વાયુપુરાણમ્

બ્રાહ્મેણ તેજસા યુક્તઃ સ ચાતો બ્રહ્મવિત્તમઃ। તસ્યામેવ તુ ચત્વારઃ પુત્રાઃ શુક્રસ્ય જજ્ઞિરે ।। ૪.

બ્રહ્માના તેજથી યુક્ત હોવાથી તે બ્રહ્મજ્ઞાનોમાં શ્રેષ્ઠ થયો; અને એ જ અંગીમાંથી શુક્રને ચાર પુત્રો જન્મ્યા.

ત્વષ્ટા વરૂત્રી દ્વાવેતૌ શણ્ડામર્કૌ ચ તાવુભૌ। તે તદાદિત્યસઙ્કાશા બ્રહ્મ કલ્પાઃ પ્રભાવતઃ ।। ૪.

ત્વષ્ટા અને વરુત્રી, એ બે, તથા શંડ અને મર્કા, એ બે પણ; એ બધા સૂર્ય સમાન તેજસ્વી અને શક્તિમાં બ્રહ્મા સમાન હતા.

રઞ્જનઃ પૃથુરશ્મિશ્ચ વિદ્વાન્યશ્ચ બૃહદ્ગિરાઃ। વરૂત્રિણઃ સુતા હ્યેતે બ્રહ્મિષ્ઠાઃ સુરયાજકાઃ ।। ૪.

રંજન, પૃથુ, અસ્મિ અને વિદ્વાન બૃહદ્ગિરા—આ બધા વરુત્રીના પુત્રો છે, બ્રહ્મનિષ્ઠ અને દેવોની પૂજા કરનારા છે.

ઇજ્યાધર્મવિનાશાર્થં મનુમેત્યાભ્યયોજયન્। નિરસ્યમાનં વૈ ધર્મં દૃષ્ટ્વેન્દ્રો મનુમબ્રવીત્ ।। ૪.

અન્યાયી યજ્ઞના નાશ માટે તેઓ મનુને મળ્યા અને તેને જોડ્યા; ધર્મને દૂર થતો જોઈને ઇન્દ્રે મનુને કહ્યું.

એતૈરેવ તુ કામં ત્વાં પ્રાપયિષ્યામિ યાજનમ્। શ્રુત્વેન્દ્રસ્ય તુ તદ્વાક્યં તસ્માદ્ દેશાદપાક્રમન્ ।। ૪.

'આ જ લોકો દ્વારા હું તને યજ્ઞ કરાવીશ,' એમ ઇન્દ્રે કહ્યું; ઇન્દ્રના એ વચન સાંભળીને તેઓ એ સ્થળેથી દૂર ગયા.

તિરોભૂતેષુ તેષ્વિન્દ્રો ધર્મપત્નીઞ્ચ ચેતનામ્। ગ્રહેણ મોચયિત્વા તુ તતઃ સોઽનુસસાર તામ્ ।। ૪.

જ્યારે તેઓ અદૃશ્ય થયા, ત્યારે ઇન્દ્રે ધર્મપત્ની અને ચેતનાને બંધનમાંથી મુક્ત કરી અને પછી તેના પાછળ ગયો.

તત ઇન્દ્રવિનાશાય યતમાનાન્ યતીંસ્તુ તાન્ । તત્રાગતાન્ પુનર્દૃષ્ટ્વા દુષ્ટાનિન્દ્રઃ પ્રહન્યતુ। સુષ્વાપ દેવદેવસ્ય વેદ્યાં વૈ દક્ષિણે તતઃ ।। ૪.

પછી, ઇન્દ્રના વિનાશ માટે પ્રયત્નશીલ યતિઓ ત્યાં આવ્યા, અને ફરીથી દેખાયા ત્યારે ઇન્દ્રે દુષ્ટોને પરાજય આપ્યો; ત્યારબાદ તે દેવદેવતાના યજ્ઞમંડપના દક્ષિણ ભાગે સુઈ ગયો.

તેષાન્તુ ભક્ષ્યમાણાનાં તત્ર શાલાવૃકૈઃ સહ। શીર્ષાણિ ન્યપતંસ્તાનિ ખર્જૂરાણ્યભવંસ્તતઃ ।। ૪.

