વાયુપુરાણમ્

મનુષ્યપ્રકૃતીન્ દેવાન્ કીર્ત્યમાનાન્નિબોધત । સઙ્કર્ષણો વાસુદેવઃ પ્રદ્યુમ્નઃ સામ્બ એવ ચ ।। ૩૫.

હવે, મનુષ્યો અને દેવતાઓની પ્રકૃતિનું વર્ણન સાંભળો: સંકર્ષણ, વાસુદેવ, પ્રદ્યુમ્ન અને સાંબ.

અનિરુદ્ધશ્ચ પઞ્ચૈતે વંશવીરાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ। સપ્તર્ષયઃ કુબેરશ્ચ યક્ષો મણિવરસ્તથા ।। ૩૫.

અને અનિરુદ્ધ—આ પાંચો વંશના વિખ્યાત વીર ગણાય છે; સત્તરૃષિ, કુબેર, એક યક્ષ અને મનિવર પણ.

શાલકી બદરશ્ચૈવ વિદ્વાન્ ધન્વન્તરિસ્તથા। નન્દિનશ્ચ મહાદેવઃ શાલઙ્કાયન ઉચ્યતે। આદિદેવસ્તદા જિષ્ણુરેભિશ્ચ સહ દૈવતૈઃ ।। ૩૫.

શાલકી, બદરી, વિદ્વાન ધન્વંતરી, મહાદેવ નંદિન, જેને શાલંકાયન કહે છે, આદિદેવ અને જીતનાર—આ બધા દેવતાઓ સાથે.

વિષ્ણુઃ કિમર્થં સમ્ભૂતઃ સ્મૃતાઃ સમ્ભૂતયઃ કતિ। ભવિષ્યાઃ કતિ વાન્યે તુ પ્રાદુર્ભાવા મહાત્મનઃ ।। ૩૫.

વિષ્ણુ કયા હેતુથી અવતર્યા, કેટલાં અવતાર યાદ રાખવામાં આવે છે, અને મહાત્માના કેટલાં અવતાર ભવિષ્યમાં થશે?

બ્રહ્મક્ષેત્રે યુગાન્તેષુ કિમર્થમિહ જાયતે । પુનઃ પુનર્મ્મનુષ્યેષુ તન્નઃ પ્રબ્રૂહિ પૃચ્છતામ્ ।। ૩૫.

બ્રહ્માના ક્ષેત્રમાં યુગાંત સમયે તેઓ શા માટે જન્મે છે? અને વારંવાર મનુષ્યોમાં કેમ અવતરે છે—એ અમને કહો, અમે પૂછીએ છીએ.

વિસ્તરેણૈવ સર્વાણિ કર્મ્માણિ રિપુઘાતિનઃ। શ્રોતુમિચ્છામહે સમ્યગ્ દેહૈઃ કૃષ્ણસ્ય ધીમતઃ ।। ૩૫.

અમે કૃષ્ણના બધા કાર્યો, જે શત્રુઓના વિનાશક છે અને જુદા-જુદા અવતારોમાં થયા છે, એ બધું વિગતે સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ.

કર્મ્મણામાનુપૂર્વ્યઞ્ચ પ્રાદુર્ભાવાશ્ચ યે પ્રભો । યા ચાસ્ય પ્રકૃતિઃ સૂત તાશ્ચાસ્માન્ વક્તુમર્હસિ ।। ૩૫.

હે સ્વામી, કૃષ્ણના કાર્યોની ક્રમવાર કથા, તેમના અવતાર અને તેમની સ્વભાવ—સૂત, એ બધું અમને કહેવું જોઈએ.

કથં સ ભગવાન્ વિષ્ણુઃ સુરેષ્વરિનિષૂદનઃ। વસુદેવકુલે ધીમાન્ વાસુદેવત્વમાગતઃ ।। ૩૫.

ભગવાન વિષ્ણુ, દેવોના દુશ્મનોના વિનાશક અને વિદ્વાન, વાસુદેવના ઘરમાં વાસુદેવ તરીકે કેવી રીતે અવતર્યા?

અમરૈઃ સૂત કિં પુણ્યં પુણ્યકૃદ્ભિરલંકૃતમ્। દેવલોકં સમુત્સૃજ્ય મર્ત્યલોકમિહાગતઃ ।। ૩૫.

હે સૂત, અમર દેવોએ કયું પુણ્ય કર્યું હતું કે તેઓ દેવલોક છોડીને, પુણ્યથી શોભિત થઈ, અહીં મનુષ્યલોકમાં આવ્યા?

દેવમાનુષયોર્નેતા ભૂર્ભુવઃપ્રસવો હરિઃ। કિમર્થં દિવ્યમાત્માનં માનુષે સમવેશયત્ ।। ૩૫.

હરિ, દેવ અને મનુષ્યોના નેતા, ભૂલોક અને સ્વર્ગના સર્જક—એ દિવ્ય આત્માએ માનવ સ્વરૂપ કેમ ધારણ કર્યું?

