વાયુપુરાણમ્

ઉપસઙ્ગં વસુઞ્ચાપિ તનયૌ દેવરક્ષિતૌ। એવં દશ સુતાસ્તસ્ય કંસસ્તાનપ્યઘાતયત્ ।। ૩૪.

ઉપસંગ અને વસુ, દેવો દ્વારા રક્ષિત પુત્રો પણ જન્મ્યા; કમ્સે એ દસ પુત્રોને પણ માર્યા.

વિજયં રોજનઞ્ચૈવ વર્દ્ધમાનં તથૈવ ચ। એતાન્ સર્વ્વાન્ મહાભાગાનુપદેવા વ્યજાયત ।। ૩૪.

વિજય, રોજન અને વર્ધમાન—આ મહાભાગ્યવંતી પુત્રો ઉપદેવામાંથી જન્મ્યા.

સ્વગાહવં મહાત્માનં વૃક દેવી ત્વજાયત । આગાહી ચ સ્વસા ચૈવ સુરૂપા શિશિરાયિણી ।। ૩૪.

વૃકદેવીમાંથી મહાત્મા સ્વગાહવ જન્મ્યા; આગાહી, સવસા, સુરૂપા અને શિશિરાયિણી પણ જન્મી.

સપ્તમં દેવકીપુત્રં સુનાસા સુષુવે ભુવમ્। ગવેષણં મહાભાગં સઙ્ગ્રામે ચિત્ર યોધિનમ્ ।। ૩૪.

દેવકીનો સાતમો પુત્ર સુનાસા ધરા પર જન્મ્યો; ગવેષણ મહાભાગ્યવંત અને યુદ્ધમાં વિશિષ્ટ યોદ્ધા હતો.

શ્રાદ્ધદેવં પુરા યેન વને વિરચિતા દ્વિજાઃ। શૈબ્યાયામદદચ્છૌરિઃ પુત્રં કૌશિકમવ્યયમ્ ।। ૩૪.

શ્રાદ્ધદેવ માટે દ્વિજોએ વનમાં વિધિ કરી હતી; શૌરીએ શૈબ્યાને અવ્યય પુત્ર કૌશિક આપ્યો.

સુગન્ધી વનરાજી ચ શૌરેરાસ્તાં પરિગ્રહઃ। પુણ્ડ્રશ્ચ કપિલશ્ચૈવ વસુદેવાત્મજૌ હિ તૌ। તયો રાજાઽભવત્ પુણ્ડ્રઃ કપિલસ્તુ વનં યયો ।। ૩૪.

સુગંધિ અને વનરાજી શૌરીની પત્નીઓ હતી; પુણ્ડ્ર અને કપિલ, વસુદેવના પુત્રો, એમાંથી જન્મ્યા. પુણ્ડ્ર રાજા બન્યો, કપિલ વનમાં ગયો.

તસ્યાં સમભવદ્વીરો વસુદેવાત્મજો બલી। રાજા નામ નિષાદોઽસૌ પ્રથમઃ સ ધનુર્દ્ધરઃ ।। ૩૪.

એમાંથી વસુદેવનો બલવાન પુત્ર જન્મ્યો; એ પ્રથમ રાજા નિષાદ હતો, ધનુષ ધારણ કરતો.

વિખ્યાતો દેવરાતસ્ય મહાભાગઃ સુતોઽભવત્। પણ્ડિતાનાં મતં પ્રાહુર્દેવશ્રવસમુદ્ભવમ્ ।। ૩૪.

દેવરાતનો પ્રસિદ્ધ પુત્ર બહુ નામી થયો; પંડિતો કહે છે કે તે દેવશ્રવસમાંથી જન્મ્યો હતો.

અસ્મક્યાં લભતે પુત્રમનાદૃષ્ટિં યશસ્વિનમ્। નિવર્ત્તઃ શક્રશત્રુઘ્નં શ્રાદ્ધદેવં મહાબલમ્ ।। ૩૪.

અસ્મક વંશમાં એક પુત્ર મળ્યો, જે બહુ પ્રસિદ્ધ અને માન્ય હતો; નિવર્ત્ત, જે ઇન્દ્રના દુશ્મનોનો વિનાશક અને શ્રાદ્ધદેવ, મહાબળશાળી હતો.

અજાયત શ્રાદ્ધદેવો નિષધાદિર્યતઃ શ્રુતઃ। એકલવ્યો મહાવીર્યો નિષાદૈઃ પરિવર્દ્ધિતઃ ।। ૩૪.

શ્રાદ્ધદેવનો જન્મ થયો, જેના પરથી નિષધ અને બીજા જાણીતા થયા; મહાવીર્ય એકલવ્ય નિષાદોમાં ઉછર્યો.

ગણ્ડૂષાયાનપત્યાય કૃષ્ણસ્તુષ્ટોઽદદત્ સુતૌ। ચારુદેષ્ણઞ્ચ સામ્બઞ્ચ કૃતાસ્ત્રૌ શસ્તલક્ષણૌ ।। ૩૪.