ત્યાં શાલા વાઘો દ્વારા તેઓ ભક્ષાતા હતા ત્યારે તેમના માથા પડી ગયા અને તેમાંથી ખજૂરના વૃક્ષો ઉગ્યા.

એવં વરૂત્રિણઃ પુત્રા ઇન્દ્રેણ નિહતાઃ પુરા। યજન્યાં દેવયાની ચ શુક્રસ્ય દુહિતાઽભવત્ ।। ૪.

આ રીતે, વરુત્રીના પુત્રોને ઇન્દ્રે પૂર્વે યજ્ઞમાં મારી નાખ્યા હતા, અને દેવયાની શુક્રની પુત્રી બની.

ત્રિશિરા વિશ્વરૂપસ્તુ ત્વષ્ટુઃ પુત્રોઽભવન્મહાન્। વિશ્વરૂપાનુજશ્ચાપિ વિશ્વકર્મા યમઃ સ્મૃતઃ ।। ૪.

ત્રિશિર નામનો, અનેક રૂપ ધરાવનાર મહાન પુત્ર ત્વષ્ટાનો હતો. વિશ્વકર્મા, જેને યમ પણ કહે છે, વિશ્વરૂપનો નાનો ભાઈ ગણાય છે.

ભૃગોસ્તુ ભૃગવો દેવા જજ્ઞિરે દ્વાદશાત્મજાઃ। દેવ્યાં તાન્સુષુવે સર્વાન્કાવ્યશ્ચૈવાત્મજાન્પ્રભુઃ ।। ૪.

ભૃગુથી ભૃગુવંશી દેવતાઓ, એટલે કે બાર પુત્રો જન્મ્યા. એ બધાને દેવીએ જન્મ આપ્યો અને કાવ્ય પણ એ મહાન ભગવાનના પુત્રો કહેવાય છે.

ભુવનો ભાવનશ્ચૈવ અન્યશ્ચાન્યાયતસ્તથા। ક્રતુઃશ્રવાશ્ચ મૂર્દ્ધા ચ વ્યજયો વ્યશ્રુષશ્ચ યઃ। પ્રસવ શ્ચાપ્યજશ્ચૈવ દ્વાદશોઽધિપતિઃ સ્મૃતઃ ।। ૪.

ભુવન, ભાવન અને બીજા ઘણા, ક્રતુ, શ્રવા, મૂર્ધા, વ્યય, વ્યશ્રુષ, પ્રસવ અને અજ—આ બારેયને મુખ્ય દેવતાઓ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

ઇત્યેતે ભૃગવો દેવાઃ સ્મૃતા દ્વાદશ યાજ્ઞિકાઃ । પૌલોમ્યજનયત્પુત્રં બ્રહ્મિષ્ઠં વશિનં વિભુમ્ ।। ૪.

આ રીતે, આ બાર ભૃગુવંશી દેવતાઓ યજ્ઞમાં ભાગ લેનારા કહેવાય છે. પૌલોમીએ એક વિદ્વાન, સંયમાળુ અને શક્તિશાળી પુત્રને જન્મ આપ્યો.

વ્યાધિતઃ સોઽષ્ટમે માસિ ગર્ભક્રૂરેણ કર્મણા। ચ્યવનાચ્ચ્યવનાસોઽથ ચેતનસ્તુ પ્રચેતસઃ। પ્રાચેતસાચ્ચ્યવનક્રોધાદધ્વાનં પુરુષાદજઃ ।। ૪.

આઠમા મહિને, ગર્ભમાં દુષ્કર્મથી પીડાયેલી માતાથી ચ્યવન જન્મ્યો. ચ્યવન, જે પ્રચેતસનો પુત્ર હતો, એના ક્રોધથી પ્રાચેતસમાંથી અધ્વાન નામનો, કદી ન વૃદ્ધ થતો મનુષ્ય જન્મ્યો.

જનયામાસ પુત્રૌ દ્વૌ સુકન્યાયાઞ્ચ ભાર્ગવઃ। આત્મવાનં દધીચઞ્ચ તાવુભૌ સાધુસંમતૌ ।। ૪.

ભારગવે સુકન્યાથી બે પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા—આત્મવાન અને દધીચિ, બંને સારા અને ગુણવાન માનવામાં આવે છે.

સારસ્વતઃ સરસ્વત્યાં દધીચાચ્ચોપપદ્યતે। રુચી પત્ની મહાભાગા આત્મવાનસ્ય નાહુષી ।। ૪.

