વાયુપુરાણમ્

વેદ્યો યો વેદવિદુષાં પ્રભુર્યઃ પ્રભવાત્મનામ્। સોમભૂતસ્તુ ભૂતાનામગ્નિભૂતોઽગ્નિવર્ચસામ્ ।। ૩૫.

જેને વેદજ્ઞ લોકો ઓળખે છે, સર્જનશક્તિવાળા લોકોનો સ્વામી છે; જે ભૂતોમાં સોમરૂપે અને અગ્નિવાળાઓમાં અગ્નિરૂપે પ્રગટે છે.

મનુષ્યાણાં મનોભૂતસ્તપોભૂતસ્તપસ્વિનામ્ । વિનયો નયતૃપ્તાનાં તેજસ્તેજસ્વિનામપિ ।। ૩૫.

માણસોમાં મનરૂપે, તપસ્વીઓમાં તપરૂપે, નિયમથી સંતોષ પામનારામાં વિનયરૂપે અને તેજસ્વીઓમાં પણ તેજરૂપે એ જ છે.

વિગ્રહો વિગ્રહાણાં યો ગતિર્ગતિમતામપિ। આકાશ પ્રભવો વાયુર્વાયુપ્રાણા હુતાશનઃ ।। ૩૫.

રૂપવાળાઓમાં જે રૂપ છે, ગતિવાળાઓમાં પણ જે ગતિ છે; જે આકાશમાંથી જન્મેલો વાયુ છે, પ્રાણ છે અને યજ્ઞની અગ્નિ પણ એ જ છે.

દિવા હુતાશનપ્રાણાઃ પ્રાણોઽગ્નેર્મધુસૂદનઃ। રસોઽભવચ્છોણિતં વૈ શોણિતાન્માંસમુચ્યતે ।। ૩૫.

દિવસે યજ્ઞની અગ્નિ પ્રાણરૂપે છે; અગ્નિના પ્રાણ મધુસૂદન છે; રસથી લોહી બન્યું અને લોહીમાંથી માંસ ઉત્પન્ન થાય છે.

માંસાત્તુ મેદસો જન્મ મેદસોઽસ્થિ નિરૂપ્યતે। અસ્થ્ના મજ્જા સમભવન્મજ્જાતઃ શુક્રસમ્ભવઃ ।। ૩૫.

માંસમાંથી ચરબી ઉત્પન્ન થાય છે, ચરબીમાંથી અસ્થિ બને છે; અસ્થિમાંથી મજ્જા થાય છે અને મજ્જામાંથી શુક્ર ઉત્પન્ન થાય છે.

શુક્રાદ્ઘર્ભઃ સમભવદ્રસમૂલેન કર્મ્મણા। તત્રાપિ પ્રથમઞ્ચાપસ્તાઃ સૌમ્યરાશિરુચ્યતે ।। ૩૫.

શુક્રમાંથી ગર્ભ ઉત્પન્ન થાય છે, જે રસથી ભરપૂર કર્મથી થાય છે; તેમાં પ્રથમ પાણી છે, જેને ચંદ્રમાસ કહેવાય છે.

ગર્ભોષ્મસમ્ભવો જ્ઞેયો દ્વિતીયો રાશિરુચ્યતે। શુક્રં સોમાત્મકં વિદ્યાદાર્ત્તવં પાવકાત્મકમ્ ।। ૩૫.

ગર્ભ ઉષ્ણતાથી ઉત્પન્ન થાય છે, જેને બીજું રાશિ કહેવાય છે; શુક્રને ચંદ્રમય અને આરત્વને અગ્નિમય માનવું.

ભાવૌ રસાનુગાવેતૌ વીર્ય્યે ચ શશિપાવકૌ। કફવર્ગેઽભવચ્છુક્રં પિત્તવર્ગે ચ શોણિતમ્ ।। ૩૫.

આ બે અવસ્થાઓ રસને અનુસરે છે, અને વીર્યમાં ચંદ્ર અને અગ્નિ છે; કફવર્ગમાં શુક્ર ઉત્પન્ન થાય છે અને પિત્તવર્ગમાં લોહી.

કફસ્ય હૃદયં સ્થાનં નાભ્યાં પિત્તં પ્રતિષ્ઠિતમ્। દેહસ્ય મધ્યે હૃદયં સ્થાનન્તુ મનસઃ સ્મૃતમ્ ।। ૩૫.

કફનું સ્થાન હૃદય છે, પિત્તનું સ્થાન નાભિમાં છે; શરીરના મધ્યમાં હૃદય મનનું સ્થાન માનવામાં આવે છે.

નાબિકોષ્ઠાન્તરં યત્તુ તત્ર દેવો હુતાશનઃ। મનઃ પ્રજાપતિર્જ્ઞેયં કફઃ સોમો વિભાવ્યતે ।। ૩૫.