યશ્ચક્રં વર્તયત્યેકો મનુષ્યાણાં મનોમયમ્। મનુષ્યે સ કથં બુદ્ધિં ચક્રે ચક્રભૃતાં વરઃ ।। ૩૫.

જે એકલાએ મનુષ્યોના મનથી બનેલા ચક્રને ફેરવે છે—એ ચક્રધારી શ્રેષ્ઠે મનુષ્યોમાં બુદ્ધિ કેવી રીતે ઉત્પન્ન કરી?

ગોપાયનં યઃ કુરુતે જગતાં સાર્વ્વલૌકિકમ્। સ કથં ગાં ગતો વિષ્ણુર્ગોપમન્વકરોત્પ્રભુઃ ।। ૩૫.

જે જગતમાં ગોપાલનને સર્વત્ર પ્રસરાવનાર છે—એ વિષ્ણુ ભગવાન ગાયોમાં કેવી રીતે ગયા અને ગોપાળ બન્યા?

મહાભૂતાનિ ભૂતાત્મા યો દદાર ચકાર હ। શ્રીગર્ભઃ સ કથં ગર્ભે સ્ત્રિયા ભૂચરયા ધૃતઃ ।। ૩૫.

જે ભૂતાત્મા મહાભૂતોને વિભાજિત અને સર્જન કરનાર છે—એ શ્રીધારી પૃથ્વી પર સ્ત્રીના ગર્ભમાં કેવી રીતે ધારણ થયા?

યેન લોકાન્ ક્રમૈર્જિત્ત્વા ત્રિભિસ્ત્રીંસ્ત્રિદશેપ્સયા। સ્થાપિતા જગતો માર્ગાસ્ત્રિવર્ગપ્રવરાસ્ત્રયઃ ।। ૩૫.

જે ત્રણ પગલાંમાં જગતને જીતીને, ત્રણ શ્રેષ્ઠ પુરુષાર્થ—જગતના માર્ગો સ્થાપ્યા.

યોઽન્તકાલે જગત્પીત્વા કૃત્વા તોયમયં વપુઃ। લોકમેકાર્ણવં ચક્રે દૃશ્યાદૃશ્યેન વર્ત્મના ।। ૩૫.

જે અંતકાળે જગતને પી ગયા, જળમય રૂપ ધારણ કર્યું, અને દૃશ્ય-અદૃશ્ય માર્ગે આખું જગત એક મહાસાગર બનાવી દીધું.

યઃ પુરાણે પુરાણાત્મા વારાહં વપુરાસ્થિતઃ। દદૌ જિત્ત્વા વસુમતીં સુરાણાં સુરસત્તમઃ ।। ૩૫.

જે પ્રાચીન સમયમાં વરાહ રૂપ ધારણ કરીને, પૃથ્વીને જીતીને દેવોને આપી, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.

યેન સૈંહં વપુઃ કૃત્વા દ્વિધાકૃત્વા ચ યત્પુનઃ। પૂર્વ્વદૈત્યો મહાવીર્ય્યો હિરણ્યકશિપુર્હતઃ ।। ૩૫.

જે સિંહરૂપ ધારણ કરીને અને પછી તેને બે ભાગમાં વિભાજિત કરીને, પૂર્વના મહાવીર દૈત્ય હિરણ્યકશિપુને મારે છે.

યઃ પુરા હ્યનલો ભૂત્વા ઔર્વ્વઃ સંવર્ત્તકો વિભુઃ। પાતાલસ્થોઽર્ણવગતઃ પપૌ તોયમયં હવિઃ ।। ૩૫.

જે વિભુએ પહેલાં ઔર્વ નામના અગ્નિરૂપે પાતાળમાં રહીને, સમ્વર્તક અગ્નિ બનીને, દરિયામાં પ્રવેશી પાણીથી બનેલા હવનને પીધું હતું.

સહસ્રચરણં દેવં સહસ્રાંશું સહસ્રશઃ। સહસ્રશિરસં દેવં યમાહુર્વૈ યુગે યુગે ।। ૩૫.

જે દેવને દરેક યુગમાં લોકો હજારો પગ, હજારો કિરણો અને હજારો મથાળાવાળો દેવ કહે છે.

નાભ્યારણ્યાઃ સમુદ્ભૂતં યસ્ય પૈતામહં ગૃહમ્। એકાર્ણવગતે લોકે તત્પઙ્કજમપઙ્કજમ્ ।। ૩૫.

જેનાં નાભિ-વનમાંથી પિતૃઓનું ઘર ઉત્પન્ન થયું, અને જ્યારે આખો વિશ્વ એક જ દરિયાથી ઢંકાઈ ગયું, ત્યારે એ નિર્મળ કમળ પ્રગટાયું.

