વાયુપુરાણમ્

વેદમન્ત્ર પરાઃ સર્વે પ્રજાપતિગુણોદ્ભવાઃ। અનન્તં બ્રહ્મ સત્યઞ્ચ તપશ્ચ પરમં ભુવિ ।। ૪.

બધા વેદમંત્રોમાં નિષ્ઠાવાન છે, પ્રજાપતિના ગુણોથી યુક્ત છે; અનંત બ્રહ્મ, સત્ય અને ધરતી પર શ્રેષ્ઠ તપ છે.

સર્વે હિ વયમેતે ચ તવૈવ પ્રસવઃ પ્રભો। બ્રહ્મ ચ બ્રાહ્મણાશ્ચૈવ લોકાશ્ચૈવ ચરાચરાઃ ।। ૪.

હે પ્રભુ, અમે બધા અને બ્રહ્મા, બ્રાહ્મણો તથા ચાલતા-અચાલતા બધા લોકો તમારા જ સંતાન છીએ.

મરીચિમાદિતઃ કૃત્વા દેવાશ્ચ ઋષિભિઃ સહ। અપત્યાનીહ સઞ્ચિન્ત્ય તેઽપત્યઙ્કામયામહે ।। ૪.

મરીચિ અને દેવતાઓ તથા ઋષિઓની પ્રથમ રચના કરીને, અમે સંતાન વિશે વિચાર્યું અને હવે સંતાનની ઇચ્છા કરીએ છીએ.

તસ્મિન્ યજ્ઞે મહાભાગા દેવાશ્ચ ઋષિભિઃ સહ। એતદ્વંશસમુદ્ભૂતાઃ સ્થાનકાલાભિમાનિનઃ ।। ૪.

એ યજ્ઞમાં, હે મહાન, દેવતાઓ અને ઋષિઓ, જે આ વંશમાંથી ઉત્પન્ન થયા, તેઓ પોતપોતાના સ્થાન અને સમયના સ્વામી બન્યા.

ન ચ તેનૈવ રૂપેણ સ્થાપયેયુરિમાઃ પ્રજાઃ। યુગાદિનિધનાચ્ચૈવ સ્થાપયેયુરિમાઃ પ્રજાઃ ।। ૪.

તેઓએ એ જ રૂપમાં આ પ્રજાઓને સ્થાપિત કરી નહોતી; યુગના આરંભથી અંત સુધી તેઓએ આ જીવોને સ્થાપિત કર્યા.

તતોઽબ્રવીલ્લોકગુરુઃ પરમિત્યવિચારયન્ । એવં દેવા વિનિશ્ચિત્ય મયા સૃષ્ટા ન સંશયઃ। ભવતાં વંશસમ્ભૂતાઃ પુનરેતે મહર્ષયઃ ।। ૪.

પછી લોકગુરુએ ઊંચી સત્યતા વિચારતાં કહ્યું: 'હે દેવતાઓ, તમે વિચાર કરીને મારા દ્વારા સર્જાયા છો, તેમાં કોઈ શંકા નથી; આ મહર્ષિઓ ફરીથી તમારા વંશમાંથી જન્મ્યા છે.'

તેષાં ભૃઘોઃ કીર્તયિષ્યે વંશં પૂર્વમહાત્મનઃ। વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ પ્રથમસ્ય પ્રજાપતેઃ ।। ૪.

હવે હું ભૃગુ નામના પૂર્વજ મહાત્માનો વંશ વિગતે અને ક્રમવાર કહીશ, જે પ્રથમ પ્રજાપતિ હતા.

ભાર્યા ભૃગોરપ્રતિમે ઉત્તમેઽભિજને શુભે। હિરણ્યકશિપોઃ કન્યા દિવ્યા નામ પરિશ્રુતા। પુલોમ્નશ્ચાપિ પૌલોમી દુહિતા વર વર્ણિની ।। ૪.