નાભિના અંદરના ભાગમાં દેવ અગ્નિ વસે છે; મનને પ્રજાપતિ માનવું અને કફને સોમરૂપે સમજવું.

પિત્તમગ્નિઃ સ્મૃતાવેતાવગ્નિસોમાત્મકં જગત્। એવં પ્રવર્ત્તિતો ગર્ભો વર્ત્તતેઽમ્બુદસન્નિભઃ ।। ૩૫.

પિત્ત અગ્નિ છે; આ બંને, અગ્નિ અને સોમ, જગતનું મૂળ છે; આમ ગર્ભ વિકાસ પામે છે, જે જળના ઢગલા જેવો લાગે છે.

વાયુઃ પ્રવેશનં ચક્રે સઙ્ગતઃ પરમાત્મના। સ પઞ્ચધા શરીરસ્થો વિદ્યતે વર્દ્ધયેત્ પુનઃ ।। ૩૫.

વાયુ પરમાત્મા સાથે એક થઈને શરીરમાં પ્રવેશે છે; તે પાંચ ભાગે રહીને શરીરમાં રહે છે અને ફરીથી વૃદ્ધિ લાવે છે.

પ્રાણાપાનૌ સમાનશ્ચ ઉદાનો વ્યાન એવ ચ। પ્રાણોઽસ્ય પરમાત્માનં વર્દ્ધયન્ પરિવર્ત્તતે ।। ૩૫.

પ્રાણ, અપાન, સમાન, ઉદાન અને વ્યાન – આ પાંચ છે; પ્રાણ પરમાત્માને વૃદ્ધિ આપતો શરીરમાં ફરતો રહે છે.

અપાનઃ પશ્ચિમં કાયમુદાનોર્દ્ધ્વશરીરગઃ। વ્યાનો વ્યાનસ્યતે યેન સમાનઃ સર્વ્વસન્ધિષુ ।। ૩૫.

અપાન વાયુ શરીરના પછાડા ભાગમાં રહે છે, ઉદાન ઉપર તરફ જાય છે, વ્યાન આખા શરીરમાં વ્યાપે છે અને સમાન બધા સાંધામાં વસે છે.

ભૂતાવાપ્તિસ્તતસ્તસ્ય જાયતેન્દ્રિયગોચરા। પૃથિવી વાયુરાકાશમાપો જ્યોતિશ્ચ પઞ્ચમમ્ ।। ૩૫.

પછી તેના દ્વારા પંચમહાભૂતોની જ્ઞાન ઇન્દ્રિયોથી સમજાય તેવી અનુભૂતિ થાય છે: ધરતી, વાયુ, આકાશ, પાણી અને પાંચમું અગ્નિ.

સર્વ્વેન્દ્રિયા નિવિષ્ટાસ્તં સ્વં સ્વં યોગં પ્રચક્રિરે। પાર્થિવં દેહમાહુસ્તં પ્રાણાત્માનં ચ મારુતમ્ ।। ૩૫.

બધી ઇન્દ્રિયો તેમાં સ્થિર છે અને પોતપોતાનું કાર્ય કરે છે; એ શરીરને પૃથ્વીથી બનેલું કહે છે અને પ્રાણાત્મા એટલે વાયુ છે.

છિદ્રાણ્યાકાશયોનીનિ જલાસ્રાવં પ્રવર્ત્તતે । તેજશ્ચક્ષુઃષ્વિતા જ્યોત્સ્ના તેષાં યન્નામતઃ સ્મૃતમ્। સઙ્ગ્રામા વિષયાશ્ચૈવ યસ્ય વીર્ય્યાત્પ્રવર્ત્તિતાઃ ।। ૩૫.

શરીરના છિદ્રો આકાશથી ઉત્પન્ન થાય છે અને પ્રવાહ જળથી ચાલે છે; અગ્નિ દ્રષ્ટિ બની પ્રકાશ આપે છે, જે પ્રકાશ તરીકે ઓળખાય છે; ઇન્દ્રિયો અને તેમના વિષયો એના બળથી જ પ્રગટે છે.

ઇત્યેતાન્ પુરુષઃ સર્વ્વાન્ સૃજઁલ્લોકાન્ સનાતનઃ। નૈધનેઽસ્મિન્ કથં લોકે નરત્વં વિષ્ણુરાગતઃ ।। ૩૫.

આ રીતે એ શાશ્વત પુરુષ બધા લોકોએ સર્જે છે; તો પછી આ નાશવંત દુનિયામાં વિષ્ણુએ માનવ રૂપ કેમ ધારણ કર્યું?

એષ નઃ સંશયો ધીમન્નેષ વૈ વિસ્મયો મહાન્ । કથં ગતિર્ગતિમતામાપન્નો માનુષીં તનુમ્ ।। ૩૫.

