વાયુપુરાણમ્

કેશૈર્લમ્બૈઃ સમુદ્ભૂતસ્તસ્માત્તુ પુલહઃ સ્મૃતઃ । વસુમધ્યાત્સમુત્પન્નો વસુમાન્ વસુધાશ્રયઃ ।। ૪.

લાંબા વાળમાંથી પુલહ ઉત્પન્ન થયા, તેથી તેમનું નામ પુલહ છે; વસુઓના મધ્યમાંથી વસુમાન જન્મ્યા, જે ધરા પર નિવાસ કરે છે.

વસિષ્ઠ ઇતિ તત્ત્વજ્ઞૈઃ પ્રોચ્યતે વ્રહ્મવાદિભિઃ । ઇત્યેતે બ્રહ્મણઃ પુત્રા માનસાઃ ષણ્મહર્ષયઃ ।। ૪.

જેમ સત્યજ્ઞાની અને બ્રહ્મવિદો કહે છે, તેમ તેને વસિષ્ઠ કહેવામાં આવે છે; આ રીતે, આ છ મહર્ષિ બ્રહ્માના માનસપુત્રો છે.

લોકસ્ય સન્તાનકરાસ્તૈરિમા વર્દ્ધિતાઃ પ્રજાઃ। પ્રજાપતય ઇત્યેવં પઠ્યન્તે બ્રહ્મણઃ સુતાઃ ।। ૪.

આ લોકના સંતાનદાતા છે, જેમણે આ પ્રજાઓ વધારી; તેથી બ્રહ્માના પુત્રોને પ્રજાપતિ કહેવામાં આવે છે.

અપરે પિતરો નામ એતૈરેવ મહર્ષિભિઃ। ઉત્પાદિતા ઋષિગણાઃ સપ્ત લોકેષુ વિશ્રુતાઃ ।। ૪.

બીજા પિતૃઓ પણ એ મહાન ઋષિઓ દ્વારા ઉત્પન્ન થયા હતા; એ સાત ઋષિગણો જગતમાં પ્રસિદ્ધ છે.

મારીચા ભાર્ગવાશ્ચૈવ તથૈવાઙ્ગિરસોઽપરે। પૌલસ્ત્યાઃ પૌલહાશ્ચૈવ વાસિષ્ઠાશ્ચૈવ વિશ્રુતાઃ। આત્રેયાશ્ચ ગણાઃ પ્રોક્તાઃ પિતૄણાં લોકવિશ્રુતાઃ ।। ૪.

મારીચિ, ભૃગુ, અંગિરસ, પૌલસ્ત્ય, પૌલહ, પ્રસિદ્ધ વશિષ્ઠ અને આત્રેય—આ બધા પિતૃગણો જગતમાં જાણીતા છે.

એતે સમાસતસ્તાત પુરૈવ તુ ગુણાસ્ત્રયઃ। અપૂર્વશ્ચ પ્રકાશાશ્ચ જ્યોતિષ્મન્તશ્ચ વિશ્રુતાઃ ।। ૪.

હે પ્રિય, સંક્ષિપ્તમાં કહીએ તો, એ બધા પ્રાચીનકાળમાં ત્રણ ગુણ ધરાવતા હતા—અદ્વિતીય, તેજસ્વી અને પ્રકાશમાન, જેમ કે જાણીતા છે.

તેષાં રાજા યમો દેવો યમૈર્વિહિતકલ્મષાઃ। અપરે પ્રજાનાં પતયસ્તાઞ્છૃણુધ્વમતન્દ્રિતાઃ ।। ૪.

એમાં યમ દેવ રાજા છે, અને દોષ ધરાવનારાઓને યમ દ્વારા વશમાં રાખવામાં આવે છે; બીજા પ્રજાપતિઓ છે—તેમના નામો ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો.

કર્દ્દમઃ કશ્યપઃ શેષો વિક્રાન્તઃ સુશ્રુવાસ્તથા। બહુપુત્રઃ કુમારશ્ચ વિવસ્વાન્ સ શુચિશ્રવાઃ ।। ૪.

કર્દમ, કશ્યપ, શેષ, વિક્રાંત, સુશ્રુવ, બહુપુત્ર, કુમાર, વિવસ્વાન અને શુચિશ્રવ—આ બધા નામ છે.

પ્રચેતસોઽરિષ્ટનેમિર્બહુલસ્વ પ્રજાપતિઃ। ઇત્યેવમાદયોઽન્યેઽપિ બહવશ્ચ પ્રજેશ્વરાઃ ।। ૪.

પ્રચેતા, અરીષ્ટનેમિ, બહુલસ્વ અને પ્રજાપતિ—આ રીતે અનેક બીજા પણ પ્રજાના સ્વામી છે.

કુશોચ્ચયા વાલખિલ્યાઃ સમ્ભૂતાઃ પરમર્ષયઃ। મનોજવાઃ સર્વગતાઃ સાર્વભૌમાશ્ચ તેઽભવન્ ।। ૪.