ભૃગુની અપ્રતિમ, ઉત્તમ અને શુભ પત્ની, હિરણ્યકશિપુની દિવ્ય અને પ્રસિદ્ધ પુત્રી હતી; અને પુલોમનની સુંદર પુત્રી પૌલોમીએ પણ ભૃગુને પત્ની તરીકે મળી.

ભૃગોસ્ત્વજનયદ્દિવ્યા કાવ્યં વેદવિદાં વરમ્। દેવાસુરાણામાચાર્યં શુક્રઙ્કવિસુતં ગ્રહમ્ ।। ૪.

ભૃગુ પાસેથી દિવ્ય સ્ત્રીએ કવિને જન્મ આપ્યો, જે વેદજ્ઞોમાં શ્રેષ્ઠ, દેવ-અસુરોના આચાર્ય અને કવિપુત્ર શુક્ર ગ્રહ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

સ શુક્રશ્ચોશના ખ્યાતઃ સ્મૃતઃ કાવ્યોઽપિ નામતઃ। પિતૄણાં માનસી કન્યા સોમપાનાં યશસ્વિની। શુક્રસ્ય ભાર્યાઙ્ગી નામ વિજજ્ઞે ચતુરઃ સુતાન્ ।। ૪.

એ શુક્રને ઉશના પણ કહે છે અને કવિ નામથી પણ ઓળખાય છે; પિતૃઓની મનથી ઉત્પન્ન, સોમપાન કરનારી યશસ્વિ કન્યા અંગી શુક્રની પત્ની બની અને તેણે ચાર પુત્રોને જન્મ આપ્યો.

બ્રાહ્મેણ તેજસા યુક્તઃ સ ચાતો બ્રહ્મવિત્તમઃ। તસ્યામેવ તુ ચત્વારઃ પુત્રાઃ શુક્રસ્ય જજ્ઞિરે ।। ૪.

બ્રહ્માના તેજથી યુક્ત હોવાથી તે બ્રહ્મજ્ઞાનોમાં શ્રેષ્ઠ થયો; અને એ જ અંગીમાંથી શુક્રને ચાર પુત્રો જન્મ્યા.

ત્વષ્ટા વરૂત્રી દ્વાવેતૌ શણ્ડામર્કૌ ચ તાવુભૌ। તે તદાદિત્યસઙ્કાશા બ્રહ્મ કલ્પાઃ પ્રભાવતઃ ।। ૪.

ત્વષ્ટા અને વરુત્રી, એ બે, તથા શંડ અને મર્કા, એ બે પણ; એ બધા સૂર્ય સમાન તેજસ્વી અને શક્તિમાં બ્રહ્મા સમાન હતા.

રઞ્જનઃ પૃથુરશ્મિશ્ચ વિદ્વાન્યશ્ચ બૃહદ્ગિરાઃ। વરૂત્રિણઃ સુતા હ્યેતે બ્રહ્મિષ્ઠાઃ સુરયાજકાઃ ।। ૪.

રંજન, પૃથુ, અસ્મિ અને વિદ્વાન બૃહદ્ગિરા—આ બધા વરુત્રીના પુત્રો છે, બ્રહ્મનિષ્ઠ અને દેવોની પૂજા કરનારા છે.

ઇજ્યાધર્મવિનાશાર્થં મનુમેત્યાભ્યયોજયન્। નિરસ્યમાનં વૈ ધર્મં દૃષ્ટ્વેન્દ્રો મનુમબ્રવીત્ ।। ૪.

અન્યાયી યજ્ઞના નાશ માટે તેઓ મનુને મળ્યા અને તેને જોડ્યા; ધર્મને દૂર થતો જોઈને ઇન્દ્રે મનુને કહ્યું.

એતૈરેવ તુ કામં ત્વાં પ્રાપયિષ્યામિ યાજનમ્। શ્રુત્વેન્દ્રસ્ય તુ તદ્વાક્યં તસ્માદ્ દેશાદપાક્રમન્ ।। ૪.

'આ જ લોકો દ્વારા હું તને યજ્ઞ કરાવીશ,' એમ ઇન્દ્રે કહ્યું; ઇન્દ્રના એ વચન સાંભળીને તેઓ એ સ્થળેથી દૂર ગયા.

