વાયુપુરાણમ્

ભગવત્તેજસા ગ્રસ્તો જામ્બવાન્ પ્રસભં મણિમ્। સુતાં જામ્બવતીમાશુ વિષ્વક્સેનાય દત્તવાન્ ।। ૩૪.

ભગવાનના તેજથી જાંબવંત વિસ્મિત થયો અને જોરથી મણિ તથા પોતાની પુત્રી જાંબવતીને વિષ્ણુરૂપે કૃષ્ણને આપી દીધી.

મણિં સ્યમન્તકં ચૈવ જગ્રાહાત્મ વિશુદ્ધયે। અનુનીય ઋક્ષરાજં નિર્યયૌ ચ તદા બિલાત્ ।। ૩૪.

કૃષ્ણે પોતાનું પવિત્રતા માટે સ્યામંતક મણિ લીધો અને ભાલુઓના રાજાને મનાવીને ગુફામાંથી બહાર આવ્યા.

એવં સ મણિમાદાય વિશોદ્ધ્યાત્માનમાત્મના। દદૌ સત્રાજિતે તં વૈ મણિં સાત્વતસન્નિધૌ ।। ૩૪.

આ રીતે મણિ લઈને અને પોતાને શુદ્ધ કરીને, કૃષ્ણે એ મણિ સાત્વતોની હાજરીમાં સત્રાજિતને આપી દીધી.

કન્યાં પુનર્જામ્બવતીમુવાચ મધુસૂદનઃ। તસ્માન્મિથ્યાભિશાપાત્ સ વ્યમુચ્યત જનાર્દનઃ ।। ૩૪.

મધુસૂદને ફરી જાંબવતીને સંબોધી અને એ ખોટા આરોપમાંથી જનાર્દન મુક્ત થયો.

ઇમાં મિથ્યાભિશસ્તિં યઃ કૃષ્ણસ્યેહ વ્યપોહિતામ્। વેદ મિથ્યાભિશસ્તેઃ સ નાભિશસ્યતિ કર્હિચિત્ ।। ૩૪.

જે કોઈ જાણે છે કે કૃષ્ણ પરનો આ ખોટો આરોપ અહીં દૂર થયો છે, તે કદી ખોટો આરોપ કરશે નહીં.

દશ સ્વસૃભ્યો ભાર્ય્યાભ્યઃ શત્રજિત્તઃ શતં સુતાઃ। ખ્યાતિમન્તસ્ત્રયસ્તેષાં ભઙ્ગકારસ્તુ પૂર્વ્વજઃ। વીરો વ્રતપતિશ્ચૈવ હ્યપસ્વાન્તશ્ચ સુપ્રિયઃ ।। ૩૪.

સત્રાજિતને પોતાની દસ પત્નીથી સો પુત્રો હતા. તેમાં ત્રણ પ્રસિદ્ધ હતા: સૌથી મોટો ભંગકાર, પછી વીર અને વ્રતપતિ, અને સૌથી નાનો સુપ્રિય.

અથ દ્વારવતી નામ ભઙ્ગકારસ્ય સુપ્રજા। સુષુવે સા કુમારીસ્તુ તિસ્રો રૂપગુણાન્વિતાઃ ।। ૩૪.

પછી ભંગકારની પુત્રી દ્વારવતી, જેને સારા સંતાન હતા, એણે ત્રણ સુંદર અને ગુણવાન પુત્રોને જન્મ આપ્યો.

સત્ય ભામોત્તમા સ્ત્રીણાં વ્રતિનીવ દૃઢવ્રતા। તથા તપસ્વિની ચૈવ પિતા કૃષ્ણસ્ય તાં દદૌ ।। ૩૪.

સ્ત્રીઓમાં સત્યભામા શ્રેષ્ઠ હતી, જે દૃઢવ્રતવાળી અને તપસ્વીની જેવી હતી. તેના પિતાએ તેને કૃષ્ણને આપી.