દધીચિ અને સરસ્વતીથી સારસ્વત જન્મ્યા. આત્મવાનની પત્ની, નાહુષકુળની મહાભાગ્યવતી રુચિ હતી.

તસ્ય ઊર્વોઋષિર્જજ્ઞે ઊરૂ ભિત્ત્વા મહાયશાઃ । ઔર્વશ્ચાસીદૃચીકસ્તુ દીપ્તાગ્નિસદૃશપ્રભઃ ।। ૪.

આ આત્મવાનથી ઊર્વા નામનો મહાન ઋષિ જન્મ્યો, જે જાંઘ ફાડી બહાર આવ્યો હતો. ઔર્વ પણ તેજસ્વી અને અગ્નિ જેવો પ્રકાશમાન હતો.

જમદગ્નિઋચીકસ્ય સત્યવત્યાં વ્યજાયત। ભૃગોશ્ચ રુચિપર્યાયે રૌદ્રવૈષ્ણવયોસ્તથા ।। ૪.

ઋચીક અને સત્યવતીના પુત્ર તરીકે જમદગ્નિ જન્મ્યા. ભૃગુના વંશમાં, રુચિથી રૌદ્ર અને વૈષ્ણવ વંશજ પણ ઉત્પન્ન થયા.

જમનાદ્વૈષ્ણવસ્યાગ્નેર્જમદગ્નિરજાયત। રેણુકા જમદગ્નેસ્તુ શક્રતુલ્યપરાક્રમમ્। બ્રહ્મક્ષત્રમયં રામં સુષુવેઽમિતતેજસમ્ ।। ૪.

અગ્નિના વૈષ્ણવ વંશમાંથી જમદગ્નિ જન્મ્યા. જમદગ્નિની પત્ની રેણુકાએ, ઈન્દ્ર જેટલી શક્તિ ધરાવતા, બ્રાહ્મણ અને ક્ષત્રિય ગુણોથી યુક્ત, અપરિમિત તેજ ધરાવતા રામને જન્મ આપ્યો.

ઔર્વસ્યાસીત્પુત્રશતં જમદગ્નિપુરાગેમમ્ । તેષાં પુત્રસહસ્રાણિ ભાર્ગવાણાં પરસ્પરાત્ ।। ૪.

ઔર્વના વંશથી અને જમદગ્નિના વંશથી પણ સો પુત્રો જન્મ્યા. એમના વંશમાં, ભર્ગવકુળના હજારો પુત્રો એક પછી એક જન્મ્યા.

ઋષ્યન્તરેષુ વૈ બાહ્યા બહવો ભાર્ગવાઃ સ્મૃતાઃ । વત્સો વિશ્વોઽશ્વિષેણશ્ચ પાણ્ડઃ પથ્યઃ સશૌનકઃ। ગોત્રેણ સપ્તમા હ્યેતે પક્ષા જ્ઞેયાસ્તુ ભાર્ગવાઃ ।। ૪.

અન્ય ઋષિઓમાં પણ ઘણા ભર્ગવકુળના વંશજ ઓળખાય છે—વત્સ, વિશ્વ, અશ્વિષેણ, પાંડ, પથ્ય અને શૌનક. આ સાતેય ભર્ગવકુળના ગોત્ર તરીકે જાણીતા છે.

શ્રૃણુતાઙ્ગિરસો વંશમગ્નેઃ પુત્રસ્ય ધીમતઃ। યસ્યાન્વવાયે સમ્ભૂતા ભારદ્વાજાઃ સગૌતમાઃ। દેવાશ્ચાઙ્ગિરસો મુખ્યાસ્ત્વિષુમન્તો મહૌજસઃ ।। ૪.

હવે અગ્નિના પુત્ર, જ્ઞાની ઋષિ અંગિરસના વંશ વિશે સાંભળો. જેમના વંશમાંથી ભારદ્વાજ અને ગૌતમ ઉત્પન્ન થયા, અને તેજસ્વી, પરાક્રમી મુખ્ય અંગિરસ દેવતાઓ જન્મ્યા.

સુરૂપા ચૈવ મારીચી કાર્દ્દમી ચ તથા સ્વરાટ્। પથ્યા ચ માનવી કન્યા તિસ્રો ભાર્યાસ્ત્વથર્વણઃ। ઇત્યેતાઙ્ગિરસઃ પત્ન્યસ્તાસુ વક્ષ્યામિ સન્તતિમ્ ।। ૪.