યેન તે નિહતા દૈત્યાઃ સંગ્રામે તારકામયે। સર્વ્વદેવમયં કૃત્વા સર્વાયુધધરં વપુઃ ।। ૩૫.

જેણે તારકામય યુદ્ધમાં સર્વ દેવમય રૂપ ધારણ કરીને, બધા શસ્ત્રો ધારણ કરી, દૈત્યોને સંહાર્યા હતા.

ગરુડસ્થેન ચોત્સિક્તઃ કાલનેમિર્નિપાતિતઃ। ઉત્તરાંશે સમુદ્રસ્ય ક્ષીરોદસ્યામૃતોદધેઃ। યઃ શેતે શાશ્વતં યોગમાસ્થાય તિમિરં મહત્ ।। ૩૫.

જે ગરુડ પર બેસીને, ઉત્તર દિશામાં અમૃત સમુદ્રના કિનારે કાલનેમિને પરાજિત કર્યો, અને ત્યાં મહાન અંધકારમાં શાશ્વત ધ્યાનમાં લીન રહીને શયન કરે છે.

પુરાણી ગર્ભમધત્ત દિવ્યં તપઃપ્રકર્ષાદદિતિઃ પુરા યમ્। શક્રઞ્ચ યો દૈત્યગણાવરુદ્ધં ગર્ભાવમાનેન ભૃશં ચકાર ।। ૩૫.

અદિતીએ પ્રાચીનકાળે તપસ્યાની મહિમાથી તેને પોતાના ગર્ભમાં ધારણ કર્યો હતો; એ જ ગર્ભસ્થાએ દૈત્યોથી ઘેરાયેલા ઇન્દ્રને ખૂબ નમાવ્યા હતા.

યદાનિલો લોકપદાનિ હૃત્વા ચકાર દૈત્યાન્ સલિલેશયાંસ્તાન્ । કૃત્વાદિદેવસ્ત્રિદિવસ્ય દેવાંશ્ચક્રે સુરેશં પુરુહૂતમેવ ।। ૩૫.

જ્યારે વાયુએ લોકોના નિવાસસ્થાનો ઉઠાવી લીધા અને દૈત્યોને પાણીમાં નાખી દીધા, ત્યારે પ્રાચીન દેવએ સ્વર્ગના દેવોને રચ્યા અને પુરુહૂતને તેમનો સ્વામી બનાવ્યો.

ગાર્હપત્યેન વિધિના અન્વાહાર્ય્યેણ કર્મ્મણા। અગ્નિમાહવનીયઞ્ચ વેદિઞ્ચૈવ કુશસ્રવમ્ ।। ૩૫.

જેણે નિયમ પ્રમાણે ગારહપત્ય અગ્નિ, અનુહારીય કર્મ, આહવનીય અગ્નિ અને કુશશ્રવ નામની યજ્ઞવેદી સ્થાપી.

પ્રોક્ષણીયં સ્રુવઞ્ચૈવ અવભૃથં તથૈવ ચ। અથ ત્રીનિહ યશ્ચક્રે હવ્યભાગ પ્રદાન્મખે ।। ૩૫.

જેણે છાંટવાની પાત્ર, સ્રુવ, અવભૃથ સ્નાન અને અહીં યજ્ઞમાં ત્રણ પ્રકારની હવન સામગ્રીની વ્યવસ્થા કરી.

હવ્યાદાંશ્ચ સુરાંશ્ચક્રે કવ્યાદાંશ્ચ પિતૄનપિ। ભોગાર્થં યજ્ઞવિધિના યો યજ્ઞો યજ્ઞકર્મ્મણિ ।। ૩૫.

જેણે દેવતાઓ માટે હવન અને પિતૃઓ માટે કવ્ય આપ્યાં, ભોગ માટે યજ્ઞવિધિ પ્રમાણે; એ જ યજ્ઞ યજ્ઞકર્મમાં સ્વયં છે.

યૂપાન્ સમિત્સ્રુવં સોમં પવિત્રં પરિધીનપિ। યજ્ઞિયાનિ ચ દ્રવ્યાણિ યજ્ઞીયાંશ્ચ તથાનલાન્ ।। ૩૫.

જેણે યૂપ, સમિદ્ધ, સ્રુવ, સોમરસ, પવિત્ર, પરિધિ કાંઠા, યજ્ઞની સામગ્રી અને યજ્ઞ માટે અગ્નિઓ રચ્યાં.

સદસ્યાન્ યજમાનાંશ્ચ અશ્વમેધાન્ ક્રતૂત્તમાન્। વિબભ્રાજ પુરા યશ્ચ પારમેષ્ઠ્યેન કર્મ્મણા ।। ૩૫.

જે પ્રાચીનકાળે પરમ કર્મથી તેજસ્વી થયો, યજ્ઞના પુરોહિતો, યજમાન અને અશ્વમેધ જેવા શ્રેષ્ઠ યજ્ઞો રચ્યાં.