વાયુપુરાણમ્

દેવી ક્રુદ્ધાબ્રવીદેનાનનિન્દ્રત્વં કરોમ્યહમ્। સંસ્તભ્ય શીઘ્રં સંરમ્ભાદિન્દ્રં સાઽભ્યચરત્તતઃ ।। ૩૫.

દેવી ગુસ્સે થઈને બોલી: 'હું તને નિર્બળ કરી દઈશ, ઇન્દ્ર!' અને પછી ઝડપથી ક્રોધથી ઇન્દ્ર સામે પહોંચી ગઈ.

તતઃ સંસ્તમ્ભિતં દૃષ્ટ્વા શક્રંદેવાસ્તુ યૂપવત્। વ્યદ્રવન્ત તતો ભીતા દૃષ્ટ્વા શક્રં વશીકૃતમ્ ।। ૩૫.

પછી જ્યારે દેવોએ ઇન્દ્રને યજ્ઞના યૂપ જેવો અચળ જોઈ લીધો, ત્યારે તેઓ ડરીને ભાગી ગયા, કારણ કે ઇન્દ્ર તેમના વશમાં થઈ ગયો હતો.

ગતેષુ સુરસઙ્ઘેષુ વિષ્ણુરિન્દ્રમભાષત। માંત્વં પ્રવિશ ભદ્રન્તે નેષ્યામિ ત્વાં સુરેશ્વર ।। ૩૫.

જ્યારે બધા દેવો ત્યાંથી ચાલ્યા ગયા, ત્યારે વિષ્ણુએ ઇન્દ્રને કહ્યું: 'હે શુભચિંતક, તું મારા અંદર આવી જા; હું તને બચાવીશ, દેવોના રાજા.'

એવમુક્તસ્તતો વિષ્ણું પ્રવિવેશ પુરન્દરઃ। વિષ્ણુના રક્ષિતં દૃષ્ટ્વા દેવી ક્રુદ્ધા વચોઽવદત્ ।। ૩૫.

આ રીતે કહેતાં પુરંદર વિષ્ણુમાં પ્રવેશી ગયો; અને વિષ્ણુએ ઇન્દ્રને બચાવ્યો તે જોઈને દેવી ગુસ્સે થઈને બોલી.

એષા ત્વાં વિષ્ણુના સાર્દ્ધં દહામિ મઘવાનિવ। મિષતાં સર્વભૂતાનાં દૃશ્યતાં મે તપોબલમ્ ।। ૩૫.

'હું તને વિષ્ણુ સાથે મળીને બધાં જીવજંતુઓની સામે ભસ્મ કરી દઈશ; મારા તપશ્ચર્યાનો બળો સૌ જોઈ શકે.'

તયાભિભૂતૌ તૌ દેવાવિન્દ્રવિષ્ણૂ જજલ્પતુઃ। કથં મુચ્યેવ સહિતૌ વિષ્ણુરિન્દ્રમભાષત ।। ૩૫.

તેના પ્રભાવથી ઇન્દ્ર અને વિષ્ણુ બંને દબાઈ ગયા અને એકબીજાથી ચર્ચા કરવા લાગ્યા; વિષ્ણુએ ઇન્દ્રને પૂછ્યું: 'અપણે બંને કેવી રીતે બચી શકીશું?'

ઇન્દ્રોઽબ્રવીજ્જહિ હ્યેનાં યાવન્નૌ ન દહેદ્વિભો। વિશેષેણાભિભૂતોઽહમતસ્ત્વઞ્ચ હિ મા ચિરમ્ ।। ૩૫.

ઇન્દ્ર બોલ્યો: 'હે મહાન, એ આપણને દાઝે એ પહેલાં તું એને મારી નાંખ; હું ખાસ કરીને દબાઈ ગયો છું, એટલે તું મોડું કરશો નહીં.'

તતઃ સમીક્ષ્ય તાં વિષ્ણુઃ સ્ત્રીવધં કર્ત્તુમાસ્થિતઃ। અભિધ્યાય તતશ્ચક્રમાપન્નઃ સત્વરં પ્રભુઃ ।। ૩૫.

પછી વિષ્ણુએ તેને જોઈને સ્ત્રીવધ કરવાનો નિશ્ચય કર્યો; અને મનમાં વિચાર કરીને તરત જ પોતાનું ચક્ર બોલાવી લીધું.

તસ્યાઃ સત્વરમાણાયાઃ શીઘ્રકારી સુરારિહા। સ્ત્રિયા વિષ્ણુસ્તતો દેવ્યા ક્રૂરં બુદ્ધ્વા ચિકીર્ષિતમ્। ક્રુદ્ધસ્તદસ્ત્રમાવિદ્ધ્ય શિરશ્ચિચ્છેદ માધવઃ ।। ૩૫.

