વાયુપુરાણમ્

પિત્તમગ્નિઃ સ્મૃતાવેતાવગ્નિસોમાત્મકં જગત્। એવં પ્રવર્ત્તિતો ગર્ભો વર્ત્તતેઽમ્બુદસન્નિભઃ ।। ૩૫.

પિત્ત અગ્નિ છે; આ બંને, અગ્નિ અને સોમ, જગતનું મૂળ છે; આમ ગર્ભ વિકાસ પામે છે, જે જળના ઢગલા જેવો લાગે છે.

વાયુઃ પ્રવેશનં ચક્રે સઙ્ગતઃ પરમાત્મના। સ પઞ્ચધા શરીરસ્થો વિદ્યતે વર્દ્ધયેત્ પુનઃ ।। ૩૫.

વાયુ પરમાત્મા સાથે એક થઈને શરીરમાં પ્રવેશે છે; તે પાંચ ભાગે રહીને શરીરમાં રહે છે અને ફરીથી વૃદ્ધિ લાવે છે.

પ્રાણાપાનૌ સમાનશ્ચ ઉદાનો વ્યાન એવ ચ। પ્રાણોઽસ્ય પરમાત્માનં વર્દ્ધયન્ પરિવર્ત્તતે ।। ૩૫.

પ્રાણ, અપાન, સમાન, ઉદાન અને વ્યાન – આ પાંચ છે; પ્રાણ પરમાત્માને વૃદ્ધિ આપતો શરીરમાં ફરતો રહે છે.

અપાનઃ પશ્ચિમં કાયમુદાનોર્દ્ધ્વશરીરગઃ। વ્યાનો વ્યાનસ્યતે યેન સમાનઃ સર્વ્વસન્ધિષુ ।। ૩૫.

અપાન વાયુ શરીરના પછાડા ભાગમાં રહે છે, ઉદાન ઉપર તરફ જાય છે, વ્યાન આખા શરીરમાં વ્યાપે છે અને સમાન બધા સાંધામાં વસે છે.

ભૂતાવાપ્તિસ્તતસ્તસ્ય જાયતેન્દ્રિયગોચરા। પૃથિવી વાયુરાકાશમાપો જ્યોતિશ્ચ પઞ્ચમમ્ ।। ૩૫.

પછી તેના દ્વારા પંચમહાભૂતોની જ્ઞાન ઇન્દ્રિયોથી સમજાય તેવી અનુભૂતિ થાય છે: ધરતી, વાયુ, આકાશ, પાણી અને પાંચમું અગ્નિ.

સર્વ્વેન્દ્રિયા નિવિષ્ટાસ્તં સ્વં સ્વં યોગં પ્રચક્રિરે। પાર્થિવં દેહમાહુસ્તં પ્રાણાત્માનં ચ મારુતમ્ ।। ૩૫.

બધી ઇન્દ્રિયો તેમાં સ્થિર છે અને પોતપોતાનું કાર્ય કરે છે; એ શરીરને પૃથ્વીથી બનેલું કહે છે અને પ્રાણાત્મા એટલે વાયુ છે.

છિદ્રાણ્યાકાશયોનીનિ જલાસ્રાવં પ્રવર્ત્તતે । તેજશ્ચક્ષુઃષ્વિતા જ્યોત્સ્ના તેષાં યન્નામતઃ સ્મૃતમ્। સઙ્ગ્રામા વિષયાશ્ચૈવ યસ્ય વીર્ય્યાત્પ્રવર્ત્તિતાઃ ।। ૩૫.

શરીરના છિદ્રો આકાશથી ઉત્પન્ન થાય છે અને પ્રવાહ જળથી ચાલે છે; અગ્નિ દ્રષ્ટિ બની પ્રકાશ આપે છે, જે પ્રકાશ તરીકે ઓળખાય છે; ઇન્દ્રિયો અને તેમના વિષયો એના બળથી જ પ્રગટે છે.

ઇત્યેતાન્ પુરુષઃ સર્વ્વાન્ સૃજઁલ્લોકાન્ સનાતનઃ। નૈધનેઽસ્મિન્ કથં લોકે નરત્વં વિષ્ણુરાગતઃ ।। ૩૫.

આ રીતે એ શાશ્વત પુરુષ બધા લોકોએ સર્જે છે; તો પછી આ નાશવંત દુનિયામાં વિષ્ણુએ માનવ રૂપ કેમ ધારણ કર્યું?

એષ નઃ સંશયો ધીમન્નેષ વૈ વિસ્મયો મહાન્ । કથં ગતિર્ગતિમતામાપન્નો માનુષીં તનુમ્ ।। ૩૫.

