વાયુપુરાણમ્

અવગાહશ્ચ ચિત્રશ્ચ શૂરશ્ચિત્રવરશ્ચ યઃ। ચિત્રસેનઃ સુતશ્ચાસ્ય કન્યા ચિત્રવતી તથા ।। ૩૪.

અવગાહ, ચિત્ર, શૂર અને ચિત્રવર; ચિત્રસેન પણ તેનો પુત્ર હતો અને એક કન્યા ચિત્રવતી હતી.

તુમ્બશ્ચ તુમ્બબાણશ્ચ જનસ્તમ્બશ્ચ તાવુભૌ। ઉપાઙ્ગસ્ય સ્મૃતૌ દ્વૌ તુ વજ્રારઃ ક્ષિપ્ર એવ ચ ।। ૩૪.

તુંબ અને તુંબબાણ તથા જનસ્તંભ—આ બંને ઉપાંગના પુત્ર તરીકે ઓળખાય છે; વજ્રાર અને ક્ષિપ્ર પણ હતા.

ભૂરીન્દ્રસેનો ભૂરિશ્ચ ગવેષસ્ય સુતાવુભૌ । યુધિષ્ઠિરસ્ય કન્યા તુ સુતનુર્નામ વિશ્રુતા ।। ૩૪.

ભૂરીન્દ્રસેન અને ભૂરી—આ બંને ગવેષના પુત્રો હતા; અને યુધિષ્ઠિરની પ્રસિદ્ધ કન્યા સુતાનુર હતી.

તસ્યામશ્વસુતો જજ્ઞે વજ્રો નામ મહાયશાઃ। વજ્રસ્ય પ્રતિબાહુસ્તુ સુચારુસ્તસ્ય ચાત્મજઃ ।। ૩૪.

આ સ્ત્રીમાંથી અશ્વસુતનો પુત્ર પ્રસિદ્ધ વજ્ર જન્મ્યો; વજ્રનો પુત્ર પ્રતિબાહુ અને તેનો પુત્ર સુચારુ હતો.

કાશ્મા સુપાર્શ્વં તનયં જજ્ઞે સામ્બા તરસ્વિનમ્। તિસ્રઃ કોટ્યસ્તુ પુત્રાણાં યાદવાનાં મહાત્મનામ્ ।। ૩૪.

કાશ્માએ સામ્બના પરાક્રમી પુત્ર સુપાર્શ્વને જન્મ આપ્યો; અને મહાત્મા યાદવોમાં ત્રણ કરોડ પુત્રો હતા.

ષષ્ટિંશતસહસ્રાણિ વીર્ય્યવન્તો મહાબલાઃ। દેવાંશાઃ સર્વ્વ એવેહ ઉત્પન્નાસ્તે મહૌજસઃ ।। ૩૪.

સાંઠ હજાર બલવાન અને પરાક્રમી પુત્રો, બધા દેવાંશ ધરાવતા, અહીં જન્મ્યા અને મહાશક્તિશાળી હતા.

દૈવાસુરે હતા યે ચ અસુરા વૈ મહાતપાઃ। ઇહોત્પન્ના મનુષ્યેષુ બાધન્તે સર્વ્વમાનવાન્ । તેષામુત્સાદનાર્થન્તુ ઉત્પન્ના યાદવે કુલે ।। ૩૪.

જે દેવો અને મહાતપસ્વી અસુરો માર્યા ગયા, તેઓ મનુષ્યરૂપે અહીં જન્મી સમગ્ર માનવજાતને દુઃખ આપતા; તેમના વિનાશ માટે તેઓ યાદવકુળમાં જન્મ્યા.

કુલાનિ દશ ચૈકઞ્ચ યાદવાનાં મહાત્મનામ્। સર્વ્વમકકુલં યદ્વદ્વર્ત્તતે વૈષ્ણવે કુલે ।। ૩૪.

મહાત્મા યાદવોના અગિયાર કુલ હતા; બધા અક અને અન્ય લોકો વૈષ્ણવ કુળમાં હતા.

વિષ્ણુસ્તેષાં પ્રમાણે ચ પ્રભુત્વે ચ વ્યવસ્થિતઃ । નિદેશસ્થાયિભિસ્તસ્ય બદ્ધ્યન્તે સર્વમાનુષાઃ ।। ૩૪.

વિષ્ણુ તેમા પ્રમાણ અને સ્વામી તરીકે સ્થિર થયા હતા; તેમના આદેશમાં રહેતા લોકો દ્વારા બધા મનુષ્યો બંધાયેલા હતા.

ઇતિ પ્રસૂતિર્વૃષ્ણીનાં સમાસવ્યાસયોગતઃ। કીર્ત્તિતા કીર્ત્તનાચ્ચૈવ કીર્ત્તિસિદ્ધિમભીપ્સિતામ્ ।। ૩૪.