તિરોભૂતેષુ તેષ્વિન્દ્રો ધર્મપત્નીઞ્ચ ચેતનામ્। ગ્રહેણ મોચયિત્વા તુ તતઃ સોઽનુસસાર તામ્ ।। ૪.

જ્યારે તેઓ અદૃશ્ય થયા, ત્યારે ઇન્દ્રે ધર્મપત્ની અને ચેતનાને બંધનમાંથી મુક્ત કરી અને પછી તેના પાછળ ગયો.

તત ઇન્દ્રવિનાશાય યતમાનાન્ યતીંસ્તુ તાન્ । તત્રાગતાન્ પુનર્દૃષ્ટ્વા દુષ્ટાનિન્દ્રઃ પ્રહન્યતુ। સુષ્વાપ દેવદેવસ્ય વેદ્યાં વૈ દક્ષિણે તતઃ ।। ૪.

પછી, ઇન્દ્રના વિનાશ માટે પ્રયત્નશીલ યતિઓ ત્યાં આવ્યા, અને ફરીથી દેખાયા ત્યારે ઇન્દ્રે દુષ્ટોને પરાજય આપ્યો; ત્યારબાદ તે દેવદેવતાના યજ્ઞમંડપના દક્ષિણ ભાગે સુઈ ગયો.

તેષાન્તુ ભક્ષ્યમાણાનાં તત્ર શાલાવૃકૈઃ સહ। શીર્ષાણિ ન્યપતંસ્તાનિ ખર્જૂરાણ્યભવંસ્તતઃ ।। ૪.

ત્યાં શાલા વાઘો દ્વારા તેઓ ભક્ષાતા હતા ત્યારે તેમના માથા પડી ગયા અને તેમાંથી ખજૂરના વૃક્ષો ઉગ્યા.

એવં વરૂત્રિણઃ પુત્રા ઇન્દ્રેણ નિહતાઃ પુરા। યજન્યાં દેવયાની ચ શુક્રસ્ય દુહિતાઽભવત્ ।। ૪.

આ રીતે, વરુત્રીના પુત્રોને ઇન્દ્રે પૂર્વે યજ્ઞમાં મારી નાખ્યા હતા, અને દેવયાની શુક્રની પુત્રી બની.

ત્રિશિરા વિશ્વરૂપસ્તુ ત્વષ્ટુઃ પુત્રોઽભવન્મહાન્। વિશ્વરૂપાનુજશ્ચાપિ વિશ્વકર્મા યમઃ સ્મૃતઃ ।। ૪.

ત્રિશિર નામનો, અનેક રૂપ ધરાવનાર મહાન પુત્ર ત્વષ્ટાનો હતો. વિશ્વકર્મા, જેને યમ પણ કહે છે, વિશ્વરૂપનો નાનો ભાઈ ગણાય છે.

ભૃગોસ્તુ ભૃગવો દેવા જજ્ઞિરે દ્વાદશાત્મજાઃ। દેવ્યાં તાન્સુષુવે સર્વાન્કાવ્યશ્ચૈવાત્મજાન્પ્રભુઃ ।। ૪.

ભૃગુથી ભૃગુવંશી દેવતાઓ, એટલે કે બાર પુત્રો જન્મ્યા. એ બધાને દેવીએ જન્મ આપ્યો અને કાવ્ય પણ એ મહાન ભગવાનના પુત્રો કહેવાય છે.

ભુવનો ભાવનશ્ચૈવ અન્યશ્ચાન્યાયતસ્તથા। ક્રતુઃશ્રવાશ્ચ મૂર્દ્ધા ચ વ્યજયો વ્યશ્રુષશ્ચ યઃ। પ્રસવ શ્ચાપ્યજશ્ચૈવ દ્વાદશોઽધિપતિઃ સ્મૃતઃ ।। ૪.