હે વિદ્વાન, અમને આ શંકા છે અને એ ખરેખર મોટો આશ્ચર્ય છે: બધા ગતિશીલોમાં શ્રેષ્ઠ એવા એ પરમાત્માએ માનવ શરીર કેવી રીતે ધારણ કર્યું?

શ્રોતુમિચ્છામહે વિષ્ણોઃ કર્મ્માણિ ચ યથાક્રમમ્। આશ્ચર્ય્યાણિ પરં વિષ્ણુર્વેદદેવૈશ્ચ કથ્યતે ।। ૩૫.

અમે ઇચ્છીએ છીએ કે વિષ્ણુના કાર્યો ક્રમશઃ સાંભળીએ; કારણ કે વિષ્ણુને વેદો અને ઋષિઓ અદભુત ગુણો ધરાવતા કહે છે.

વિષ્ણોરુત્પત્તિમાશ્ચર્ય્યં કથયસ્વ મહામતે। એતદાશ્ચર્ય્યમાખ્યાનં કથ્યતાં વૈ સુખાવહમ્ ।। ૩૫.

હે મહામતિ, અમને વિષ્ણુના આશ્ચર્યજનક અવતારની વાર્તા કહો; આ અદભુત કથા સાંભળવાથી આનંદ મળે છે.

પ્રખ્યાતબલવીર્ય્યસ્ય પ્રાદુર્ભાવા મહાત્મનઃ। કર્મ્મણાશ્ચર્ય્યભૂતસ્ય વિષ્ણોઃ સત્ત્વમિહોચ્યતામ્ ।। ૩૫.

વિષ્ણુના પ્રસિદ્ધ બળ અને પરાક્રમ, તેમના અવતાર અને અદભુત કાર્યો અહીં વર્ણવો.

અહઞ્ચ કીર્ત્તયિષ્યામિ પ્રાદુર્ભાવં મહાત્મનઃ। યથા સ ભગવાઞ્જાતો માનુષેષુ મહાતપાઃ ।। ૩૫.

હવે હું એ મહાત્માના અવતારની કથા કહીશ, કે જે મહાતપસ્વી ભગવાન માનવોમાં જન્મ્યા હતા.

સપ્તસપ્તતપઃ પ્રોક્તા ભૃગુશાપેન માનુષે। જાયતે ચ યુગાન્તેષુ દેવકાર્ય્યર્થસિદ્ધયે ।। ૩૫.

ભૃગુના શાપથી સત્તાવન અવતારો કહેવાયા છે, જેમાં દરેક યુગના અંતે દેવતાઓના કાર્ય માટે તેઓ જન્મે છે.

તસ્ય દિવ્યતનું વિષ્ણોર્ગદતો મે નિબોધત। યુગધર્મ્મે પરાવૃત્તે કાલે ચ શિથિલે પ્રભુઃ ।। ૩૫.

હવે મારા પાસેથી વિષ્ણુના દૈવી શરીર વિશે સાંભળો; જ્યારે યુગધર્મ ઘટે છે અને સમય દુર્બળ થાય છે, ત્યારે પ્રભુ અવતાર લે છે.

કર્તું ધર્મ્મવ્યવસ્થાનં જાયતે માનુષેષ્વિહ। ભૃગોઃ શાપનિમિત્તેન દેવાસુરકૃતેન ચ ।। ૩૫.

ધર્મની સ્થાપના કરવા માટે, ભૃગુના શાપ અને દેવ-અસુરોના કર્મથી, તેઓ અહીં માનવોમાં જન્મે છે.

કથં દેવાસુરકૃતે અધ્યાહારમવાપ્નુયાત્। એતદ્વેદિતુમિચ્છામો વૃત્તં દૈવાસુરં કથમ્ ।। ૩૫.

દેવ-અસુરોના કર્મથી તેમને ફરી જન્મ કેમ મળ્યો? અમે જાણવું ઇચ્છીએ છીએ કે દેવ અને અસુરોની વચ્ચે શું થયું.

દૈવાસુરં યથાવૃત્તં બ્રુવતસ્તન્નિબોધત। હિરણ્યકશિપુર્દૈત્યસ્ત્રૈલોક્યં પ્રાક્ પ્રશાસતિ ।। ૩૫.

હવે હું દેવ અને અસુરોની કથા જેમ બની તેમ કહું છું: એક સમયે હિરણ્યકશિપુ નામનો દૈત્ય ત્રણેય લોકમાં રાજ કરતો હતો.

બલિનાધિષ્ઠિતં રાષ્ટ્રં પુનર્લોકત્રયે ક્રમાત્। સખ્યમાસીત્પરં તેષાં દેવાનામસુરૈઃ સહ ।। ૩૫.

