વાયુપુરાણમ્

મુહૂર્ત્તાસ્તિથયો માસા દિનસંવત્સરાસ્તથા। ઋતવઃ કાલયોગાશ્ચ પ્રમાણં ત્રિવિધન્તથા ।। ૩૫.

જેણે મુહૂર્ત, તિથિ, માસ, દિવસ, વર્ષ, ઋતુ, સમયના સંયોગ અને ત્રિવિધ માપદંડ રચ્યાં.

આયુઃ ક્ષેત્રાણ્યુપચયં લક્ષણં રૂપસૌષ્ઠવમ્। મેધા વિત્તં ચ શૌર્ય્યઞ્ચ શાસ્ત્રસ્યૈવ ચ પારણમ્ ।। ૩૫.

જે આયુષ્ય, ખેતરો, વૃદ્ધિ, લક્ષણ, રૂપની સુંદરતા, બુદ્ધિ, સંપત્તિ, શૌર્ય અને શાસ્ત્રનો પારાવાર સ્થાપે છે.

ત્રયો વર્ણાસ્ત્રયો લોકાસ્ત્રૈવિદ્યં પાવકાસ્ત્રયઃ। ત્રૈકાલ્યં ત્રીણિ કર્મ્માણિ તિસ્રો માયાસ્ત્રયો ગુણાઃ ।। ૩૫.

ત્રણ વર્ણ, ત્રણ લોક, ત્રિવિદ્યા, ત્રણ અગ્નિ, ત્રિકાળ, ત્રણ કર્મો, ત્રણ માયા અને ત્રણ ગુણો પણ એણે રચ્યાં.

સૃષ્ટા લોકાઃ સુરાશ્ચૈવ યેનાત્યન્તેન કર્મ્મણા। સર્વ્વભૂતગણાઃ સૃષ્ટાઃ સર્વ્વભૂતગણાત્મના ।। ૩૫.

જેણે સર્વોચ્ચ કર્મથી લોક અને દેવતાઓ, તથા સર્વ પ્રાણીઓની રચના કરી, અને જે સર્વ જીવોમાં વ્યાપક છે.

નૃણામિન્દ્રિયપૂર્વ્વેણ યોગેન રમતે ચ યઃ । ગતાગતાનાં યો નેતા સર્વ્વત્ર વિવિધેશ્વરઃ ।। ૩૫.

જે મનુષ્યોમાં ઇન્દ્રિયયોગથી આનંદ પામે છે, જે આવાગમનના નેતા છે અને સર્વત્ર વિવિધતાના ઈશ્વર છે.

યો ગતિર્ધર્મયુક્તાનામગતિઃ પાપકર્મ્મણામ્। ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય પ્રભવશ્ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય રક્ષિતા ।। ૩૫.

ધર્મમાં ચાલનારા લોકો માટે જે માર્ગ છે અને પાપી કર્મ કરનારા માટે જે માર્ગ નથી, એ જ ચાર વર્ણોનો ઉદ્ભવ છે અને ચાર વર્ણોનો રક્ષક પણ એ જ છે.

ચાતુર્વિદ્યસ્ય યો વેત્તા ચતુરાશ્રમસંશ્રયઃ। દિગન્તરં નભો ભૂમિરાપો વાયુર્વિભાવસુઃ ।। ૩૫.

જે ચાર વેદ જાણે છે, ચાર આશ્રમનો આધાર છે; દિશાઓ, આકાશ, ધરતી, પાણી, વાયુ અને અગ્નિ પણ એ જ છે.

ચન્દ્રસૂર્ય્યદ્વયં જ્યોતિર્યુગેશઃ ક્ષણદાચરઃ। યઃ પરઃ શ્રૂયતે દેવો યઃ પરં શ્રૂયતે તપઃ ।। ૩૫.

ચાંદ્ર અને સૂર્ય એ બે પ્રકાશરૂપ છે; યુગોના સ્વામી છે, રાત્રે ફરનાર છે; જે દેવને સર્વોચ્ચ કહેવાય છે, જે તપને સર્વોચ્ચ કહેવાય છે, એ જ છે.

યઃ પરન્તપસઃ પ્રાહુર્યઃ પરમ્પરમાત્મવાન્। આદિત્યાદિસ્તુ યો દેવો યશ્ચ દૈત્યાન્તકો વિભુઃ ।। ૩૫.

જેને સર્વોત્તમ તપસ્વી કહેવાય છે, સર્વોચ્ચ અને આત્મસંયમી છે; જે આદિત્યાદિ દેવ છે અને દૈત્યોના વિનાશક પણ એ જ છે.

યુગાન્તેષ્વન્તકો યશ્ચ યશ્ચ લોકાન્તકાન્તકઃ। સેતુર્યો લોકસેતૂનાં મેધ્યો યો મેધ્યકર્મ્મણામ્ ।। ૩૫.

યુગના અંતે જે અંત લાવે છે અને લોકવિનાશકોના પણ વિનાશક છે; જે લોકપુલોમાં પુલ છે, શુદ્ધ કર્મ કરનારા માં શુદ્ધ છે.

