વાયુપુરાણમ્

એવમુક્તાસુરાઃ સર્વે તાવૃભૌ સમવૈક્ષત। તદાઽસુરા વિશેષન્તુ ન વ્યજાનંસ્તયોર્દ્વયોઃ ।। ૩૬.

આવી રીતે કહેતાં, બધા અસુરોએ બંનેને જોયા; ત્યારે અસુરો એ બંનેમાં ફરક પાડી શક્યા નહીં.

બૃહસ્પતિરુવાચૈતાનસમ્ભ્રાન્તોઽયમઙ્ગિરાઃ। કાવ્યોઽહં યો ગુરુર્દૈત્યા મદ્રૂપોઽયં બૃહસ્પતિઃ ।। ૩૬.

બૃહસ્પતિએ તેમને કહ્યું: 'આ ગૂંચવાયેલો અંગિરસ છે; હું દૈત્યોના ગુરુ કાવ્યે છું. આ રૂપ બૃહસ્પતિનું છે.'

સ મોહયતિ રૂપેણ મામકેનૈષ વોઽસુરાઃ। શ્રુત્વા તસ્ય તતસ્તે વૈ સંમન્ત્ર્યાર્થવચોઽબ્રુવન્ ।। ૩૬.

'આ પોતાનાં રૂપથી મને ભ્રમિત કરે છે, હે અસુરો.' આવું સાંભળી, તેઓએ વિચાર વિમર્શ કર્યો અને હેતુપૂર્ણ વચન કહ્યાં.

અયન્નો દશ વર્ષાણિ સતતં શાસ્તિ વૈ પ્રભુઃ। એષ વૈ ગુરુરસ્માકમન્તરેપ્સુરયં દ્વિજઃ ।। ૩૬.

આ પ્રભુએ સતત દસ વર્ષ સુધી રાજ કર્યું છે; હવે આ બ્રાહ્મણ અમારાં ગુરુનું સ્થાન લેવા ઈચ્છે છે.

તતસ્તે દાનવાઃ સર્વે પ્રણિપત્યાભિવાદ્ય ચ। વચનં જગૃહુસ્તસ્ય ચિરાભ્યાસેન મોહિતાઃ ।। ૩૬.

પછી બધા દાનવોને વંદન કરી, નમન કરીને, લાંબા સમયથી થયેલા ભ્રમથી, એના વચન સ્વીકારી લીધાં.

ઊચુસ્તમસુરાઃ સર્વે ક્રુદ્ધાઃ સંરક્તલોચનાઃ. અયઙ્ગુરુર્હિતેઽસ્માકં ગચ્છ ત્વં નાસિ નો ગુરુઃ ।। ૩૬.

બધા અસુરોએ ગુસ્સે ભરાઈ, લાલ આંખે કહ્યું: 'આ અમારો કલ્યાણકામી ગુરુ છે; તું અહીંથી જા, તું અમારો ગુરુ નથી.'

ભાર્ગવોઽઙ્ગિરસો વાયં ભવત્વેવૈષ નોગુરુઃ। સ્થિતા વયં નિદેશેઽસ્ય ગચ્છત્વં સાધુ મા ચિરમ્ ।। ૩૬.

'આ ભલે ભૃગુકુલનો કે અંગિરસકુલનો હોય, પણ અમારો ગુરુ નથી; અમે એના આદેશમાં જ રહીએ છીએ. તું જા, સારા, વધુ સમય ન વેડફ.'

એવમુક્ત્વાસુરાઃ સર્વે પ્રાપદ્યન્ત બૃહસ્પતિમ્। યદા ન પ્રતિપદ્યન્તે તેનોક્તં તન્મહદ્ધિતમ્ ।। ૩૬.

આ રીતે કહીને બધા અસુરો બૃહસ્પતિ પાસે ગયા; જ્યારે તેમણે તેને સ્વીકાર્યા નહીં, ત્યારે એણે મોટું કલ્યાણકારી ઉપદેશ આપ્યો.

ચુકોપ ભાર્ગવસ્તેષામવલેપેન વૈ તદા। બોધિતા હિ મયા યસ્માન્ન માં ભજત દાનવાઃ ।। ૩૬.

ત્યારે ભૃગુકુમાર તેમના અહંકારથી ગુસ્સે થયા, કારણ કે મેં સમજાવ્યા છતાં દાનવો મને માન આપતા નથી.

તસ્માત્ પ્રનષ્ટ સંજ્ઞાં વૈ પરાભવઙ્ગમિષ્યથ। ઇદિ વ્યાહૃત્ય તાન્ કાવ્યો જગામાથ યથાગતમ્ ।। ૩૬.

'એથી, હવે તમારે બુદ્ધિ ગુમાવવી પડશે અને હાર સહન કરવી પડશે,' એમ કહીને કાવ્ય પોતાના માર્ગે ચાલ્યા ગયા.