સુરૂપા, જે મરીચિની પુત્રી હતી; કાર્દમી અને સ્વરાટ; અને પથ્યા, જે મનુની પુત્રી હતી—આ ત્રણેય અથર્વાના પત્નીઓ હતી. આ અંગિરસોની પત્નીઓ છે અને હવે એમના સંતાનની વાત કહું છું.

અથર્વણસ્તુ દાયાદાસ્તાસુ જાતાઃ કુલોદ્વહાઃ। ઉત્પન્ના મહતા ચૈવ તપસા ભાવિતાત્મનામ્ ।। ૪.

આ ત્રણેયમાંથી અથર્વાના વંશજ, કુળને વધારનારા, મહાન તપથી અને પવિત્ર મનવાળા લોકો તરીકે જન્મ્યા.

બૃહસ્પતિઃ સુરૂપાયાં ગૌતમઃ સુષુવે સ્વરાટ્। અવન્ધ્યં વામદેવઞ્ચ ઉતથ્યમુશિજન્તથા ।। ૪.

સુરૂપાથી બૃહસ્પતિ જન્મ્યા, સ્વરાટથી ગૌતમ અને પ્રસિદ્ધ વામદેવ, ઉતથ્ય અને ઉશિજ પણ જન્મ્યા.

ધિષ્ણુઃ પુત્રસ્તુ પથ્યાયાં સંવર્તશ્ચૈવ માનસઃ। વિચિત્તશ્ચ તથાયસ્યઃ શરદ્વાંશ્ચાપ્યુતથ્યજઃ ।। ૪.

પથ્યાથી ધિષ્ણુ અને માનસથી સંવર્ત જન્મ્યા. વિચિત્ત અને આયસ્ય પણ તેમનાં પુત્રો હતા, અને ઉતથ્યના પુત્ર તરીકે શરદ્વાન જન્મ્યા.

અશિજો દીર્ઘતમા બૃહદુત્થો વામદેવજઃ। ધિષ્ણુઃ પુત્રાઃ સુધન્વાન ઋષભશ્ચ સુધન્વનઃ।।૪.૧૦૨ રથકારાઃ સ્મૃતા દેવા ઋષયો યે પરિશ્રુતાઃ। બૃહસ્પતેર્ભરદ્વાજો વિશ્રુતઃ સુમહાયશાઃ ।। ૪.

અશિજ, દીર્ઘતમા અને વામદેવના પુત્ર બૃહદુથ્થ હતા. ધિષ્ણુના પુત્ર સુધન્વન અને સુધન્વનના પુત્ર ઋષભ હતા. રથકાર દેવતાઓ તરીકે જાણીતા ઋષિ છે. બૃહસ્પતિના પુત્ર ભારદ્વાજ પણ ખૂબ પ્રસિદ્ધ અને મહાન નામ ધરાવે છે.

અઙ્ગિરસસ્તુ સંવર્ત્તો દેવાનઙ્ગિરસઃ શ્રૃણુ। બૃહસ્પતેર્યવીયાંસો દેવા હ્યઙ્ગિરસઃ સ્મૃતાઃ ।। ૪.

હવે હું અંઙિરસ, સંવર્ત અને દેવોમાં અંઙિરસોના વર્ણન કરું છું. બૃહસ્પતિના નાના ભાઈઓ દેવોમાં અંઙિરસ તરીકે ઓળખાય છે.

ઔરસાઙ્ગિરસઃ પુત્રાઃ સુરૂપાયાં વિજજ્ઞિરે। ઔદાર્યાયુર્દનુર્દક્ષો દર્ભઃ પ્રાણસ્તથૈવ ચ। હવિષ્માંશ્ચ હવિષ્ણુશ્ચ ક્રતુઃ સત્યશ્ચ તે દશ ।। ૪.

અંઙિરસના સુરૂપા નામની પત્નીમાંથી જન્મેલા દસ પુત્રોને ઔરસ અંઙિરસ કહેવામાં આવે છે. તેમના નામ છે: ઔદાર્ય, આયુ, ધનુર, દક્ષ, દર્ભ, પ્રાણ, હવિષ્માન, હવિષ્ણુ, ક્રતુ અને સત્ય.