વાયુપુરાણમ્

જાતા ભસ્મવ્યપોહિન્યાં બ્રહ્મર્ષિગણસમ્મતાઃ। વૈખાનસા મુનિગણાસ્તપઃશ્રુતપરાયણાઃ ।। ૪.

ભસ્મથી જન્મેલા વૈખાનસ મુનિગણો, બ્રહ્મર્ષિગણમાં માન્ય છે; તેઓ તપ અને જ્ઞાનમાં નિષ્ઠાવાન છે.

સ્રોતોભ્યસ્તસ્ય ચોત્પન્નાવશ્વિનૌ રૂપસમ્મિતૌ। વિદુર્જન્માક્ષરજસો વિમલા નેત્રસમ્ભવાઃ ૪.

તેમના પ્રવાહમાંથી રૂપમાં સમાન અશ્વિનીકુમાર જન્મ્યા, જેમનું જન્મ નિર્મળ, દાગરહિત અને આંખમાંથી થયેલું કહેવાય છે.

જ્યેષ્ઠાઃ પ્રજાનાં પતયઃ સ્રોતોભ્યસ્તસ્ય જજ્ઞિરે। ઋષયો રોમકૂપેભ્યસ્તથા સ્વેદમલોદ્ભવાઃ ।। ૪.

પ્રજાના જેઠ સ્વામી તેમના પ્રવાહમાંથી જન્મ્યા; ઋષિઓ વાળના રંદ્રોમાંથી અને બીજા સ્વેદના મલમાંથી ઉત્પન્ન થયા.

દારુણા હિ રુતે માસા નિર્યાસાઃ પક્ષસન્ધયઃ। વત્સરા યે ત્વહોરાત્રાઃ પિત્રં જ્યોતિશ્ચ દારુણમ્ ।। ૪.

માસો ખરાબ છે, પક્ષો એના સંધિ છે; વર્ષો, દિવસ-રાત અને પિતા એ કઠિન પ્રકાશ છે.

રૌદ્રં લોહિતમિત્યાહુર્લોહિતં કનકં સ્મૃતમ્। તન્મૈત્રમિતિ વિજ્ઞેયં ધૂમશ્ચ પશવઃ સ્મૃતાઃ ।। ૪.

જે ભયાનક છે તેને લાલ કહેવાય છે, લાલને સોનુ માનવામાં આવે છે; તે મિત્રરૂપ છે અને ધૂમ્રપાન પશુઓ કહેવાય છે.

યેઽર્ચ્ચિષસ્તસ્ય તે રુદ્રાસ્તથાદિત્યાઃ સમુદ્ભવાઃ। અઙ્ગારેભ્યઃ સમુત્પન્ના જ્યોતિષો દિવ્યમાનુષાઃ ।। ૪.

તેમની જ્વાળાઓ રુદ્રો છે, તેમ જ આદિત્યો જન્મ્યા; અંગારોમાંથી દૈવી અને માનવ પ્રકાશ ઉત્પન્ન થયા.

આદિમાનસ્ય લોકસ્ય બ્રહ્મા બ્રહ્મસમુદ્ભવઃ। સર્વકામદમિત્યાહુસ્તત્ર કન્યામુદાહરન્ ।। ૪.

મનના જગતના આરંભે બ્રહ્મા, જે બ્રહ્મમાંથી જન્મેલા છે, સર્વ ઈચ્છાઓ પૂરી પાડનાર કહેવાય છે; ત્યાં એક કન્યા પણ ઉલ્લેખાય છે.

બ્રહ્મા સુરગુરુસ્તત્ર ત્રિદશૈઃ સંપ્રસીદતિ। ઇમે વૈ જનયિષ્યન્તિ પ્રજાઃ સર્વાઃ પ્રજેશ્વરાઃ ।। ૪.

ત્યાં દેવગુરુ બ્રહ્મા ત્રીસત્રીસ દેવોથી પ્રસન્ન થાય છે; આ બધા પ્રજાપતિઓ સર્વ પ્રજાનો સર્જન કરશે.

સ્વે પ્રજાનાં પતયઃ સર્વે ચાપિ તપસ્વિનઃ। તત્પ્રસાદાદિમાઁલ્લોકાન્ધારયેયુરિમાઃ ક્રિયાઃ ।। ૪.

બધા પ્રજાપતિઓ અને તપસ્વીઓ તેમના આશીર્વાદથી આ લોક અને ક્રિયાઓની શરૂઆતથી જાળવે છે.

દ્વન્દ્વં સંવર્દ્ધયામાસ તવ તેજોવિવર્દ્ધનમ્। દેવેષુ વેદવિદ્વાંસઃ સર્વે રાજર્ષયસ્તથા ।। ૪.

તેમણે જોડીને વધાર્યા, તારી તેજસ્વિતા વધારી; દેવોમાં, બધા વેદજ્ઞ અને રાજર્ષિઓ પણ હતા.

વેદમન્ત્ર પરાઃ સર્વે પ્રજાપતિગુણોદ્ભવાઃ। અનન્તં બ્રહ્મ સત્યઞ્ચ તપશ્ચ પરમં ભુવિ ।। ૪.