યત્તત્ સત્રાજિતે કૃષ્ણો મણિરત્નં સ્યમન્તકમ્। પ્રાદાત્તદાહરદ્રત્નં ભોજેન શતધન્વના ।। ૩૪.

કૃષ્ણે જે સ્યામંતક મણિ સત્રાજિતને આપ્યો હતો, એ પછી ભોજ વંશના શતધન્વાએ લઈ લીધો.

તદા હિ પ્રાર્થયામાસ સત્યભામામનિન્દિતામ્। અક્રૂરો રત્નમન્વિચ્છન્ મણિઞ્ચૈવ સ્યમન્તકમ્ ।। ૩૪.

પછી અક્રૂરે મણિ મેળવવા ઈચ્છી, નિર્દોષ સત્યભામા અને સ્યામંતક મણિ બંનેને મેળવવા પ્રયત્ન કર્યો.

ભદ્રકારં તતો હત્વા શતધન્વા મહાબલઃ। રાત્રૌ તં મણિમાદાય તતોઽક્રૂરાય દત્તવાન્ ।। ૩૪.

પછી મહાબલી શતધન્વાએ ભદ્રકારને મારી નાખ્યો અને રાત્રે એ મણિ લઈ અક્રૂરને આપી દીધો.

અક્રૂરસ્તુ તદા રત્નમાદાય સ નરર્ષભઃ। સમયં કારણં ચક્રે બોધ્યો નાન્યૈસ્ત્વયેત્યુત ।। ૩૪.

ત્યારે અક્રૂર એ રત્ન લઈને, એ મહાન પુરુષે વચન આપ્યું કે, 'આ વાત તું સિવાય બીજાને ખબર ન પડે.'

વયમભ્યુપપત્સ્યામઃ કૃષ્ણેન ત્વં પ્રધર્ષિતઃ। મમ ચ દ્વારકાઃ સર્વા વશે તિષ્ટન્ત્યસંશયમ્ ।। ૩૪.

અમે એ વાત સ્વીકારીએ છીએ; જો તને કૃષ્ણે હરાવી નાખે, તો દ્વારકાના બધા લોકો નિશ્ચિતપણે મારા વશમાં રહેશે.

હતે પિતરિ દુઃશાર્ત્તા સત્યભામા યશસ્વિની। પ્રયયૌ રથમારુહ્ય નગરં વારણાવતમ્ ।। ૩૪.

પિતાના મૃત્યુ પછી, યશસ્વિ સત્યભામા દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ, રથ પર ચઢી ને વરણાવત શહેર તરફ ગઈ.

સત્યભામા તુ તદ્વૃત્તં ભોજસ્ય શતધન્વનઃ। ભર્તુર્નિવેદ્ય દુઃખાર્ત્તા પાર્શ્વસ્થાશ્રૂણ્યવર્તયત્ ।। ૩૪.

સત્યભામાએ, દુઃખથી ભરી, પોતાના પતિને ભોજકુળના શતધન્વનના કરતૂત કહેતા, પતિની બાજુએ બેઠી રહી ને રડવા લાગી.

પાણ્ડવાનાન્તુ દગ્ધાનાં હરિઃ કૃત્વોદકક્રિયામ્ । તુલ્યાર્થે ચૈવ ભ્રાતૄણાં નિયોજયતિ સાત્યકિમ્ ।। ૩૪.

પાંડવોના દહન પછી, હરિએ તેમનાં માટે અંત્યક્રિયા કરી, અને એ જ હેતુથી ભાઈઓ માટે સાત્યકી ને પણ કહ્યું.

તત સ્ત્વરિતમાગમ્ય દ્વારકાં મધુસૂદનઃ। પૂર્વ્વજં હલિનં શ્રીમાનિદં વચનમબ્રવીત્ ।। ૩૪.