ગંડૂષા સંતાનવિહિન હતી, તો કૃષ્ણ પ્રસન્ન થઈને બે પુત્ર આપ્યા: ચારુદેષ્ન અને સામ્બ, બંને શસ્ત્રમાં નિપુણ અને શુભ લક્ષણ ધરાવતા.

તન્તિજસ્તન્તિમાલશ્ચ સ્વપુત્રૌ કનકસ્ય તુ। વસ્તાવનેસ્ત્વપુત્રાય વસુદેવઃ પ્રતાપવાન્। સૌતિર્દદૌ સુતં વીરં શૌરિં કૌશિકમેવ ચ ।। ૩૪.

તંતિજ અને તંતિમાલા કનકાના પોતાના પુત્ર હતા; વસ્તાવન સંતાનવિહિન હતો, તો પ્રતાપી વસુદેવે તેને દત્તકપુત્ર તરીકે શૌરી અને કૌશિક આપ્યા.

તપાશ્ચ કોધનુશ્ચૈવ વિરજાઃ શ્યામસૃઞ્જિમૌ। અનપત્યોઽભવચ્છ્યામઃ શ્યામકસ્તુ વનં યયૌ। જુગુપ્સમાનો ભોજત્વં રાજર્ષિત્વમવાપ્નુયાત્ ।। ૩૪.

તપા, કોધનુ, વિરજા અને શ્યામસૃન્જિનો જન્મ થયો; શ્યામ સંતાનવિહિન રહ્યો, અને શ્યામક વનમાં ગયો, ભોજપદથી દૂર રહ્યો, છતાં રાજર્ષિ બન્યો.

ય ઇદં જન્મ કૃષ્ણસ્ય પઠતે નિયતવ્રતઃ। શ્રાવયેદ્બ્રાહ્મણઞ્ચાપિ સુમહત્સુખમાપ્નુયાત્ ।। ૩૪.

જે કોઈ નિયમિત વ્રતથી કૃષ્ણનો જન્મ વાંચે છે, અથવા બ્રાહ્મણને સંભળાવે છે, તે બહુ સુખ પામે છે.

દેવદેવો મહાતેજાઃ પૂર્વ્વં કૃષ્ણઃ પ્રજાપતિઃ । વિહારાર્થં મનુષ્યેષુ જજ્ઞે નારાયણઃ પ્રભુઃ ।। ૩૪.

દેવોના દેવ, મહાતેજસ્વી કૃષ્ણ, પહેલાં પ્રજાપતિ હતા; મનુષ્યોમાં વિહાર માટે, નારાયણ સ્વયં જન્મ્યા.

દેવક્યાં વસુદેવેન તપસા પુષ્કરેક્ષણઃ। ચતુર્બાહુઃ સ વિજ્ઞેયો દિવ્યરૂપઃ શ્રિયાન્વિતઃ ।। ૩૪.

દેવકી અને વસુદેવના તપથી, કમળનયન, ચતુરભુજ, દિવ્ય સ્વરૂપ અને શ્રીયુક્ત, ઓળખાય છે.

પ્રકાશો ભગવાન્ યોગી કૃષ્ણો માનુષમાગતઃ। અવ્યક્તોઽવ્યક્તલિઙ્ગસ્થઃ સ એવ ભગવાન્ પ્રભુઃ ।। ૩૪.

ભગવાન યોગી કૃષ્ણ માનવ સ્વરૂપે પ્રગટ થયા, છતાં અવ્યક્ત અને અવ્યક્તલિંગમાં સ્થિત, એ જ ભગવાન અને સ્વામી છે.

નારાયણો યતશ્ચક્રે પ્રભવં ચાવ્યયો હિ સઃ। દેવો નારાયણો ભૂત્વા હરિરાસીત્સનાતનઃ ।। ૩૪.

નારાયણમાંથી સર્જન થયું અને તે અવ્યય છે; દેવ નારાયણ બનીને, હરી સનાતન રહ્યા.

યોઽસૃજચ્ચાદિપુરુષં પુરા ચક્રે પ્રજાપતિમ્। અદિતેરપિ પુત્રત્વમેત્ય યાદવનન્દનઃ। દેવો વિષ્ણુરિતિ ખ્યાતઃ શક્રાદવરજોઽભવત્ ।। ૩૪.

જે પૂર્વે આદિપુરુષનું સર્જન કરી, તેને પ્રજાપતિ બનાવ્યો, એ અદિતિનો પુત્ર બની, યાદવનો આનંદ અને દેવ વિષ્ણુ તરીકે ઇન્દ્રનો નાના ભાઈ થયો.

પ્રસાદજં યસ્ય વિભોરદિત્યાઃ પુત્રકારણમ્। વધાર્થં સુરશત્રૂણાં દૈત્યદાનવરક્ષસામ્ ।। ૩૪.