ભુવન, ભાવન અને બીજા ઘણા, ક્રતુ, શ્રવા, મૂર્ધા, વ્યય, વ્યશ્રુષ, પ્રસવ અને અજ—આ બારેયને મુખ્ય દેવતાઓ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

ઇત્યેતે ભૃગવો દેવાઃ સ્મૃતા દ્વાદશ યાજ્ઞિકાઃ । પૌલોમ્યજનયત્પુત્રં બ્રહ્મિષ્ઠં વશિનં વિભુમ્ ।। ૪.

આ રીતે, આ બાર ભૃગુવંશી દેવતાઓ યજ્ઞમાં ભાગ લેનારા કહેવાય છે. પૌલોમીએ એક વિદ્વાન, સંયમાળુ અને શક્તિશાળી પુત્રને જન્મ આપ્યો.

વ્યાધિતઃ સોઽષ્ટમે માસિ ગર્ભક્રૂરેણ કર્મણા। ચ્યવનાચ્ચ્યવનાસોઽથ ચેતનસ્તુ પ્રચેતસઃ। પ્રાચેતસાચ્ચ્યવનક્રોધાદધ્વાનં પુરુષાદજઃ ।। ૪.

આઠમા મહિને, ગર્ભમાં દુષ્કર્મથી પીડાયેલી માતાથી ચ્યવન જન્મ્યો. ચ્યવન, જે પ્રચેતસનો પુત્ર હતો, એના ક્રોધથી પ્રાચેતસમાંથી અધ્વાન નામનો, કદી ન વૃદ્ધ થતો મનુષ્ય જન્મ્યો.

જનયામાસ પુત્રૌ દ્વૌ સુકન્યાયાઞ્ચ ભાર્ગવઃ। આત્મવાનં દધીચઞ્ચ તાવુભૌ સાધુસંમતૌ ।। ૪.

ભારગવે સુકન્યાથી બે પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા—આત્મવાન અને દધીચિ, બંને સારા અને ગુણવાન માનવામાં આવે છે.

સારસ્વતઃ સરસ્વત્યાં દધીચાચ્ચોપપદ્યતે। રુચી પત્ની મહાભાગા આત્મવાનસ્ય નાહુષી ।। ૪.

દધીચિ અને સરસ્વતીથી સારસ્વત જન્મ્યા. આત્મવાનની પત્ની, નાહુષકુળની મહાભાગ્યવતી રુચિ હતી.

તસ્ય ઊર્વોઋષિર્જજ્ઞે ઊરૂ ભિત્ત્વા મહાયશાઃ । ઔર્વશ્ચાસીદૃચીકસ્તુ દીપ્તાગ્નિસદૃશપ્રભઃ ।। ૪.

આ આત્મવાનથી ઊર્વા નામનો મહાન ઋષિ જન્મ્યો, જે જાંઘ ફાડી બહાર આવ્યો હતો. ઔર્વ પણ તેજસ્વી અને અગ્નિ જેવો પ્રકાશમાન હતો.

જમદગ્નિઋચીકસ્ય સત્યવત્યાં વ્યજાયત। ભૃગોશ્ચ રુચિપર્યાયે રૌદ્રવૈષ્ણવયોસ્તથા ।। ૪.

ઋચીક અને સત્યવતીના પુત્ર તરીકે જમદગ્નિ જન્મ્યા. ભૃગુના વંશમાં, રુચિથી રૌદ્ર અને વૈષ્ણવ વંશજ પણ ઉત્પન્ન થયા.

જમનાદ્વૈષ્ણવસ્યાગ્નેર્જમદગ્નિરજાયત। રેણુકા જમદગ્નેસ્તુ શક્રતુલ્યપરાક્રમમ્। બ્રહ્મક્ષત્રમયં રામં સુષુવેઽમિતતેજસમ્ ।। ૪.

અગ્નિના વૈષ્ણવ વંશમાંથી જમદગ્નિ જન્મ્યા. જમદગ્નિની પત્ની રેણુકાએ, ઈન્દ્ર જેટલી શક્તિ ધરાવતા, બ્રાહ્મણ અને ક્ષત્રિય ગુણોથી યુક્ત, અપરિમિત તેજ ધરાવતા રામને જન્મ આપ્યો.