વેદ્યો યો વેદવિદુષાં પ્રભુર્યઃ પ્રભવાત્મનામ્। સોમભૂતસ્તુ ભૂતાનામગ્નિભૂતોઽગ્નિવર્ચસામ્ ।। ૩૫.

જેને વેદજ્ઞ લોકો ઓળખે છે, સર્જનશક્તિવાળા લોકોનો સ્વામી છે; જે ભૂતોમાં સોમરૂપે અને અગ્નિવાળાઓમાં અગ્નિરૂપે પ્રગટે છે.

મનુષ્યાણાં મનોભૂતસ્તપોભૂતસ્તપસ્વિનામ્ । વિનયો નયતૃપ્તાનાં તેજસ્તેજસ્વિનામપિ ।। ૩૫.

માણસોમાં મનરૂપે, તપસ્વીઓમાં તપરૂપે, નિયમથી સંતોષ પામનારામાં વિનયરૂપે અને તેજસ્વીઓમાં પણ તેજરૂપે એ જ છે.

વિગ્રહો વિગ્રહાણાં યો ગતિર્ગતિમતામપિ। આકાશ પ્રભવો વાયુર્વાયુપ્રાણા હુતાશનઃ ।। ૩૫.

રૂપવાળાઓમાં જે રૂપ છે, ગતિવાળાઓમાં પણ જે ગતિ છે; જે આકાશમાંથી જન્મેલો વાયુ છે, પ્રાણ છે અને યજ્ઞની અગ્નિ પણ એ જ છે.

દિવા હુતાશનપ્રાણાઃ પ્રાણોઽગ્નેર્મધુસૂદનઃ। રસોઽભવચ્છોણિતં વૈ શોણિતાન્માંસમુચ્યતે ।। ૩૫.

દિવસે યજ્ઞની અગ્નિ પ્રાણરૂપે છે; અગ્નિના પ્રાણ મધુસૂદન છે; રસથી લોહી બન્યું અને લોહીમાંથી માંસ ઉત્પન્ન થાય છે.

માંસાત્તુ મેદસો જન્મ મેદસોઽસ્થિ નિરૂપ્યતે। અસ્થ્ના મજ્જા સમભવન્મજ્જાતઃ શુક્રસમ્ભવઃ ।। ૩૫.

માંસમાંથી ચરબી ઉત્પન્ન થાય છે, ચરબીમાંથી અસ્થિ બને છે; અસ્થિમાંથી મજ્જા થાય છે અને મજ્જામાંથી શુક્ર ઉત્પન્ન થાય છે.

શુક્રાદ્ઘર્ભઃ સમભવદ્રસમૂલેન કર્મ્મણા। તત્રાપિ પ્રથમઞ્ચાપસ્તાઃ સૌમ્યરાશિરુચ્યતે ।। ૩૫.

શુક્રમાંથી ગર્ભ ઉત્પન્ન થાય છે, જે રસથી ભરપૂર કર્મથી થાય છે; તેમાં પ્રથમ પાણી છે, જેને ચંદ્રમાસ કહેવાય છે.

ગર્ભોષ્મસમ્ભવો જ્ઞેયો દ્વિતીયો રાશિરુચ્યતે। શુક્રં સોમાત્મકં વિદ્યાદાર્ત્તવં પાવકાત્મકમ્ ।। ૩૫.

ગર્ભ ઉષ્ણતાથી ઉત્પન્ન થાય છે, જેને બીજું રાશિ કહેવાય છે; શુક્રને ચંદ્રમય અને આરત્વને અગ્નિમય માનવું.

ભાવૌ રસાનુગાવેતૌ વીર્ય્યે ચ શશિપાવકૌ। કફવર્ગેઽભવચ્છુક્રં પિત્તવર્ગે ચ શોણિતમ્ ।। ૩૫.

આ બે અવસ્થાઓ રસને અનુસરે છે, અને વીર્યમાં ચંદ્ર અને અગ્નિ છે; કફવર્ગમાં શુક્ર ઉત્પન્ન થાય છે અને પિત્તવર્ગમાં લોહી.

કફસ્ય હૃદયં સ્થાનં નાભ્યાં પિત્તં પ્રતિષ્ઠિતમ્। દેહસ્ય મધ્યે હૃદયં સ્થાનન્તુ મનસઃ સ્મૃતમ્ ।। ૩૫.

કફનું સ્થાન હૃદય છે, પિત્તનું સ્થાન નાભિમાં છે; શરીરના મધ્યમાં હૃદય મનનું સ્થાન માનવામાં આવે છે.

નાબિકોષ્ઠાન્તરં યત્તુ તત્ર દેવો હુતાશનઃ। મનઃ પ્રજાપતિર્જ્ઞેયં કફઃ સોમો વિભાવ્યતે ।। ૩૫.