હે વિદ્વાન, અમને આ શંકા છે અને એ ખરેખર મોટો આશ્ચર્ય છે: બધા ગતિશીલોમાં શ્રેષ્ઠ એવા એ પરમાત્માએ માનવ શરીર કેવી રીતે ધારણ કર્યું?

શ્રોતુમિચ્છામહે વિષ્ણોઃ કર્મ્માણિ ચ યથાક્રમમ્। આશ્ચર્ય્યાણિ પરં વિષ્ણુર્વેદદેવૈશ્ચ કથ્યતે ।। ૩૫.

અમે ઇચ્છીએ છીએ કે વિષ્ણુના કાર્યો ક્રમશઃ સાંભળીએ; કારણ કે વિષ્ણુને વેદો અને ઋષિઓ અદભુત ગુણો ધરાવતા કહે છે.

વિષ્ણોરુત્પત્તિમાશ્ચર્ય્યં કથયસ્વ મહામતે। એતદાશ્ચર્ય્યમાખ્યાનં કથ્યતાં વૈ સુખાવહમ્ ।। ૩૫.

હે મહામતિ, અમને વિષ્ણુના આશ્ચર્યજનક અવતારની વાર્તા કહો; આ અદભુત કથા સાંભળવાથી આનંદ મળે છે.

પ્રખ્યાતબલવીર્ય્યસ્ય પ્રાદુર્ભાવા મહાત્મનઃ। કર્મ્મણાશ્ચર્ય્યભૂતસ્ય વિષ્ણોઃ સત્ત્વમિહોચ્યતામ્ ।। ૩૫.

વિષ્ણુના પ્રસિદ્ધ બળ અને પરાક્રમ, તેમના અવતાર અને અદભુત કાર્યો અહીં વર્ણવો.

અહઞ્ચ કીર્ત્તયિષ્યામિ પ્રાદુર્ભાવં મહાત્મનઃ। યથા સ ભગવાઞ્જાતો માનુષેષુ મહાતપાઃ ।। ૩૫.

હવે હું એ મહાત્માના અવતારની કથા કહીશ, કે જે મહાતપસ્વી ભગવાન માનવોમાં જન્મ્યા હતા.

સપ્તસપ્તતપઃ પ્રોક્તા ભૃગુશાપેન માનુષે। જાયતે ચ યુગાન્તેષુ દેવકાર્ય્યર્થસિદ્ધયે ।। ૩૫.

ભૃગુના શાપથી સત્તાવન અવતારો કહેવાયા છે, જેમાં દરેક યુગના અંતે દેવતાઓના કાર્ય માટે તેઓ જન્મે છે.

તસ્ય દિવ્યતનું વિષ્ણોર્ગદતો મે નિબોધત। યુગધર્મ્મે પરાવૃત્તે કાલે ચ શિથિલે પ્રભુઃ ।। ૩૫.

હવે મારા પાસેથી વિષ્ણુના દૈવી શરીર વિશે સાંભળો; જ્યારે યુગધર્મ ઘટે છે અને સમય દુર્બળ થાય છે, ત્યારે પ્રભુ અવતાર લે છે.

કર્તું ધર્મ્મવ્યવસ્થાનં જાયતે માનુષેષ્વિહ। ભૃગોઃ શાપનિમિત્તેન દેવાસુરકૃતેન ચ ।। ૩૫.

ધર્મની સ્થાપના કરવા માટે, ભૃગુના શાપ અને દેવ-અસુરોના કર્મથી, તેઓ અહીં માનવોમાં જન્મે છે.

કથં દેવાસુરકૃતે અધ્યાહારમવાપ્નુયાત્। એતદ્વેદિતુમિચ્છામો વૃત્તં દૈવાસુરં કથમ્ ।। ૩૫.

દેવ-અસુરોના કર્મથી તેમને ફરી જન્મ કેમ મળ્યો? અમે જાણવું ઇચ્છીએ છીએ કે દેવ અને અસુરોની વચ્ચે શું થયું.

દૈવાસુરં યથાવૃત્તં બ્રુવતસ્તન્નિબોધત। હિરણ્યકશિપુર્દૈત્યસ્ત્રૈલોક્યં પ્રાક્ પ્રશાસતિ ।। ૩૫.

હવે હું દેવ અને અસુરોની કથા જેમ બની તેમ કહું છું: એક સમયે હિરણ્યકશિપુ નામનો દૈત્ય ત્રણેય લોકમાં રાજ કરતો હતો.

બલિનાધિષ્ઠિતં રાષ્ટ્રં પુનર્લોકત્રયે ક્રમાત્। સખ્યમાસીત્પરં તેષાં દેવાનામસુરૈઃ સહ ।। ૩૫.

પછી બલિએ પણ ત્રણેય લોકમાં રાજ કર્યું; ત્યારે દેવો અને અસુરો વચ્ચે ઘનિષ્ઠ મિત્રતા હતી.