જ્ઞાત્વાઽભિશસ્તાનસુરાન્ કાવ્યેન તુ બૃહસ્પતિઃ। કૃતાર્થઃ સ તદા હૃષ્ટઃ સ્વં રૂપં પ્રત્યપદ્યત। બુદ્ધ્વાઽસુરાંસ્તદા ભ્રષ્ટાન્ કૃતાર્થોઽન્તરધીયત ।। ૩૬.

કાવ્યે દાનવોને શાપ આપ્યો છે એ જાણીને, બૃહસ્પતિએ પોતાનું કાર્ય પૂર્ણ થયું જાણીને આનંદથી પોતાનું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું; અને અસુરોને પતિત જોઈ, સંતોષ પામી, અદૃશ્ય થઈ ગયા.

તતઃ પ્રનષ્ટે તસ્મિંસ્તે વિભ્રાન્તા દાનવાસ્તદા। અહો ધિગ્ વઞ્ચિતાઃ સ્મેહ પરસ્પરમથાબ્રુવન્ ।। ૩૬.

પછી, જ્યારે તે અદૃશ્ય થયા, ત્યારે દાનવો ગભરાઈ ગયા; 'અરે! ધિક્કાર છે! અહીં તો આપણે ઠગાયા છીએ,' એમ એકબીજાને કહ્યું.

પૃષ્ઠતો વિમુખાશ્ચૈવ તાડિતા વેધસા વયમ્। દગ્ધાશ્ચૈવોપયોગાચ્ચ સ્વેસ્વે ચાર્થેષુ માયયા ।। ૩૬.

અમે પીઠ ફેરવી અને સર્જનહાર દ્વારા માર્યા ગયા છીએ; અને એની ચાલાકીએ, આપણા જ હિતમાં, અમને બળીને વંચિત કરી દીધા છે.

તતોઽસુરાઃ પરિત્રસ્તા દેવેભ્યસ્ત્વરિતા યયુઃ। પ્રહ્લાદમગ્રતઃ કૃત્વા કાવ્યસ્યાનુગમં પુનઃ ।। ૩૬.

પછી ડરાયેલા અસુરો ઝડપથી દેવો પાસે ગયા, પ્રહલાદને આગળ રાખીને, ફરી કાવ્યના પીછા કરતા.

તતઃ કાવ્યં સમાસાદ્ય અભિતસ્થુ રવાઙ્મુખાઃ। તાનાગતાન્ પુનર્દૃષ્ટ્વા કાવ્યો યાજ્યાનુવાચ હ ।। ૩૬.

પછી તેઓ કાવ્ય પાસે પહોંચ્યા અને પૂર્વ દિશા તરફ મોઢું કરીને આસપાસ ઊભા રહ્યા; તેમને ફરી આવ્યા જોઈ, કાવ્યએ પોતાના ઉપાસકોને સંબોધ્યા.

મયાપિ બોધિતાઃ કાલે યતો માં નાભિનન્દથ। તતસ્તેનાવલેપેન ગતા યૂથં પરાભવમ્ ।। ૩૬.

'હું પણ યોગ્ય સમયે તમને સમજાવ્યા હતા, પણ તમે મને માન આપ્યું નહીં, એ અહંકારથી તમારો જૂથ હાર્યો છે.'

પ્રહ્લાદસ્તમથોવાચ માનં ત્વં ત્યજ ભાર્ગવ। સ્વાન્ યાજ્યાન્ ભજમાનાંશ્ચ ભક્તાંશ્ચૈવ વિશેષતઃ ।। ૩૬.

પછી પ્રહલાદે કહ્યું: 'ભૃગુકુમાર, તમારું અહંકાર છોડો અને તમારા ઉપાસકોની, ખાસ કરીને ભક્તોની, સંભાળ લો.'

ત્વયા પૃષ્ટા વયં તેન દેવાચાર્યેણ મોહિતાઃ। ભક્તાનર્હસિ નસ્ત્રાતું જ્ઞાત્વા દીર્ઘેણ ચક્ષુષા ।। ૩૬.

'તમે પૂછ્યા હતા ત્યારે અમને દેવગુરુએ ભ્રમિત કર્યા; હવે તમારી દુરદ્રષ્ટિથી જાણીને, તમારે અમારા ભક્તોનું રક્ષણ કરવું જોઈએ.'

યદિ નસ્ત્વં ન કુરુષે પ્રસાદં ભૃગુનન્દન। અપધ્યાતા સ્ત્વયા હ્યદ્ય પ્રવેક્ષ્યામો રસાતલમ્ ।। ૩૬.

'જો તમે, ભૃગુનંદન, અમારે પર કૃપા ન કરો, તો આજે તમારે દ્વારા અપમાનિત થઈ, અમે પાતાળમાં જઈશું.'