નાભિના અંદરના ભાગમાં દેવ અગ્નિ વસે છે; મનને પ્રજાપતિ માનવું અને કફને સોમરૂપે સમજવું.

પિત્તમગ્નિઃ સ્મૃતાવેતાવગ્નિસોમાત્મકં જગત્। એવં પ્રવર્ત્તિતો ગર્ભો વર્ત્તતેઽમ્બુદસન્નિભઃ ।। ૩૫.

પિત્ત અગ્નિ છે; આ બંને, અગ્નિ અને સોમ, જગતનું મૂળ છે; આમ ગર્ભ વિકાસ પામે છે, જે જળના ઢગલા જેવો લાગે છે.

વાયુઃ પ્રવેશનં ચક્રે સઙ્ગતઃ પરમાત્મના। સ પઞ્ચધા શરીરસ્થો વિદ્યતે વર્દ્ધયેત્ પુનઃ ।। ૩૫.

વાયુ પરમાત્મા સાથે એક થઈને શરીરમાં પ્રવેશે છે; તે પાંચ ભાગે રહીને શરીરમાં રહે છે અને ફરીથી વૃદ્ધિ લાવે છે.

પ્રાણાપાનૌ સમાનશ્ચ ઉદાનો વ્યાન એવ ચ। પ્રાણોઽસ્ય પરમાત્માનં વર્દ્ધયન્ પરિવર્ત્તતે ।। ૩૫.

પ્રાણ, અપાન, સમાન, ઉદાન અને વ્યાન – આ પાંચ છે; પ્રાણ પરમાત્માને વૃદ્ધિ આપતો શરીરમાં ફરતો રહે છે.

અપાનઃ પશ્ચિમં કાયમુદાનોર્દ્ધ્વશરીરગઃ। વ્યાનો વ્યાનસ્યતે યેન સમાનઃ સર્વ્વસન્ધિષુ ।। ૩૫.

અપાન વાયુ શરીરના પછાડા ભાગમાં રહે છે, ઉદાન ઉપર તરફ જાય છે, વ્યાન આખા શરીરમાં વ્યાપે છે અને સમાન બધા સાંધામાં વસે છે.

ભૂતાવાપ્તિસ્તતસ્તસ્ય જાયતેન્દ્રિયગોચરા। પૃથિવી વાયુરાકાશમાપો જ્યોતિશ્ચ પઞ્ચમમ્ ।। ૩૫.

પછી તેના દ્વારા પંચમહાભૂતોની જ્ઞાન ઇન્દ્રિયોથી સમજાય તેવી અનુભૂતિ થાય છે: ધરતી, વાયુ, આકાશ, પાણી અને પાંચમું અગ્નિ.

સર્વ્વેન્દ્રિયા નિવિષ્ટાસ્તં સ્વં સ્વં યોગં પ્રચક્રિરે। પાર્થિવં દેહમાહુસ્તં પ્રાણાત્માનં ચ મારુતમ્ ।। ૩૫.

બધી ઇન્દ્રિયો તેમાં સ્થિર છે અને પોતપોતાનું કાર્ય કરે છે; એ શરીરને પૃથ્વીથી બનેલું કહે છે અને પ્રાણાત્મા એટલે વાયુ છે.

છિદ્રાણ્યાકાશયોનીનિ જલાસ્રાવં પ્રવર્ત્તતે । તેજશ્ચક્ષુઃષ્વિતા જ્યોત્સ્ના તેષાં યન્નામતઃ સ્મૃતમ્। સઙ્ગ્રામા વિષયાશ્ચૈવ યસ્ય વીર્ય્યાત્પ્રવર્ત્તિતાઃ ।। ૩૫.

શરીરના છિદ્રો આકાશથી ઉત્પન્ન થાય છે અને પ્રવાહ જળથી ચાલે છે; અગ્નિ દ્રષ્ટિ બની પ્રકાશ આપે છે, જે પ્રકાશ તરીકે ઓળખાય છે; ઇન્દ્રિયો અને તેમના વિષયો એના બળથી જ પ્રગટે છે.

ઇત્યેતાન્ પુરુષઃ સર્વ્વાન્ સૃજઁલ્લોકાન્ સનાતનઃ। નૈધનેઽસ્મિન્ કથં લોકે નરત્વં વિષ્ણુરાગતઃ ।। ૩૫.

આ રીતે એ શાશ્વત પુરુષ બધા લોકોએ સર્જે છે; તો પછી આ નાશવંત દુનિયામાં વિષ્ણુએ માનવ રૂપ કેમ ધારણ કર્યું?

એષ નઃ સંશયો ધીમન્નેષ વૈ વિસ્મયો મહાન્ । કથં ગતિર્ગતિમતામાપન્નો માનુષીં તનુમ્ ।। ૩૫.

હે વિદ્વાન, અમને આ શંકા છે અને એ ખરેખર મોટો આશ્ચર્ય છે: બધા ગતિશીલોમાં શ્રેષ્ઠ એવા એ પરમાત્માએ માનવ શરીર કેવી રીતે ધારણ કર્યું?