વાયુપુરાણમ્

યેન તે નિહતા દૈત્યાઃ સંગ્રામે તારકામયે। સર્વ્વદેવમયં કૃત્વા સર્વાયુધધરં વપુઃ ।। ૩૫.

જેણે તારકામય યુદ્ધમાં સર્વ દેવમય રૂપ ધારણ કરીને, બધા શસ્ત્રો ધારણ કરી, દૈત્યોને સંહાર્યા હતા.

ગરુડસ્થેન ચોત્સિક્તઃ કાલનેમિર્નિપાતિતઃ। ઉત્તરાંશે સમુદ્રસ્ય ક્ષીરોદસ્યામૃતોદધેઃ। યઃ શેતે શાશ્વતં યોગમાસ્થાય તિમિરં મહત્ ।। ૩૫.

જે ગરુડ પર બેસીને, ઉત્તર દિશામાં અમૃત સમુદ્રના કિનારે કાલનેમિને પરાજિત કર્યો, અને ત્યાં મહાન અંધકારમાં શાશ્વત ધ્યાનમાં લીન રહીને શયન કરે છે.

પુરાણી ગર્ભમધત્ત દિવ્યં તપઃપ્રકર્ષાદદિતિઃ પુરા યમ્। શક્રઞ્ચ યો દૈત્યગણાવરુદ્ધં ગર્ભાવમાનેન ભૃશં ચકાર ।। ૩૫.

અદિતીએ પ્રાચીનકાળે તપસ્યાની મહિમાથી તેને પોતાના ગર્ભમાં ધારણ કર્યો હતો; એ જ ગર્ભસ્થાએ દૈત્યોથી ઘેરાયેલા ઇન્દ્રને ખૂબ નમાવ્યા હતા.

યદાનિલો લોકપદાનિ હૃત્વા ચકાર દૈત્યાન્ સલિલેશયાંસ્તાન્ । કૃત્વાદિદેવસ્ત્રિદિવસ્ય દેવાંશ્ચક્રે સુરેશં પુરુહૂતમેવ ।। ૩૫.

જ્યારે વાયુએ લોકોના નિવાસસ્થાનો ઉઠાવી લીધા અને દૈત્યોને પાણીમાં નાખી દીધા, ત્યારે પ્રાચીન દેવએ સ્વર્ગના દેવોને રચ્યા અને પુરુહૂતને તેમનો સ્વામી બનાવ્યો.

ગાર્હપત્યેન વિધિના અન્વાહાર્ય્યેણ કર્મ્મણા। અગ્નિમાહવનીયઞ્ચ વેદિઞ્ચૈવ કુશસ્રવમ્ ।। ૩૫.

જેણે નિયમ પ્રમાણે ગારહપત્ય અગ્નિ, અનુહારીય કર્મ, આહવનીય અગ્નિ અને કુશશ્રવ નામની યજ્ઞવેદી સ્થાપી.

પ્રોક્ષણીયં સ્રુવઞ્ચૈવ અવભૃથં તથૈવ ચ। અથ ત્રીનિહ યશ્ચક્રે હવ્યભાગ પ્રદાન્મખે ।। ૩૫.

જેણે છાંટવાની પાત્ર, સ્રુવ, અવભૃથ સ્નાન અને અહીં યજ્ઞમાં ત્રણ પ્રકારની હવન સામગ્રીની વ્યવસ્થા કરી.

હવ્યાદાંશ્ચ સુરાંશ્ચક્રે કવ્યાદાંશ્ચ પિતૄનપિ। ભોગાર્થં યજ્ઞવિધિના યો યજ્ઞો યજ્ઞકર્મ્મણિ ।। ૩૫.

જેણે દેવતાઓ માટે હવન અને પિતૃઓ માટે કવ્ય આપ્યાં, ભોગ માટે યજ્ઞવિધિ પ્રમાણે; એ જ યજ્ઞ યજ્ઞકર્મમાં સ્વયં છે.

યૂપાન્ સમિત્સ્રુવં સોમં પવિત્રં પરિધીનપિ। યજ્ઞિયાનિ ચ દ્રવ્યાણિ યજ્ઞીયાંશ્ચ તથાનલાન્ ।। ૩૫.

જેણે યૂપ, સમિદ્ધ, સ્રુવ, સોમરસ, પવિત્ર, પરિધિ કાંઠા, યજ્ઞની સામગ્રી અને યજ્ઞ માટે અગ્નિઓ રચ્યાં.

સદસ્યાન્ યજમાનાંશ્ચ અશ્વમેધાન્ ક્રતૂત્તમાન્। વિબભ્રાજ પુરા યશ્ચ પારમેષ્ઠ્યેન કર્મ્મણા ।। ૩૫.

જે પ્રાચીનકાળે પરમ કર્મથી તેજસ્વી થયો, યજ્ઞના પુરોહિતો, યજમાન અને અશ્વમેધ જેવા શ્રેષ્ઠ યજ્ઞો રચ્યાં.