કુશના ટોચમાંથી વાલખિલ્ય નામના મહાન ઋષિ જન્મ્યા; તેઓ મન જેટલા ઝડપી, સર્વત્ર વ્યાપક અને ધરતીના અધિપતિ બન્યા.

જાતા ભસ્મવ્યપોહિન્યાં બ્રહ્મર્ષિગણસમ્મતાઃ। વૈખાનસા મુનિગણાસ્તપઃશ્રુતપરાયણાઃ ।। ૪.

ભસ્મથી જન્મેલા વૈખાનસ મુનિગણો, બ્રહ્મર્ષિગણમાં માન્ય છે; તેઓ તપ અને જ્ઞાનમાં નિષ્ઠાવાન છે.

સ્રોતોભ્યસ્તસ્ય ચોત્પન્નાવશ્વિનૌ રૂપસમ્મિતૌ। વિદુર્જન્માક્ષરજસો વિમલા નેત્રસમ્ભવાઃ ૪.

તેમના પ્રવાહમાંથી રૂપમાં સમાન અશ્વિનીકુમાર જન્મ્યા, જેમનું જન્મ નિર્મળ, દાગરહિત અને આંખમાંથી થયેલું કહેવાય છે.

જ્યેષ્ઠાઃ પ્રજાનાં પતયઃ સ્રોતોભ્યસ્તસ્ય જજ્ઞિરે। ઋષયો રોમકૂપેભ્યસ્તથા સ્વેદમલોદ્ભવાઃ ।। ૪.

પ્રજાના જેઠ સ્વામી તેમના પ્રવાહમાંથી જન્મ્યા; ઋષિઓ વાળના રંદ્રોમાંથી અને બીજા સ્વેદના મલમાંથી ઉત્પન્ન થયા.

દારુણા હિ રુતે માસા નિર્યાસાઃ પક્ષસન્ધયઃ। વત્સરા યે ત્વહોરાત્રાઃ પિત્રં જ્યોતિશ્ચ દારુણમ્ ।। ૪.

માસો ખરાબ છે, પક્ષો એના સંધિ છે; વર્ષો, દિવસ-રાત અને પિતા એ કઠિન પ્રકાશ છે.

રૌદ્રં લોહિતમિત્યાહુર્લોહિતં કનકં સ્મૃતમ્। તન્મૈત્રમિતિ વિજ્ઞેયં ધૂમશ્ચ પશવઃ સ્મૃતાઃ ।। ૪.

જે ભયાનક છે તેને લાલ કહેવાય છે, લાલને સોનુ માનવામાં આવે છે; તે મિત્રરૂપ છે અને ધૂમ્રપાન પશુઓ કહેવાય છે.

યેઽર્ચ્ચિષસ્તસ્ય તે રુદ્રાસ્તથાદિત્યાઃ સમુદ્ભવાઃ। અઙ્ગારેભ્યઃ સમુત્પન્ના જ્યોતિષો દિવ્યમાનુષાઃ ।। ૪.

તેમની જ્વાળાઓ રુદ્રો છે, તેમ જ આદિત્યો જન્મ્યા; અંગારોમાંથી દૈવી અને માનવ પ્રકાશ ઉત્પન્ન થયા.

આદિમાનસ્ય લોકસ્ય બ્રહ્મા બ્રહ્મસમુદ્ભવઃ। સર્વકામદમિત્યાહુસ્તત્ર કન્યામુદાહરન્ ।। ૪.

મનના જગતના આરંભે બ્રહ્મા, જે બ્રહ્મમાંથી જન્મેલા છે, સર્વ ઈચ્છાઓ પૂરી પાડનાર કહેવાય છે; ત્યાં એક કન્યા પણ ઉલ્લેખાય છે.

બ્રહ્મા સુરગુરુસ્તત્ર ત્રિદશૈઃ સંપ્રસીદતિ। ઇમે વૈ જનયિષ્યન્તિ પ્રજાઃ સર્વાઃ પ્રજેશ્વરાઃ ।। ૪.

ત્યાં દેવગુરુ બ્રહ્મા ત્રીસત્રીસ દેવોથી પ્રસન્ન થાય છે; આ બધા પ્રજાપતિઓ સર્વ પ્રજાનો સર્જન કરશે.

સ્વે પ્રજાનાં પતયઃ સર્વે ચાપિ તપસ્વિનઃ। તત્પ્રસાદાદિમાઁલ્લોકાન્ધારયેયુરિમાઃ ક્રિયાઃ ।। ૪.

બધા પ્રજાપતિઓ અને તપસ્વીઓ તેમના આશીર્વાદથી આ લોક અને ક્રિયાઓની શરૂઆતથી જાળવે છે.

દ્વન્દ્વં સંવર્દ્ધયામાસ તવ તેજોવિવર્દ્ધનમ્। દેવેષુ વેદવિદ્વાંસઃ સર્વે રાજર્ષયસ્તથા ।। ૪.

