વાયુપુરાણમ્

યશ્ચક્રં વર્તયત્યેકો મનુષ્યાણાં મનોમયમ્। મનુષ્યે સ કથં બુદ્ધિં ચક્રે ચક્રભૃતાં વરઃ ।। ૩૫.

જે એકલાએ મનુષ્યોના મનથી બનેલા ચક્રને ફેરવે છે—એ ચક્રધારી શ્રેષ્ઠે મનુષ્યોમાં બુદ્ધિ કેવી રીતે ઉત્પન્ન કરી?

ગોપાયનં યઃ કુરુતે જગતાં સાર્વ્વલૌકિકમ્। સ કથં ગાં ગતો વિષ્ણુર્ગોપમન્વકરોત્પ્રભુઃ ।। ૩૫.

જે જગતમાં ગોપાલનને સર્વત્ર પ્રસરાવનાર છે—એ વિષ્ણુ ભગવાન ગાયોમાં કેવી રીતે ગયા અને ગોપાળ બન્યા?

મહાભૂતાનિ ભૂતાત્મા યો દદાર ચકાર હ। શ્રીગર્ભઃ સ કથં ગર્ભે સ્ત્રિયા ભૂચરયા ધૃતઃ ।। ૩૫.

જે ભૂતાત્મા મહાભૂતોને વિભાજિત અને સર્જન કરનાર છે—એ શ્રીધારી પૃથ્વી પર સ્ત્રીના ગર્ભમાં કેવી રીતે ધારણ થયા?

યેન લોકાન્ ક્રમૈર્જિત્ત્વા ત્રિભિસ્ત્રીંસ્ત્રિદશેપ્સયા। સ્થાપિતા જગતો માર્ગાસ્ત્રિવર્ગપ્રવરાસ્ત્રયઃ ।। ૩૫.

જે ત્રણ પગલાંમાં જગતને જીતીને, ત્રણ શ્રેષ્ઠ પુરુષાર્થ—જગતના માર્ગો સ્થાપ્યા.

યોઽન્તકાલે જગત્પીત્વા કૃત્વા તોયમયં વપુઃ। લોકમેકાર્ણવં ચક્રે દૃશ્યાદૃશ્યેન વર્ત્મના ।। ૩૫.

જે અંતકાળે જગતને પી ગયા, જળમય રૂપ ધારણ કર્યું, અને દૃશ્ય-અદૃશ્ય માર્ગે આખું જગત એક મહાસાગર બનાવી દીધું.

યઃ પુરાણે પુરાણાત્મા વારાહં વપુરાસ્થિતઃ। દદૌ જિત્ત્વા વસુમતીં સુરાણાં સુરસત્તમઃ ।। ૩૫.

જે પ્રાચીન સમયમાં વરાહ રૂપ ધારણ કરીને, પૃથ્વીને જીતીને દેવોને આપી, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.

યેન સૈંહં વપુઃ કૃત્વા દ્વિધાકૃત્વા ચ યત્પુનઃ। પૂર્વ્વદૈત્યો મહાવીર્ય્યો હિરણ્યકશિપુર્હતઃ ।। ૩૫.

જે સિંહરૂપ ધારણ કરીને અને પછી તેને બે ભાગમાં વિભાજિત કરીને, પૂર્વના મહાવીર દૈત્ય હિરણ્યકશિપુને મારે છે.

યઃ પુરા હ્યનલો ભૂત્વા ઔર્વ્વઃ સંવર્ત્તકો વિભુઃ। પાતાલસ્થોઽર્ણવગતઃ પપૌ તોયમયં હવિઃ ।। ૩૫.

જે વિભુએ પહેલાં ઔર્વ નામના અગ્નિરૂપે પાતાળમાં રહીને, સમ્વર્તક અગ્નિ બનીને, દરિયામાં પ્રવેશી પાણીથી બનેલા હવનને પીધું હતું.

સહસ્રચરણં દેવં સહસ્રાંશું સહસ્રશઃ। સહસ્રશિરસં દેવં યમાહુર્વૈ યુગે યુગે ।। ૩૫.

જે દેવને દરેક યુગમાં લોકો હજારો પગ, હજારો કિરણો અને હજારો મથાળાવાળો દેવ કહે છે.

નાભ્યારણ્યાઃ સમુદ્ભૂતં યસ્ય પૈતામહં ગૃહમ્। એકાર્ણવગતે લોકે તત્પઙ્કજમપઙ્કજમ્ ।। ૩૫.

જેનાં નાભિ-વનમાંથી પિતૃઓનું ઘર ઉત્પન્ન થયું, અને જ્યારે આખો વિશ્વ એક જ દરિયાથી ઢંકાઈ ગયું, ત્યારે એ નિર્મળ કમળ પ્રગટાયું.

યેન તે નિહતા દૈત્યાઃ સંગ્રામે તારકામયે। સર્વ્વદેવમયં કૃત્વા સર્વાયુધધરં વપુઃ ।। ૩૫.