સૂત ઉવાચ।। જ્ઞાત્વા કાવ્યો યથાતત્ત્વં કારુણ્યેનાનુકમ્પયા । એવમુક્તોઽનુનીતઃ સ સ્તુતઃ કોપં ન્યયચ્છત ।। ૩૬.

સૂતે કહ્યું: સાચી સ્થિતિ જાણી, કાવ્યે દયા અને કરુણા કરીને, એમ કહેવામાં અને પ્રસન્ન કરવામાં, પ્રશંસા પામી, ગુસ્સો શાંત કર્યો.

ઉવાચેદન્ન ભેતવ્યં ન ગન્તન્યં રસાતલમ્। અવશ્યમ્ભાવી હ્યર્થોઽયં પ્રાપ્તો વો મયિ જાગ્રતિ ।। ૩૬.

એમણે કહ્યું: 'ડરશો નહીં, અને પાતાળમાં જવાનું પણ નહીં; આ પરિણામ તો અવશ્ય થવાનું હતું અને એ તમારે સામે, મારી હાજરીમાં, આવી ગયું છે.'

ન શક્યમન્યથા કર્તું દૃષ્ટં હિ બલવત્તરમ્ । સંજ્ઞા પ્રનષ્ટા યા વોઽદ્ય કામં તાં પ્રતિલપ્સ્યથ ।। ૩૬.

આવું બીજું થઈ શકે નહીં, કારણ કે જે દેખાય છે એ વધારે શક્તિશાળી છે. આજે જે ઓળખ તમે ગુમાવી છે, એ તમે ચોક્કસ પાછી મેળવશો.

પ્રાપ્તઃ પર્ય્યાયકાલો વ ઇતિ બ્રહ્માઽભ્યભાષત। મત્પ્રસાદાચ્ચ યુષ્માભિર્ભુક્તં ત્રૈલોક્યમૂર્જ્જિતમ્ ।। ૩૬.

સમય પૂરું થયો છે — એમ બ્રહ્માએ કહ્યું. મારી કૃપાથી તમે ત્રણેય લોકની શક્તિનો આનંદ માણ્યો છે.

યુગાખ્યો દશ સંપૂર્ણો દેવાનાક્રમ્ય મૂર્દ્ધનિ। તાવન્તમેવ કાલં વૈ બ્રહ્મા રાજ્યમભાષત ।। ૩૬.

દસ યુગનો પૂર્ણ ચક્ર, દેવતાઓને પણ પાછળ છોડી, એટલો સમય બ્રહ્માએ કહ્યું કે તમારું રાજ રહેશે.

સાવર્ણિકે પુનસ્તુભ્યં રાજ્યં કિલ ભવિષ્યતિ। લોકાનામીશ્વરો ભાવી પૌત્રસ્તવ પુનર્બલિઃ ।। ૩૬.

સાવર્ણિ યુગમાં ફરીથી તું રાજ કરશે; તારો પૌત્ર બલિ ફરીથી લોકોએ રાજ કરશે.

એવં કિલમહં પ્રોક્તઃ પૌત્રસ્તે બ્રહ્મણા સ્વયમ્। તથાહૃતેષુ લોકેષુ તપોઽસ્ય ન કિલાભવત્ ।। ૩૬.

આવી રીતે બ્રહ્માએ પોતે મને તારા પૌત્ર વિશે કહ્યું હતું. જ્યારે લોકોએ છીનવી લીધા, ત્યારે તેની તપશ્ચર્યા રહી નહોતી.

યસ્માત્ પ્રવૃત્તયશ્ચાસ્ય ન કામાનભિસન્ધિતાઃ। તસ્માદજેન પ્રીતેન દત્તં સાવર્ણિકેઽન્તરે ।। ૩૬.

કારણ કે તેની ક્રિયાઓ ઇચ્છાથી પ્રેરિત નહોતી, તેથી પ્રસન્ન અજન્માએ તેને સાવર્ણિ યુગ આપ્યો.

દેવરાજ્યં બલેર્ભાવ્યમિતિ મામીશ્વરોઽબ્રવીત્। તસ્માદદૃશ્યો ભૂતાનાં કાલાકાઙ્ક્ષી સ તિષ્ઠતિ ।। ૩૬.

પ્રભુએ મને કહ્યું કે બલિ દેવરાજ બનશે; એટલે તે બધાથી છુપાઈ, યોગ્ય સમયની રાહ જોઈ રહ્યો છે.

પ્રીતેન ચામરત્વં વૈ દત્તં તુબ્યં સ્વયમ્ભુવા। તસ્માન્નિરુત્સુ કસ્ત્વં વૈ પર્ય્યાયં સહ માકુલઃ ।। ૩૬.

અને પ્રસન્ન સ્વયંભૂએ તને અમરત્વ આપ્યું છે; એટલે તું હિંમત ન હાર, સમયની પરિસ્થિતિને ધીરજથી સહન કર.