જ્યારે દેવી ઝડપથી આગળ આવી રહી હતી, ત્યારે દેવોના દુશ્મનોના વિનાશક વિષ્ણુએ તેની ક્રૂર ઇચ્છા સમજીને ગુસ્સામાં પોતાનું અસ્ત્ર ચલાવ્યું અને માધવે તેનું માથું કાપી નાખ્યું.

તં દૃષ્ટ્વા સ્ત્રીવધં ઘોરં ચુકોપ ભૃગુરીશ્વરઃ। તતોઽભિશસ્તો ભૃગુણા વિષ્ણુર્ભાર્યાવધે તદા ।। ૩૫.

એ ભયાનક સ્ત્રીવધ જોઈને ભૃગુમુનિ ગુસ્સે થઈ ગયા; અને પછી ભૃગુએ પોતાની પત્નીના વધ માટે વિષ્ણુને શાપ આપ્યો.

યસ્માત્તે જાનતા ધર્માનવધ્યા સ્ત્રી નિષૂદિતા। તસ્માત્ત્વં સપ્તકૃત્વો વૈ માનુષેષુ પ્રપત્સ્યસિ ।। ૩૫.

તમે ધર્મ જાણતા હોવા છતાં પણ જે સ્ત્રીને મારવું યોગ્ય નહોતું, તેને મારી નાખી, તેથી તું સાત વખત મનુષ્યરૂપે જન્મ લેશે.

તતસ્તેનાભિશાપેન નષ્ટે ધર્મે પુનઃ પુનઃ। લોકે સર્વહિતાર્થાય જાયતે માનુષેષ્વિહ ।। ૩૫.

એ શાપના કારણે, જ્યારે જ્યારે ધર્મનો નાશ થાય છે, ત્યારે જગતના સર્વના કલ્યાણ માટે તે મનુષ્યોમાં જન્મ લે છે.

અનુવ્યાહૃત્ય વિષ્ણું સ તદાદાય શિરઃ સ્વયમ્। સમાનીય તતઃ કાયે અપો ગૃહ્યેદમબ્રવીત્ ।। ૩૫.

આ રીતે વિષ્ણુને કહીને, ભૃગુએ પોતે તેનું માથું ઉઠાવ્યું, શરીર પાસે લાવ્યું, પાણી લઈને પછી આ શબ્દો બોલ્યા.

એષ ત્વાં વિષ્ણુના સત્યે હતાં સંજીવયામ્યહમ્ । યદિ કૃત્સ્નો મયા ધર્મશ્ચરિતો જ્ઞાયતેઽપિ વા। તેન સત્યેન જીવસ્વ યદિ સત્યં બ્રવીમ્યહમ્ ।। ૩૫.

હવે હું તને, જેને વિષ્ણુએ સાચે મારેલી હતી, ફરી જીવંત કરું છું—જો મેં જીવનમાં જે ધર્મ પાળ્યો છે તે જાણીતો હોય કે ન હોય; એ સત્યના બળે, જો હું સાચું બોલું છું તો, તું જીવ.

સત્યાભિવ્યાહૃતા તસ્યા દેવી સંજીવિતા તદા। તદા તાં પ્રોક્ષ્ય શીતાભિરદ્ભિર્જીવેતિ સોઽબ્રવીત્ ।। ૩૫.

જ્યારે એ સાચી વાત બોલાઈ, ત્યારે દેવીએ ફરી પ્રાણ મેળવ્યા; પછી ભૃગુએ ઠંડા પાણી છાંટીને કહ્યું, 'જીવ.'

તતસ્તાં સર્વભૂતાનિ દૃષ્ટ્વા સુપ્તોત્થિતામિવ। સાધુ સાધ્વિત્યદૃશ્યાનાં વાચસ્તાઃ સસ્વરુર્દિશઃ ।। ૩૫.

પછી, બધાં જીવજંતુઓએ તેને જાણે ઊંઘમાંથી જાગી હોય એમ જોઈ આનંદ કર્યો; અને અદૃશ્ય અવાજો દિશાઓમાં ગૂંજ્યા, 'શાબાશ! શાબાશ!'

દૃષ્ટ્વા સઞ્જીવિતામેવં દેવીં તાં ભૃગુણા તદા। મિષતાં સર્વભૂતાનાં તદદ્ભુતમિવાભવત્ ।। ૩૫.

એ રીતે, જ્યારે ભૃગુએ બધાં જીવજંતુઓની સામે દેવીને જીવંત કરી, ત્યારે એ બધાને અદ્ભુત લાગ્યું.

અસંભ્રાન્તેન ભૃગુણા પત્નીં સઞ્જીવિતાં તતઃ। દૃષ્ટ્વા શક્રો ન લેભેઽથ શર્મ કાવ્યભયાત્તતઃ ।। ૩૫.

ભૃગુએ નિડરપણે પોતાની પત્નીને જીવંત કરી, એ જોઈને શક્રને કાવ્યનો ભય લાગ્યો અને તેને મનમાં શાંતિ ન રહી.