જેણે તારકામય યુદ્ધમાં સર્વ દેવમય રૂપ ધારણ કરીને, બધા શસ્ત્રો ધારણ કરી, દૈત્યોને સંહાર્યા હતા.

ગરુડસ્થેન ચોત્સિક્તઃ કાલનેમિર્નિપાતિતઃ। ઉત્તરાંશે સમુદ્રસ્ય ક્ષીરોદસ્યામૃતોદધેઃ। યઃ શેતે શાશ્વતં યોગમાસ્થાય તિમિરં મહત્ ।। ૩૫.

જે ગરુડ પર બેસીને, ઉત્તર દિશામાં અમૃત સમુદ્રના કિનારે કાલનેમિને પરાજિત કર્યો, અને ત્યાં મહાન અંધકારમાં શાશ્વત ધ્યાનમાં લીન રહીને શયન કરે છે.

પુરાણી ગર્ભમધત્ત દિવ્યં તપઃપ્રકર્ષાદદિતિઃ પુરા યમ્। શક્રઞ્ચ યો દૈત્યગણાવરુદ્ધં ગર્ભાવમાનેન ભૃશં ચકાર ।। ૩૫.

અદિતીએ પ્રાચીનકાળે તપસ્યાની મહિમાથી તેને પોતાના ગર્ભમાં ધારણ કર્યો હતો; એ જ ગર્ભસ્થાએ દૈત્યોથી ઘેરાયેલા ઇન્દ્રને ખૂબ નમાવ્યા હતા.

યદાનિલો લોકપદાનિ હૃત્વા ચકાર દૈત્યાન્ સલિલેશયાંસ્તાન્ । કૃત્વાદિદેવસ્ત્રિદિવસ્ય દેવાંશ્ચક્રે સુરેશં પુરુહૂતમેવ ।। ૩૫.

જ્યારે વાયુએ લોકોના નિવાસસ્થાનો ઉઠાવી લીધા અને દૈત્યોને પાણીમાં નાખી દીધા, ત્યારે પ્રાચીન દેવએ સ્વર્ગના દેવોને રચ્યા અને પુરુહૂતને તેમનો સ્વામી બનાવ્યો.

ગાર્હપત્યેન વિધિના અન્વાહાર્ય્યેણ કર્મ્મણા। અગ્નિમાહવનીયઞ્ચ વેદિઞ્ચૈવ કુશસ્રવમ્ ।। ૩૫.

જેણે નિયમ પ્રમાણે ગારહપત્ય અગ્નિ, અનુહારીય કર્મ, આહવનીય અગ્નિ અને કુશશ્રવ નામની યજ્ઞવેદી સ્થાપી.

પ્રોક્ષણીયં સ્રુવઞ્ચૈવ અવભૃથં તથૈવ ચ। અથ ત્રીનિહ યશ્ચક્રે હવ્યભાગ પ્રદાન્મખે ।। ૩૫.

જેણે છાંટવાની પાત્ર, સ્રુવ, અવભૃથ સ્નાન અને અહીં યજ્ઞમાં ત્રણ પ્રકારની હવન સામગ્રીની વ્યવસ્થા કરી.

હવ્યાદાંશ્ચ સુરાંશ્ચક્રે કવ્યાદાંશ્ચ પિતૄનપિ। ભોગાર્થં યજ્ઞવિધિના યો યજ્ઞો યજ્ઞકર્મ્મણિ ।। ૩૫.

જેણે દેવતાઓ માટે હવન અને પિતૃઓ માટે કવ્ય આપ્યાં, ભોગ માટે યજ્ઞવિધિ પ્રમાણે; એ જ યજ્ઞ યજ્ઞકર્મમાં સ્વયં છે.

યૂપાન્ સમિત્સ્રુવં સોમં પવિત્રં પરિધીનપિ। યજ્ઞિયાનિ ચ દ્રવ્યાણિ યજ્ઞીયાંશ્ચ તથાનલાન્ ।। ૩૫.

જેણે યૂપ, સમિદ્ધ, સ્રુવ, સોમરસ, પવિત્ર, પરિધિ કાંઠા, યજ્ઞની સામગ્રી અને યજ્ઞ માટે અગ્નિઓ રચ્યાં.

સદસ્યાન્ યજમાનાંશ્ચ અશ્વમેધાન્ ક્રતૂત્તમાન્। વિબભ્રાજ પુરા યશ્ચ પારમેષ્ઠ્યેન કર્મ્મણા ।। ૩૫.

જે પ્રાચીનકાળે પરમ કર્મથી તેજસ્વી થયો, યજ્ઞના પુરોહિતો, યજમાન અને અશ્વમેધ જેવા શ્રેષ્ઠ યજ્ઞો રચ્યાં.

યુગાનુરૂપં યઃ કૃત્વા ત્રીલ્લોઁકાન્ હિ યથાક્રમમ્। ક્ષણા નિમેષાઃ કાષ્ઠાશ્ચ કલાસ્ત્રૈકાલમેવ ચ ।। ૩૫.