બધા વેદમંત્રોમાં નિષ્ઠાવાન છે, પ્રજાપતિના ગુણોથી યુક્ત છે; અનંત બ્રહ્મ, સત્ય અને ધરતી પર શ્રેષ્ઠ તપ છે.

સર્વે હિ વયમેતે ચ તવૈવ પ્રસવઃ પ્રભો। બ્રહ્મ ચ બ્રાહ્મણાશ્ચૈવ લોકાશ્ચૈવ ચરાચરાઃ ।। ૪.

હે પ્રભુ, અમે બધા અને બ્રહ્મા, બ્રાહ્મણો તથા ચાલતા-અચાલતા બધા લોકો તમારા જ સંતાન છીએ.

મરીચિમાદિતઃ કૃત્વા દેવાશ્ચ ઋષિભિઃ સહ। અપત્યાનીહ સઞ્ચિન્ત્ય તેઽપત્યઙ્કામયામહે ।। ૪.

મરીચિ અને દેવતાઓ તથા ઋષિઓની પ્રથમ રચના કરીને, અમે સંતાન વિશે વિચાર્યું અને હવે સંતાનની ઇચ્છા કરીએ છીએ.

તસ્મિન્ યજ્ઞે મહાભાગા દેવાશ્ચ ઋષિભિઃ સહ। એતદ્વંશસમુદ્ભૂતાઃ સ્થાનકાલાભિમાનિનઃ ।। ૪.

એ યજ્ઞમાં, હે મહાન, દેવતાઓ અને ઋષિઓ, જે આ વંશમાંથી ઉત્પન્ન થયા, તેઓ પોતપોતાના સ્થાન અને સમયના સ્વામી બન્યા.

ન ચ તેનૈવ રૂપેણ સ્થાપયેયુરિમાઃ પ્રજાઃ। યુગાદિનિધનાચ્ચૈવ સ્થાપયેયુરિમાઃ પ્રજાઃ ।। ૪.

તેઓએ એ જ રૂપમાં આ પ્રજાઓને સ્થાપિત કરી નહોતી; યુગના આરંભથી અંત સુધી તેઓએ આ જીવોને સ્થાપિત કર્યા.

તતોઽબ્રવીલ્લોકગુરુઃ પરમિત્યવિચારયન્ । એવં દેવા વિનિશ્ચિત્ય મયા સૃષ્ટા ન સંશયઃ। ભવતાં વંશસમ્ભૂતાઃ પુનરેતે મહર્ષયઃ ।। ૪.

પછી લોકગુરુએ ઊંચી સત્યતા વિચારતાં કહ્યું: 'હે દેવતાઓ, તમે વિચાર કરીને મારા દ્વારા સર્જાયા છો, તેમાં કોઈ શંકા નથી; આ મહર્ષિઓ ફરીથી તમારા વંશમાંથી જન્મ્યા છે.'

તેષાં ભૃઘોઃ કીર્તયિષ્યે વંશં પૂર્વમહાત્મનઃ। વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ પ્રથમસ્ય પ્રજાપતેઃ ।। ૪.

હવે હું ભૃગુ નામના પૂર્વજ મહાત્માનો વંશ વિગતે અને ક્રમવાર કહીશ, જે પ્રથમ પ્રજાપતિ હતા.

ભાર્યા ભૃગોરપ્રતિમે ઉત્તમેઽભિજને શુભે। હિરણ્યકશિપોઃ કન્યા દિવ્યા નામ પરિશ્રુતા। પુલોમ્નશ્ચાપિ પૌલોમી દુહિતા વર વર્ણિની ।। ૪.

ભૃગુની અપ્રતિમ, ઉત્તમ અને શુભ પત્ની, હિરણ્યકશિપુની દિવ્ય અને પ્રસિદ્ધ પુત્રી હતી; અને પુલોમનની સુંદર પુત્રી પૌલોમીએ પણ ભૃગુને પત્ની તરીકે મળી.

ભૃગોસ્ત્વજનયદ્દિવ્યા કાવ્યં વેદવિદાં વરમ્। દેવાસુરાણામાચાર્યં શુક્રઙ્કવિસુતં ગ્રહમ્ ।। ૪.

ભૃગુ પાસેથી દિવ્ય સ્ત્રીએ કવિને જન્મ આપ્યો, જે વેદજ્ઞોમાં શ્રેષ્ઠ, દેવ-અસુરોના આચાર્ય અને કવિપુત્ર શુક્ર ગ્રહ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

સ શુક્રશ્ચોશના ખ્યાતઃ સ્મૃતઃ કાવ્યોઽપિ નામતઃ। પિતૄણાં માનસી કન્યા સોમપાનાં યશસ્વિની। શુક્રસ્ય ભાર્યાઙ્ગી નામ વિજજ્ઞે ચતુરઃ સુતાન્ ।। ૪.