પછી બલિએ પણ ત્રણેય લોકમાં રાજ કર્યું; ત્યારે દેવો અને અસુરો વચ્ચે ઘનિષ્ઠ મિત્રતા હતી.

યુગં વૈ દશસઙ્કીર્ણમાસીદવ્યાહતં જગત્। નિદેશસ્થાયિનશ્ચૈવ તયોર્દેવાસુરાભવન્ ।। ૩૫.

તે સમયે દસ પ્રકારની મિશ્રિત યુગ હતી અને જગત નિર્વિઘ્ન હતું; બંને, દેવો અને અસુરો, આજ્ઞાપાલક હતા.

બલવાન્ વૈ વિવાદોઽયં સંપ્રવૃત્તઃ સુદારુણઃ। દેવાસુરાણાં ચ તદા ઘોરક્ષયકરો મહાન્ ।। ૩૫.

પણ પછી એક ભયાનક અને ભયાવહ ઝઘડો ઊભો થયો, જેના કારણે દેવો અને અસુરો બંનેનો મોટો વિનાશ થયો.

તેષાં દાયનિમિત્તં વૈ સંગ્રાણા બહવોઽભવન્। વારાહેઽસ્મિન્ દશ દ્વૌ ચ ષણ્ડામાર્કોત્તરાઃ સ્મૃતા ।। ૩૫.

તેમના વારસદારી માટે અનેક યુદ્ધો થયા; આ વરાહ યુગમાં, દસ અને બે એવા છ ઉત્તર-સૂર્ય યુદ્ધો ગણાય છે.

નામતસ્તુ સમાસેન શ્રૃણુધ્વં તાન્ વિવક્ષતઃ। પ્રથમો નારસિંહસ્તુ દ્વિતીયશ્ચાપિ વામનઃ ।। ૩૫.

હવે, હું તેમના નામો સંક્ષિપ્તમાં કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળો: પહેલું નરસિંહ છે અને બીજું વામન છે.

તૃતીયઃ સ તુ વારાહશ્ચતુર્થોઽમૃતમન્ધનઃ। સંગ્રામઃ પઞ્ચમશ્ચૈવ સુઘોરસ્તારકામયઃ ।। ૩૫.

ત્રીજું વરાહ છે, ચોથું અમૃતમંથન છે; અને પાંચમું યુદ્ધ ભયાનક તારકાસુરનું છે.

ષષ્ઠો હ્યાડીબકસ્તેષાં સપ્તમસ્ત્રૈપુરઃ સ્મૃતઃ। અન્ધકારોઽષ્ટમસ્તેષાં ધ્વજશ્ચ નવમઃ સ્મૃતઃ ।। ૩૫.

છઠ્ઠું યુદ્ધ આડીબકનું છે, સાતમું ત્રિપુરનું કહેવાય છે; આઠમું અંધકારનું અને નવમું ધ્વજનું કહેવાય છે.

વાર્ત્તશ્ચ દશમો જ્ઞેયસ્તતો હાલા હલઃ સ્મૃતઃ। સ્મૃતો દ્વાદશમસ્તેષાં ઘોરકોલાહલોઽપરઃ ।। ૩૫.

દસમું યુદ્ધ વાર્ત્તા કહેવાય છે, પછી હલાનું યાદ રાખવું; અને બારમું ભયાનક કોલાહલનું કહેવાય છે.

હિરણ્યકશિપુર્દૈત્યો નરસિંહેન સૂદિતઃ। વામનેન બલિર્વદ્ધસ્ત્રૈલોક્યાક્રમણે કૃતે ।। ૩૫.

હિરણ્યકશિપુ દૈત્યને નરસિંહે માર્યો; અને વામને બલિને ત્રણેય લોક જીતવા જતા અટકાવ્યો.

હિરણ્યાક્ષો હતો દ્વન્દ્વે પ્રતિવાદે તુ દૈવતૈઃ। મહાબલો મહાસત્ત્વઃ સંગ્રામેષ્વપરાજિતઃ ।। ૩૫.

હિરણ્યાક્ષ દેવતાઓ સાથેની દ્વંદ્વયુદ્ધમાં મારાયો; તે મહાબળવાન અને મહાસત્તાવાન હતો, યુદ્ધમાં અપરાજિત રહ્યો.

દંષ્ટ્રાયાન્તુ વરાહેણ સમુદ્રાદ્ભૂર્યદા કૃતા । પ્રાહ્લાદો નિર્જિતો યુદ્ધે ઇન્દ્રેણામૃતમન્થને ।। ૩૫.

વરાહના દાંતથી પૃથ્વી સમુદ્રમાંથી ઉપાડી; અને અમૃતમંથન સમયે પ્રહલાદને ઇન્દ્રે યુદ્ધમાં હરાવ્યો.