આ રીતે વૃષ્ણિ વંશની ઉત્પત્તિ સંક્ષિપ્ત અને વિસ્તૃત રીતે વર્ણવાઈ છે; અને આ વર્ણન દ્વારા ઇચ્છિત યશ પ્રાપ્ત કરવાની આશા રાખવામાં આવી છે.

મનુષ્યપ્રકૃતીન્ દેવાન્ કીર્ત્યમાનાન્નિબોધત । સઙ્કર્ષણો વાસુદેવઃ પ્રદ્યુમ્નઃ સામ્બ એવ ચ ।। ૩૫.

હવે, મનુષ્યો અને દેવતાઓની પ્રકૃતિનું વર્ણન સાંભળો: સંકર્ષણ, વાસુદેવ, પ્રદ્યુમ્ન અને સાંબ.

અનિરુદ્ધશ્ચ પઞ્ચૈતે વંશવીરાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ। સપ્તર્ષયઃ કુબેરશ્ચ યક્ષો મણિવરસ્તથા ।। ૩૫.

અને અનિરુદ્ધ—આ પાંચો વંશના વિખ્યાત વીર ગણાય છે; સત્તરૃષિ, કુબેર, એક યક્ષ અને મનિવર પણ.

શાલકી બદરશ્ચૈવ વિદ્વાન્ ધન્વન્તરિસ્તથા। નન્દિનશ્ચ મહાદેવઃ શાલઙ્કાયન ઉચ્યતે। આદિદેવસ્તદા જિષ્ણુરેભિશ્ચ સહ દૈવતૈઃ ।। ૩૫.

શાલકી, બદરી, વિદ્વાન ધન્વંતરી, મહાદેવ નંદિન, જેને શાલંકાયન કહે છે, આદિદેવ અને જીતનાર—આ બધા દેવતાઓ સાથે.

વિષ્ણુઃ કિમર્થં સમ્ભૂતઃ સ્મૃતાઃ સમ્ભૂતયઃ કતિ। ભવિષ્યાઃ કતિ વાન્યે તુ પ્રાદુર્ભાવા મહાત્મનઃ ।। ૩૫.

વિષ્ણુ કયા હેતુથી અવતર્યા, કેટલાં અવતાર યાદ રાખવામાં આવે છે, અને મહાત્માના કેટલાં અવતાર ભવિષ્યમાં થશે?

બ્રહ્મક્ષેત્રે યુગાન્તેષુ કિમર્થમિહ જાયતે । પુનઃ પુનર્મ્મનુષ્યેષુ તન્નઃ પ્રબ્રૂહિ પૃચ્છતામ્ ।। ૩૫.

બ્રહ્માના ક્ષેત્રમાં યુગાંત સમયે તેઓ શા માટે જન્મે છે? અને વારંવાર મનુષ્યોમાં કેમ અવતરે છે—એ અમને કહો, અમે પૂછીએ છીએ.

વિસ્તરેણૈવ સર્વાણિ કર્મ્માણિ રિપુઘાતિનઃ। શ્રોતુમિચ્છામહે સમ્યગ્ દેહૈઃ કૃષ્ણસ્ય ધીમતઃ ।। ૩૫.

અમે કૃષ્ણના બધા કાર્યો, જે શત્રુઓના વિનાશક છે અને જુદા-જુદા અવતારોમાં થયા છે, એ બધું વિગતે સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ.

કર્મ્મણામાનુપૂર્વ્યઞ્ચ પ્રાદુર્ભાવાશ્ચ યે પ્રભો । યા ચાસ્ય પ્રકૃતિઃ સૂત તાશ્ચાસ્માન્ વક્તુમર્હસિ ।। ૩૫.

હે સ્વામી, કૃષ્ણના કાર્યોની ક્રમવાર કથા, તેમના અવતાર અને તેમની સ્વભાવ—સૂત, એ બધું અમને કહેવું જોઈએ.

કથં સ ભગવાન્ વિષ્ણુઃ સુરેષ્વરિનિષૂદનઃ। વસુદેવકુલે ધીમાન્ વાસુદેવત્વમાગતઃ ।। ૩૫.

ભગવાન વિષ્ણુ, દેવોના દુશ્મનોના વિનાશક અને વિદ્વાન, વાસુદેવના ઘરમાં વાસુદેવ તરીકે કેવી રીતે અવતર્યા?

અમરૈઃ સૂત કિં પુણ્યં પુણ્યકૃદ્ભિરલંકૃતમ્। દેવલોકં સમુત્સૃજ્ય મર્ત્યલોકમિહાગતઃ ।। ૩૫.