એ શુક્રને ઉશના પણ કહે છે અને કવિ નામથી પણ ઓળખાય છે; પિતૃઓની મનથી ઉત્પન્ન, સોમપાન કરનારી યશસ્વિ કન્યા અંગી શુક્રની પત્ની બની અને તેણે ચાર પુત્રોને જન્મ આપ્યો.

બ્રાહ્મેણ તેજસા યુક્તઃ સ ચાતો બ્રહ્મવિત્તમઃ। તસ્યામેવ તુ ચત્વારઃ પુત્રાઃ શુક્રસ્ય જજ્ઞિરે ।। ૪.

બ્રહ્માના તેજથી યુક્ત હોવાથી તે બ્રહ્મજ્ઞાનોમાં શ્રેષ્ઠ થયો; અને એ જ અંગીમાંથી શુક્રને ચાર પુત્રો જન્મ્યા.

ત્વષ્ટા વરૂત્રી દ્વાવેતૌ શણ્ડામર્કૌ ચ તાવુભૌ। તે તદાદિત્યસઙ્કાશા બ્રહ્મ કલ્પાઃ પ્રભાવતઃ ।। ૪.

ત્વષ્ટા અને વરુત્રી, એ બે, તથા શંડ અને મર્કા, એ બે પણ; એ બધા સૂર્ય સમાન તેજસ્વી અને શક્તિમાં બ્રહ્મા સમાન હતા.

રઞ્જનઃ પૃથુરશ્મિશ્ચ વિદ્વાન્યશ્ચ બૃહદ્ગિરાઃ। વરૂત્રિણઃ સુતા હ્યેતે બ્રહ્મિષ્ઠાઃ સુરયાજકાઃ ।। ૪.

રંજન, પૃથુ, અસ્મિ અને વિદ્વાન બૃહદ્ગિરા—આ બધા વરુત્રીના પુત્રો છે, બ્રહ્મનિષ્ઠ અને દેવોની પૂજા કરનારા છે.

ઇજ્યાધર્મવિનાશાર્થં મનુમેત્યાભ્યયોજયન્। નિરસ્યમાનં વૈ ધર્મં દૃષ્ટ્વેન્દ્રો મનુમબ્રવીત્ ।। ૪.

અન્યાયી યજ્ઞના નાશ માટે તેઓ મનુને મળ્યા અને તેને જોડ્યા; ધર્મને દૂર થતો જોઈને ઇન્દ્રે મનુને કહ્યું.

એતૈરેવ તુ કામં ત્વાં પ્રાપયિષ્યામિ યાજનમ્। શ્રુત્વેન્દ્રસ્ય તુ તદ્વાક્યં તસ્માદ્ દેશાદપાક્રમન્ ।। ૪.

'આ જ લોકો દ્વારા હું તને યજ્ઞ કરાવીશ,' એમ ઇન્દ્રે કહ્યું; ઇન્દ્રના એ વચન સાંભળીને તેઓ એ સ્થળેથી દૂર ગયા.

તિરોભૂતેષુ તેષ્વિન્દ્રો ધર્મપત્નીઞ્ચ ચેતનામ્। ગ્રહેણ મોચયિત્વા તુ તતઃ સોઽનુસસાર તામ્ ।। ૪.

જ્યારે તેઓ અદૃશ્ય થયા, ત્યારે ઇન્દ્રે ધર્મપત્ની અને ચેતનાને બંધનમાંથી મુક્ત કરી અને પછી તેના પાછળ ગયો.

તત ઇન્દ્રવિનાશાય યતમાનાન્ યતીંસ્તુ તાન્ । તત્રાગતાન્ પુનર્દૃષ્ટ્વા દુષ્ટાનિન્દ્રઃ પ્રહન્યતુ। સુષ્વાપ દેવદેવસ્ય વેદ્યાં વૈ દક્ષિણે તતઃ ।। ૪.

પછી, ઇન્દ્રના વિનાશ માટે પ્રયત્નશીલ યતિઓ ત્યાં આવ્યા, અને ફરીથી દેખાયા ત્યારે ઇન્દ્રે દુષ્ટોને પરાજય આપ્યો; ત્યારબાદ તે દેવદેવતાના યજ્ઞમંડપના દક્ષિણ ભાગે સુઈ ગયો.

તેષાન્તુ ભક્ષ્યમાણાનાં તત્ર શાલાવૃકૈઃ સહ। શીર્ષાણિ ન્યપતંસ્તાનિ ખર્જૂરાણ્યભવંસ્તતઃ ।। ૪.

ત્યાં શાલા વાઘો દ્વારા તેઓ ભક્ષાતા હતા ત્યારે તેમના માથા પડી ગયા અને તેમાંથી ખજૂરના વૃક્ષો ઉગ્યા.

એવં વરૂત્રિણઃ પુત્રા ઇન્દ્રેણ નિહતાઃ પુરા। યજન્યાં દેવયાની ચ શુક્રસ્ય દુહિતાઽભવત્ ।। ૪.

આ રીતે, વરુત્રીના પુત્રોને ઇન્દ્રે પૂર્વે યજ્ઞમાં મારી નાખ્યા હતા, અને દેવયાની શુક્રની પુત્રી બની.