યુગાનુરૂપં યઃ કૃત્વા ત્રીલ્લોઁકાન્ હિ યથાક્રમમ્। ક્ષણા નિમેષાઃ કાષ્ઠાશ્ચ કલાસ્ત્રૈકાલમેવ ચ ।। ૩૫.

જે દરેક યુગ પ્રમાણે ત્રણેય લોકને યોગ્ય ક્રમમાં રચે છે, અને ક્ષણ, નિમિષ, કાષ્ઠા, કલાઓ અને ત્રણ પ્રકારના સમયને પણ રચે છે.

મુહૂર્ત્તાસ્તિથયો માસા દિનસંવત્સરાસ્તથા। ઋતવઃ કાલયોગાશ્ચ પ્રમાણં ત્રિવિધન્તથા ।। ૩૫.

જેણે મુહૂર્ત, તિથિ, માસ, દિવસ, વર્ષ, ઋતુ, સમયના સંયોગ અને ત્રિવિધ માપદંડ રચ્યાં.

આયુઃ ક્ષેત્રાણ્યુપચયં લક્ષણં રૂપસૌષ્ઠવમ્। મેધા વિત્તં ચ શૌર્ય્યઞ્ચ શાસ્ત્રસ્યૈવ ચ પારણમ્ ।। ૩૫.

જે આયુષ્ય, ખેતરો, વૃદ્ધિ, લક્ષણ, રૂપની સુંદરતા, બુદ્ધિ, સંપત્તિ, શૌર્ય અને શાસ્ત્રનો પારાવાર સ્થાપે છે.

ત્રયો વર્ણાસ્ત્રયો લોકાસ્ત્રૈવિદ્યં પાવકાસ્ત્રયઃ। ત્રૈકાલ્યં ત્રીણિ કર્મ્માણિ તિસ્રો માયાસ્ત્રયો ગુણાઃ ।। ૩૫.

ત્રણ વર્ણ, ત્રણ લોક, ત્રિવિદ્યા, ત્રણ અગ્નિ, ત્રિકાળ, ત્રણ કર્મો, ત્રણ માયા અને ત્રણ ગુણો પણ એણે રચ્યાં.

સૃષ્ટા લોકાઃ સુરાશ્ચૈવ યેનાત્યન્તેન કર્મ્મણા। સર્વ્વભૂતગણાઃ સૃષ્ટાઃ સર્વ્વભૂતગણાત્મના ।। ૩૫.

જેણે સર્વોચ્ચ કર્મથી લોક અને દેવતાઓ, તથા સર્વ પ્રાણીઓની રચના કરી, અને જે સર્વ જીવોમાં વ્યાપક છે.

નૃણામિન્દ્રિયપૂર્વ્વેણ યોગેન રમતે ચ યઃ । ગતાગતાનાં યો નેતા સર્વ્વત્ર વિવિધેશ્વરઃ ।। ૩૫.

જે મનુષ્યોમાં ઇન્દ્રિયયોગથી આનંદ પામે છે, જે આવાગમનના નેતા છે અને સર્વત્ર વિવિધતાના ઈશ્વર છે.

યો ગતિર્ધર્મયુક્તાનામગતિઃ પાપકર્મ્મણામ્। ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય પ્રભવશ્ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય રક્ષિતા ।। ૩૫.

ધર્મમાં ચાલનારા લોકો માટે જે માર્ગ છે અને પાપી કર્મ કરનારા માટે જે માર્ગ નથી, એ જ ચાર વર્ણોનો ઉદ્ભવ છે અને ચાર વર્ણોનો રક્ષક પણ એ જ છે.

ચાતુર્વિદ્યસ્ય યો વેત્તા ચતુરાશ્રમસંશ્રયઃ। દિગન્તરં નભો ભૂમિરાપો વાયુર્વિભાવસુઃ ।। ૩૫.

જે ચાર વેદ જાણે છે, ચાર આશ્રમનો આધાર છે; દિશાઓ, આકાશ, ધરતી, પાણી, વાયુ અને અગ્નિ પણ એ જ છે.

ચન્દ્રસૂર્ય્યદ્વયં જ્યોતિર્યુગેશઃ ક્ષણદાચરઃ। યઃ પરઃ શ્રૂયતે દેવો યઃ પરં શ્રૂયતે તપઃ ।। ૩૫.

ચાંદ્ર અને સૂર્ય એ બે પ્રકાશરૂપ છે; યુગોના સ્વામી છે, રાત્રે ફરનાર છે; જે દેવને સર્વોચ્ચ કહેવાય છે, જે તપને સર્વોચ્ચ કહેવાય છે, એ જ છે.

યઃ પરન્તપસઃ પ્રાહુર્યઃ પરમ્પરમાત્મવાન્। આદિત્યાદિસ્તુ યો દેવો યશ્ચ દૈત્યાન્તકો વિભુઃ ।। ૩૫.

જેને સર્વોત્તમ તપસ્વી કહેવાય છે, સર્વોચ્ચ અને આત્મસંયમી છે; જે આદિત્યાદિ દેવ છે અને દૈત્યોના વિનાશક પણ એ જ છે.