વિભૂના પ્રસાદથી અદિતીએ પુત્ર મેળવ્યો, દેવોના દુશ્મન — દૈત્ય, દાનવ અને રાક્ષસ —ના વિનાશ માટે.

યયાતિવંશજસ્યાથ વસુદેવસ્ય ધીમતઃ। કુલં પુણ્યં યતઃ કર્મ ભેજે નારાયણઃ પ્રભુઃ ।। ૩૪.

પછી યયાતિ વંશના ધીર્માન વસુદેવના પવિત્ર કુળને, તેના પુણ્યના કારણે, નારાયણ સ્વામીયે પોતાના કાર્ય માટે પસંદ કર્યું.

સાગરાઃ સમકમ્પન્ત ચેલુશ્ચ ધરણીધરાઃ। જજ્વલુશ્ચાગ્નિહોત્રાણિ જાયમાને જનાર્દને ।। ૩૪.

સાગર ધ્રૂજ્યા, પર્વતો કાંપ્યા અને અગ્નિહોત્રો તેજથી જલ્યા, જનાર્દનના જન્મ સમયે.

શિવાશ્ચ પ્રવવુર્વાતાઃ પ્રશાન્તિમભવદ્રજઃ। જ્યોતીંષ્યભ્યધિકં રેજુર્જાયમાને જનાર્દને ।। ૩૪.

શુભ પવન વહ્યા, ધૂળ શાંત થઈ, અને દીવો વધુ તેજથી ચમક્યા, જનાર્દનના જન્મ સમયે.

અભિજિન્નામ નક્ષત્રં જયન્તી નામ શર્વરી। મુહૂર્ત્તો વિજયો નામ યત્ર જાતો જનાર્દનઃ ।। ૩૪.

અભિજિત નામનું નક્ષત્ર, જયંતી નામની રાત્રિ અને વિજય નામનો મુહૂર્ત — એ સમયે જનાર્દનનો જન્મ થયો.

અવ્યક્તઃ શાશ્વતઃ કૃષ્ણો હરિર્નારાયણઃ પ્રભુઃ। જાયતે સ્મૈવ ભગવાન્ નયનૈર્મોહયન્ પ્રજાઃ ।। ૩૪.

કૃષ્ણ, શાશ્વત, અવ્યક્ત, હરી, નારાયણ સ્વામી, ખરેખર જન્મ્યા, અને પોતાના રૂપથી પ્રજાને મોહિત કર્યા.

આકાશાત્ પુષ્પવૃષ્ટીશ્ચ વવર્ષ ત્રિદશેશ્વરઃ। ગીર્ભિર્મઙ્ગલયુક્તાભિઃ સ્તુવન્તો મધુસૂદનમ્। મહર્ષયઃ સગન્ધર્વા ઉપતસ્થુઃ સહસ્રશઃ ।। ૩૪.

આકાશમાંથી દેવોના સ્વામી ફૂલની વરસાદ વરસાવ્યા; હજારો મહર્ષિ અને ગંધર્વો શુભ ગીતો ગાઈને મધુસૂદનને સન્માન આપ્યા.

વસુદેવસ્તુ તં રાત્રૌ જાતં પુત્રમધોક્ષજમ્। શ્રીવત્સલક્ષણં દૃષ્ટ્વા દિવિ દિવ્યૈઃ સુલક્ષણૈઃ। ઉવાચ વસુદેવઃ સ્વં રૂપં સંહર વૈ પ્રભો ।। ૩૪.

વસુદેવએ રાત્રે જન્મેલા પોતાના પુત્ર, અદભૂત ચિહ્નો અને શ્રીવત્સના લક્ષણો ધરાવનારને જોઈને કહ્યું: 'પ્રભુ, તમારું સ્વરૂપ પાછું ખેંચો.'

ભીતોઽહં કંસતસ્તાત એતદેવ બ્રવીમ્યહમ્। મમ પુત્રા હતાસ્તેન જ્યેષ્ઠાસ્તેઽદ્ભુતદર્શનાઃ ।। ૩૪.

પિતાજી, હું કંસથી ડરું છું; એટલું જ કહું છું. મારા મોટા પુત્રો, અદભૂત દેખાવ ધરાવતા, એણે મારી નાખ્યા છે.

વસુદેવવચઃ શ્રુત્વા રૂપં સ હૃતવાન્ પ્રભુઃ। અનુજ્ઞાતઃ પિતા ત્વેનં નન્દગોપગૃહં ગતઃ। ઉગ્રસેનમતે તિષ્ઠન્ યશોદાયૈ તદા દદૌ ।। ૩૪.

વસુદેવના શબ્દો સાંભળીને પ્રભુએ પોતાનું સ્વરૂપ પાછું ખેંચ્યું; પિતાની મંજૂરીથી તે નંદગોપના ઘરમાં ગયો અને ઉગ્રસેનની સલાહ પ્રમાણે યશોદાને આપ્યો.