તેમણે જોડીને વધાર્યા, તારી તેજસ્વિતા વધારી; દેવોમાં, બધા વેદજ્ઞ અને રાજર્ષિઓ પણ હતા.

વેદમન્ત્ર પરાઃ સર્વે પ્રજાપતિગુણોદ્ભવાઃ। અનન્તં બ્રહ્મ સત્યઞ્ચ તપશ્ચ પરમં ભુવિ ।। ૪.

બધા વેદમંત્રોમાં નિષ્ઠાવાન છે, પ્રજાપતિના ગુણોથી યુક્ત છે; અનંત બ્રહ્મ, સત્ય અને ધરતી પર શ્રેષ્ઠ તપ છે.

સર્વે હિ વયમેતે ચ તવૈવ પ્રસવઃ પ્રભો। બ્રહ્મ ચ બ્રાહ્મણાશ્ચૈવ લોકાશ્ચૈવ ચરાચરાઃ ।। ૪.

હે પ્રભુ, અમે બધા અને બ્રહ્મા, બ્રાહ્મણો તથા ચાલતા-અચાલતા બધા લોકો તમારા જ સંતાન છીએ.

મરીચિમાદિતઃ કૃત્વા દેવાશ્ચ ઋષિભિઃ સહ। અપત્યાનીહ સઞ્ચિન્ત્ય તેઽપત્યઙ્કામયામહે ।। ૪.

મરીચિ અને દેવતાઓ તથા ઋષિઓની પ્રથમ રચના કરીને, અમે સંતાન વિશે વિચાર્યું અને હવે સંતાનની ઇચ્છા કરીએ છીએ.

તસ્મિન્ યજ્ઞે મહાભાગા દેવાશ્ચ ઋષિભિઃ સહ। એતદ્વંશસમુદ્ભૂતાઃ સ્થાનકાલાભિમાનિનઃ ।। ૪.

એ યજ્ઞમાં, હે મહાન, દેવતાઓ અને ઋષિઓ, જે આ વંશમાંથી ઉત્પન્ન થયા, તેઓ પોતપોતાના સ્થાન અને સમયના સ્વામી બન્યા.

ન ચ તેનૈવ રૂપેણ સ્થાપયેયુરિમાઃ પ્રજાઃ। યુગાદિનિધનાચ્ચૈવ સ્થાપયેયુરિમાઃ પ્રજાઃ ।। ૪.

તેઓએ એ જ રૂપમાં આ પ્રજાઓને સ્થાપિત કરી નહોતી; યુગના આરંભથી અંત સુધી તેઓએ આ જીવોને સ્થાપિત કર્યા.

તતોઽબ્રવીલ્લોકગુરુઃ પરમિત્યવિચારયન્ । એવં દેવા વિનિશ્ચિત્ય મયા સૃષ્ટા ન સંશયઃ। ભવતાં વંશસમ્ભૂતાઃ પુનરેતે મહર્ષયઃ ।। ૪.

પછી લોકગુરુએ ઊંચી સત્યતા વિચારતાં કહ્યું: 'હે દેવતાઓ, તમે વિચાર કરીને મારા દ્વારા સર્જાયા છો, તેમાં કોઈ શંકા નથી; આ મહર્ષિઓ ફરીથી તમારા વંશમાંથી જન્મ્યા છે.'

તેષાં ભૃઘોઃ કીર્તયિષ્યે વંશં પૂર્વમહાત્મનઃ। વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ પ્રથમસ્ય પ્રજાપતેઃ ।। ૪.

હવે હું ભૃગુ નામના પૂર્વજ મહાત્માનો વંશ વિગતે અને ક્રમવાર કહીશ, જે પ્રથમ પ્રજાપતિ હતા.

ભાર્યા ભૃગોરપ્રતિમે ઉત્તમેઽભિજને શુભે। હિરણ્યકશિપોઃ કન્યા દિવ્યા નામ પરિશ્રુતા। પુલોમ્નશ્ચાપિ પૌલોમી દુહિતા વર વર્ણિની ।। ૪.

ભૃગુની અપ્રતિમ, ઉત્તમ અને શુભ પત્ની, હિરણ્યકશિપુની દિવ્ય અને પ્રસિદ્ધ પુત્રી હતી; અને પુલોમનની સુંદર પુત્રી પૌલોમીએ પણ ભૃગુને પત્ની તરીકે મળી.

ભૃગોસ્ત્વજનયદ્દિવ્યા કાવ્યં વેદવિદાં વરમ્। દેવાસુરાણામાચાર્યં શુક્રઙ્કવિસુતં ગ્રહમ્ ।। ૪.

ભૃગુ પાસેથી દિવ્ય સ્ત્રીએ કવિને જન્મ આપ્યો, જે વેદજ્ઞોમાં શ્રેષ્ઠ, દેવ-અસુરોના આચાર્ય અને કવિપુત્ર શુક્ર ગ્રહ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.