હે સૂત, અમર દેવોએ કયું પુણ્ય કર્યું હતું કે તેઓ દેવલોક છોડીને, પુણ્યથી શોભિત થઈ, અહીં મનુષ્યલોકમાં આવ્યા?

દેવમાનુષયોર્નેતા ભૂર્ભુવઃપ્રસવો હરિઃ। કિમર્થં દિવ્યમાત્માનં માનુષે સમવેશયત્ ।। ૩૫.

હરિ, દેવ અને મનુષ્યોના નેતા, ભૂલોક અને સ્વર્ગના સર્જક—એ દિવ્ય આત્માએ માનવ સ્વરૂપ કેમ ધારણ કર્યું?

યશ્ચક્રં વર્તયત્યેકો મનુષ્યાણાં મનોમયમ્। મનુષ્યે સ કથં બુદ્ધિં ચક્રે ચક્રભૃતાં વરઃ ।। ૩૫.

જે એકલાએ મનુષ્યોના મનથી બનેલા ચક્રને ફેરવે છે—એ ચક્રધારી શ્રેષ્ઠે મનુષ્યોમાં બુદ્ધિ કેવી રીતે ઉત્પન્ન કરી?

ગોપાયનં યઃ કુરુતે જગતાં સાર્વ્વલૌકિકમ્। સ કથં ગાં ગતો વિષ્ણુર્ગોપમન્વકરોત્પ્રભુઃ ।। ૩૫.

જે જગતમાં ગોપાલનને સર્વત્ર પ્રસરાવનાર છે—એ વિષ્ણુ ભગવાન ગાયોમાં કેવી રીતે ગયા અને ગોપાળ બન્યા?

મહાભૂતાનિ ભૂતાત્મા યો દદાર ચકાર હ। શ્રીગર્ભઃ સ કથં ગર્ભે સ્ત્રિયા ભૂચરયા ધૃતઃ ।। ૩૫.

જે ભૂતાત્મા મહાભૂતોને વિભાજિત અને સર્જન કરનાર છે—એ શ્રીધારી પૃથ્વી પર સ્ત્રીના ગર્ભમાં કેવી રીતે ધારણ થયા?

યેન લોકાન્ ક્રમૈર્જિત્ત્વા ત્રિભિસ્ત્રીંસ્ત્રિદશેપ્સયા। સ્થાપિતા જગતો માર્ગાસ્ત્રિવર્ગપ્રવરાસ્ત્રયઃ ।। ૩૫.

જે ત્રણ પગલાંમાં જગતને જીતીને, ત્રણ શ્રેષ્ઠ પુરુષાર્થ—જગતના માર્ગો સ્થાપ્યા.

યોઽન્તકાલે જગત્પીત્વા કૃત્વા તોયમયં વપુઃ। લોકમેકાર્ણવં ચક્રે દૃશ્યાદૃશ્યેન વર્ત્મના ।। ૩૫.

જે અંતકાળે જગતને પી ગયા, જળમય રૂપ ધારણ કર્યું, અને દૃશ્ય-અદૃશ્ય માર્ગે આખું જગત એક મહાસાગર બનાવી દીધું.

યઃ પુરાણે પુરાણાત્મા વારાહં વપુરાસ્થિતઃ। દદૌ જિત્ત્વા વસુમતીં સુરાણાં સુરસત્તમઃ ।। ૩૫.

જે પ્રાચીન સમયમાં વરાહ રૂપ ધારણ કરીને, પૃથ્વીને જીતીને દેવોને આપી, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.

યેન સૈંહં વપુઃ કૃત્વા દ્વિધાકૃત્વા ચ યત્પુનઃ। પૂર્વ્વદૈત્યો મહાવીર્ય્યો હિરણ્યકશિપુર્હતઃ ।। ૩૫.

જે સિંહરૂપ ધારણ કરીને અને પછી તેને બે ભાગમાં વિભાજિત કરીને, પૂર્વના મહાવીર દૈત્ય હિરણ્યકશિપુને મારે છે.

યઃ પુરા હ્યનલો ભૂત્વા ઔર્વ્વઃ સંવર્ત્તકો વિભુઃ। પાતાલસ્થોઽર્ણવગતઃ પપૌ તોયમયં હવિઃ ।। ૩૫.

જે વિભુએ પહેલાં ઔર્વ નામના અગ્નિરૂપે પાતાળમાં રહીને, સમ્વર્તક અગ્નિ બનીને, દરિયામાં પ્રવેશી પાણીથી બનેલા હવનને પીધું હતું.

સહસ્રચરણં દેવં સહસ્રાંશું સહસ્રશઃ। સહસ્રશિરસં દેવં યમાહુર્વૈ યુગે યુગે ।। ૩૫.

જે દેવને દરેક યુગમાં લોકો હજારો પગ, હજારો કિરણો અને હજારો મથાળાવાળો દેવ કહે છે.