષંડ અને અમરકની શક્તિ જાણતા નથી; એટલે આપણા હિત માટે યજ્ઞ કરવો જોઈએ.

તજ્જ્ઞાનાપહૃતાવેતૌ કૃત્વા જેષ્યામહેઽસુરાન્ । અથોપામન્ત્રયન્ દેવાઃ ષણ્ડામાર્કૌ તુ તાવુભૌ ।। ૩૬.

એ બંનેનું જ્ઞાન દૂર કરી, આપણે અસુરોને હરાવીશું; પછી દેવોએ ષંડ અને અમરકને બોલાવ્યા.

યજ્ઞે સમાહ્વયિષ્યામસ્ત્યજતમસુરાન્ દ્વિજૌ । ગ્રહં તં વા ગ્રહીષ્યામો હ્યનુજિત્ય તુ દાનવાન્ ।। ૩૬.

અમે એ બે બ્રાહ્મણોને યજ્ઞમાં બોલાવીશું — તેઓ અસુરોને છોડી દે; અથવા તો દાનવોને હરાવીને તેમને પકડી લઈશું.

એવં તત્યજતુસ્તૌ તુ ષણ્ડામાર્કૌ તદાસુરાન્ । તતો દેવા જયં પ્રાપ્તા દાનવાશ્ચ પરાભવમ્ ।। ૩૬.

આ રીતે ષંડ અને અમરકે અસુરોને છોડી દીધા; પછી દેવોએ વિજય મેળવ્યો અને દાનવો હારી ગયા.