જે દરેક યુગ પ્રમાણે ત્રણેય લોકને યોગ્ય ક્રમમાં રચે છે, અને ક્ષણ, નિમિષ, કાષ્ઠા, કલાઓ અને ત્રણ પ્રકારના સમયને પણ રચે છે.

મુહૂર્ત્તાસ્તિથયો માસા દિનસંવત્સરાસ્તથા। ઋતવઃ કાલયોગાશ્ચ પ્રમાણં ત્રિવિધન્તથા ।। ૩૫.

જેણે મુહૂર્ત, તિથિ, માસ, દિવસ, વર્ષ, ઋતુ, સમયના સંયોગ અને ત્રિવિધ માપદંડ રચ્યાં.

આયુઃ ક્ષેત્રાણ્યુપચયં લક્ષણં રૂપસૌષ્ઠવમ્। મેધા વિત્તં ચ શૌર્ય્યઞ્ચ શાસ્ત્રસ્યૈવ ચ પારણમ્ ।। ૩૫.

જે આયુષ્ય, ખેતરો, વૃદ્ધિ, લક્ષણ, રૂપની સુંદરતા, બુદ્ધિ, સંપત્તિ, શૌર્ય અને શાસ્ત્રનો પારાવાર સ્થાપે છે.

ત્રયો વર્ણાસ્ત્રયો લોકાસ્ત્રૈવિદ્યં પાવકાસ્ત્રયઃ। ત્રૈકાલ્યં ત્રીણિ કર્મ્માણિ તિસ્રો માયાસ્ત્રયો ગુણાઃ ।। ૩૫.

ત્રણ વર્ણ, ત્રણ લોક, ત્રિવિદ્યા, ત્રણ અગ્નિ, ત્રિકાળ, ત્રણ કર્મો, ત્રણ માયા અને ત્રણ ગુણો પણ એણે રચ્યાં.

સૃષ્ટા લોકાઃ સુરાશ્ચૈવ યેનાત્યન્તેન કર્મ્મણા। સર્વ્વભૂતગણાઃ સૃષ્ટાઃ સર્વ્વભૂતગણાત્મના ।। ૩૫.

જેણે સર્વોચ્ચ કર્મથી લોક અને દેવતાઓ, તથા સર્વ પ્રાણીઓની રચના કરી, અને જે સર્વ જીવોમાં વ્યાપક છે.

નૃણામિન્દ્રિયપૂર્વ્વેણ યોગેન રમતે ચ યઃ । ગતાગતાનાં યો નેતા સર્વ્વત્ર વિવિધેશ્વરઃ ।। ૩૫.

જે મનુષ્યોમાં ઇન્દ્રિયયોગથી આનંદ પામે છે, જે આવાગમનના નેતા છે અને સર્વત્ર વિવિધતાના ઈશ્વર છે.

યો ગતિર્ધર્મયુક્તાનામગતિઃ પાપકર્મ્મણામ્। ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય પ્રભવશ્ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય રક્ષિતા ।। ૩૫.

ધર્મમાં ચાલનારા લોકો માટે જે માર્ગ છે અને પાપી કર્મ કરનારા માટે જે માર્ગ નથી, એ જ ચાર વર્ણોનો ઉદ્ભવ છે અને ચાર વર્ણોનો રક્ષક પણ એ જ છે.

ચાતુર્વિદ્યસ્ય યો વેત્તા ચતુરાશ્રમસંશ્રયઃ। દિગન્તરં નભો ભૂમિરાપો વાયુર્વિભાવસુઃ ।। ૩૫.

જે ચાર વેદ જાણે છે, ચાર આશ્રમનો આધાર છે; દિશાઓ, આકાશ, ધરતી, પાણી, વાયુ અને અગ્નિ પણ એ જ છે.

ચન્દ્રસૂર્ય્યદ્વયં જ્યોતિર્યુગેશઃ ક્ષણદાચરઃ। યઃ પરઃ શ્રૂયતે દેવો યઃ પરં શ્રૂયતે તપઃ ।। ૩૫.

ચાંદ્ર અને સૂર્ય એ બે પ્રકાશરૂપ છે; યુગોના સ્વામી છે, રાત્રે ફરનાર છે; જે દેવને સર્વોચ્ચ કહેવાય છે, જે તપને સર્વોચ્ચ કહેવાય છે, એ જ છે.

યઃ પરન્તપસઃ પ્રાહુર્યઃ પરમ્પરમાત્મવાન્। આદિત્યાદિસ્તુ યો દેવો યશ્ચ દૈત્યાન્તકો વિભુઃ ।। ૩૫.

જેને સર્વોત્તમ તપસ્વી કહેવાય છે, સર્વોચ્ચ અને આત્મસંયમી છે; જે આદિત્યાદિ દેવ છે અને દૈત્યોના વિનાશક પણ એ જ છે.