પ્રજાગરે તતશ્ચેન્દ્રો જયન્તીમાત્મનઃ સુતામ્। પ્રોવાચ મતિમાન્ વાક્યં સ્વાં કન્યાં પાકશાસનઃ ।। ૩૫.

પછી, જાગતા જ, પાકશાસન ઇન્દ્રે પોતાની પુત્રી જયંતીને સમજદારીપૂર્વક કહ્યું.

એષ કાવ્યો હ્યનિન્દ્રાય ચરતે દારુણં તપઃ। તેનાહં વ્યાકુલઃ પુત્રિ કૃતો ધૃતિમતા દૃઢમ્ ।। ૩૫.

'આ કાવ્ય મારા માટે નહીં, પણ ભયાનક તપ કરે છે; એના કારણે, પુત્રી, હું તેની દૃઢ નિષ્ઠાથી ખૂબ ચિંતિત થયો છું.'

ગચ્છ સમ્ભાવયસ્વૈનં શ્રમાપનયનૈઃ શુભૈઃ। તૈસ્તૈર્મનોનુકૂલૈશ્ચ હ્યુપચારૈરતન્દ્રિતા ।। ૩૫.

'જા, અને તેને સુખદ સેવાઓથી, થાક ઉતારતી સેવા અને મનને ગમતી વિવિધ રીતે, ધ્યાનપૂર્વક સન્માન આપ.'

દેવી સા હીન્દ્રતુહિતા જયન્તી શુભચારિણી। યુક્તધ્યાનઞ્ચ શામ્યં તં દુર્બલં ધૃતિમાસ્થિતમ્ ।। ૩૫.

એ ઇન્દ્રકન્યા જયંતી, શુભ વર્તનવાળી, ધ્યાનમાં સ્થિર રહીને, દુર્બળ પણ દૃઢ નિશ્ચયવાળા કાવ્ય પાસે પહોંચી.

પિત્રા યથોક્તં કાવ્યં સા કાવ્યે કૃતવતી તદા। ગીર્ભિશ્ચૈવાનુકૂલાભિઃ સ્તુવતી વલ્ગુભાષિણી ।। ૩૫.

પિતાએ જે કહ્યું હતું એ પ્રમાણે, તેણે કાવ્યની સેવા કરી અને મીઠા, સુખદ શબ્દોથી તેની પ્રશંસા કરી.

ગાત્રસંવાહનૈઃ કાલે સેવમાના સુખાવહૈઃ । શુશ્રૂષન્ત્યનુકૂલા ચ ઉવાસ બહુલાઃ સમાઃ ।। ૩૫.

સમયસર શરીર દબાવવાની આરામદાયક સેવા કરીને, આનંદ આપતી રીતે, તેણે ઘણા વર્ષો સુધી કાવ્યની સેવા કરી.

પૂર્ણે ધૂમવ્રતે ચાપિ ઘોરે વર્ષસહસ્રિકે । વરેણ ચ્છન્દયામાસ કાવ્યં પ્રીતોઽભવત્તદા ।। ૩૫.

જ્યારે ભયાનક હજાર વર્ષનું ધૂમવ્રત પૂરું થયું, ત્યારે તેણે કાવ્યને ઈચ્છિત વર માંગવા કહ્યું અને તે પ્રસન્ન થયો.

એવં બ્રુવંસ્ત્વયૈકેન ચીર્ણં નાન્યેન કેનચિત્। તસ્માત્ત્વં તપસા બુદ્ધ્યા શ્રુતેન ચ બલેન ચ ।। ૩૫.

'તમે જે કર્યું છે, એ બીજાએ ક્યારેય કર્યું નથી; તેથી, તપ, બુદ્ધિ, શાસ્ત્રજ્ઞાન અને શક્તિથી—'

તેજસા ચાપિ વિબુધાન્ સર્વાનભિભવિષ્યસિ। યચ્ચ કિઞ્ચિન્મમ બ્રહ્મન્ વિદ્યતે ભૃગુનન્દન ।। ૩૫.

'તમારા તેજથી તમે બધા દેવતાઓને પછાડી દેશો; અને, ભૃગુપુત્ર, મારી પાસે જે જ્ઞાન છે—'

સાઙ્ગઞ્ચ સરહસ્યઞ્ચ યજ્ઞોપનિષદાન્તથા। પ્રતિભાસ્યતિ તે સર્વં તચ્ચાદ્યન્તં ન કસ્યચિત્ ।। ૩૫.

'યજ્ઞોપનિષદના બધા અંગો અને રહસ્યો તને સ્પષ્ટ થઈ જશે; એનો આરંભ કે અંત કોઈને જાણીતો નથી.'

સર્વાભિભાવી તેન ત્વં દ્વિજશ્રેષ્ઠો ભવિષ્યસિ। એવં દત્ત્વા વરાંસ્તસ્મૈ ભાર્ગવાય પુનઃ પુનઃ ।। ૩૫.

'એથી, તું સર્વોત્તમ દ્વિજ બનશે; એ રીતે, ભર્ગવને વારંવાર વરદાન આપ્યા—'