યુગાન્તેષ્વન્તકો યશ્ચ યશ્ચ લોકાન્તકાન્તકઃ। સેતુર્યો લોકસેતૂનાં મેધ્યો યો મેધ્યકર્મ્મણામ્ ।। ૩૫.

યુગના અંતે જે અંત લાવે છે અને લોકવિનાશકોના પણ વિનાશક છે; જે લોકપુલોમાં પુલ છે, શુદ્ધ કર્મ કરનારા માં શુદ્ધ છે.

વેદ્યો યો વેદવિદુષાં પ્રભુર્યઃ પ્રભવાત્મનામ્। સોમભૂતસ્તુ ભૂતાનામગ્નિભૂતોઽગ્નિવર્ચસામ્ ।। ૩૫.

જેને વેદજ્ઞ લોકો ઓળખે છે, સર્જનશક્તિવાળા લોકોનો સ્વામી છે; જે ભૂતોમાં સોમરૂપે અને અગ્નિવાળાઓમાં અગ્નિરૂપે પ્રગટે છે.

મનુષ્યાણાં મનોભૂતસ્તપોભૂતસ્તપસ્વિનામ્ । વિનયો નયતૃપ્તાનાં તેજસ્તેજસ્વિનામપિ ।। ૩૫.

માણસોમાં મનરૂપે, તપસ્વીઓમાં તપરૂપે, નિયમથી સંતોષ પામનારામાં વિનયરૂપે અને તેજસ્વીઓમાં પણ તેજરૂપે એ જ છે.

વિગ્રહો વિગ્રહાણાં યો ગતિર્ગતિમતામપિ। આકાશ પ્રભવો વાયુર્વાયુપ્રાણા હુતાશનઃ ।। ૩૫.

રૂપવાળાઓમાં જે રૂપ છે, ગતિવાળાઓમાં પણ જે ગતિ છે; જે આકાશમાંથી જન્મેલો વાયુ છે, પ્રાણ છે અને યજ્ઞની અગ્નિ પણ એ જ છે.

દિવા હુતાશનપ્રાણાઃ પ્રાણોઽગ્નેર્મધુસૂદનઃ। રસોઽભવચ્છોણિતં વૈ શોણિતાન્માંસમુચ્યતે ।। ૩૫.

દિવસે યજ્ઞની અગ્નિ પ્રાણરૂપે છે; અગ્નિના પ્રાણ મધુસૂદન છે; રસથી લોહી બન્યું અને લોહીમાંથી માંસ ઉત્પન્ન થાય છે.

માંસાત્તુ મેદસો જન્મ મેદસોઽસ્થિ નિરૂપ્યતે। અસ્થ્ના મજ્જા સમભવન્મજ્જાતઃ શુક્રસમ્ભવઃ ।। ૩૫.

માંસમાંથી ચરબી ઉત્પન્ન થાય છે, ચરબીમાંથી અસ્થિ બને છે; અસ્થિમાંથી મજ્જા થાય છે અને મજ્જામાંથી શુક્ર ઉત્પન્ન થાય છે.

શુક્રાદ્ઘર્ભઃ સમભવદ્રસમૂલેન કર્મ્મણા। તત્રાપિ પ્રથમઞ્ચાપસ્તાઃ સૌમ્યરાશિરુચ્યતે ।। ૩૫.

શુક્રમાંથી ગર્ભ ઉત્પન્ન થાય છે, જે રસથી ભરપૂર કર્મથી થાય છે; તેમાં પ્રથમ પાણી છે, જેને ચંદ્રમાસ કહેવાય છે.

ગર્ભોષ્મસમ્ભવો જ્ઞેયો દ્વિતીયો રાશિરુચ્યતે। શુક્રં સોમાત્મકં વિદ્યાદાર્ત્તવં પાવકાત્મકમ્ ।। ૩૫.

ગર્ભ ઉષ્ણતાથી ઉત્પન્ન થાય છે, જેને બીજું રાશિ કહેવાય છે; શુક્રને ચંદ્રમય અને આરત્વને અગ્નિમય માનવું.

ભાવૌ રસાનુગાવેતૌ વીર્ય્યે ચ શશિપાવકૌ। કફવર્ગેઽભવચ્છુક્રં પિત્તવર્ગે ચ શોણિતમ્ ।। ૩૫.

આ બે અવસ્થાઓ રસને અનુસરે છે, અને વીર્યમાં ચંદ્ર અને અગ્નિ છે; કફવર્ગમાં શુક્ર ઉત્પન્ન થાય છે અને પિત્તવર્ગમાં લોહી.

કફસ્ય હૃદયં સ્થાનં નાભ્યાં પિત્તં પ્રતિષ્ઠિતમ્। દેહસ્ય મધ્યે હૃદયં સ્થાનન્તુ મનસઃ સ્મૃતમ્ ।। ૩૫.

કફનું સ્થાન હૃદય છે, પિત્તનું સ્થાન નાભિમાં છે; શરીરના મધ્યમાં હૃદય મનનું સ્થાન માનવામાં આવે છે.