પછી મધુસૂદન ઝડપથી દ્વારકા આવી, પોતાના મોટા ભાઈ, હલધર પાસે આ વચન કહ્યું.

હતઃ પ્રસેનઃ સિંહેન સત્રાજિચ્છતધન્વના। સ્યમન્તકમહં માર્ગે તસ્ય પ્રહર હે પ્રભો ।। ૩૪.

'પ્રસેનને સિંહે મારી નાખ્યો, અને સત્રાજિતને શતધન્વને; સ્યામંતક એના માર્ગમાં છે—પ્રભુ, ત્યાં જ જઈ હુમલો કરો!'

તદારોહ રથં શીઘ્રં ભોજં હત્વા મહાબલમ્। સ્યમન્તકો મહાબાહો તદાસ્માકં ભવિષ્યતિ ।। ૩૪.

'હવે તું ઝડપથી રથ પર ચઢ, અને મહાબળવાન ભોજને મારી, મહાબાહુ, ત્યારે સ્યામંતક રત્ન આપણું બનશે.'

તતઃ પ્રવૃત્તે યુદ્ધે તુ તુમુલે ભોજકૃષ્ણયોઃ। શતધન્વા ન ચાક્રૂરમવૈક્ષત્ સર્વતો દિશિ ।। ૩૪.

પછી ભોજ અને કૃષ્ણ વચ્ચે ભયાનક યુદ્ધ શરૂ થયું, અને શતધન્વને ચારેય દિશામાં અક્રૂર ક્યાંય દેખાયો નહીં.

અનષ્ટાશ્વાવરોહન્તુ કૃત્વા ભોજજનાર્દનૌ। શક્તોઽપિ સાધ્યાદ્વાર્દ્ધક્યાન્નાક્રૂરોઽભ્યુપપદ્યત ।। ૩૪.

ભોજ અને જનાર્દન પોતાના ઘોડા સાથે રથમાંથી ઊતર્યા પછી, અક્રૂર શક્તિ હોવા છતાં વૃદ્ધાવસ્થાને કારણે જોડાયો નહીં.

અપયાને તતો બુદ્ધિં ભૂયશ્ચક્રે ભયાન્વિતઃ। યોજનાનાં શતં સાગ્રં યયા ચ પ્રત્યપદ્યત ।। ૩૪.

પછી ડરથી ભરાઈ, તેણે ફરી ભાગવાનો નક્કી કર્યું અને એ ભાગતા ભાગતા સો યોજનથી વધુ દૂર ગયો.

વિજ્ઞાતહૃદયા નામ શતયોજનગામિની। ભોજસ્ય વઢવાદિત્યો યયા કૃષ્ણમયોધયત્ ।। ૩૪.

વિજ્ઞાતહૃદયા નામની ઘોડી, જે સો યોજન દોડતી, એ ભોજની ઘોડી હતી, જેના પર તે કૃષ્ણ સાથે યુદ્ધ કરતો હતો.

પ્રવૃદ્ધવેગા વડવા ત્વધ્વનાં શતયોજનમ્। દૃષ્ટા રથગતિસ્તસ્ય શતધન્વાનમર્દ્દયત્ ।। ૩૪.

એ ઘોડીએ ખૂબ જ ઝડપથી સો યોજનનો રસ્તો કાપ્યો, પણ રથ પર બેઠેલા શતધન્વનને એથી થાક આવી ગયો.

તતસ્તસ્ય હયાસ્તે તુ શ્રમાત્ ખેદાચ્ચ વૈ દ્વિજાઃ। ખમુત્પેતૂ રથપ્રાણાઃ કૃષ્ણો રામમથાબ્રવીત્ ।। ૩૪.

પછી, દ્વિજો, ઘોડાઓ થાક અને કંટાળાથી રથ પર જ જીવ ગુમાવી બેઠા, અને કૃષ્ણે રામને કહ્યું.

તિષ્ઠસ્વેહ મહાબાહો દૃષ્ટદોષા મયા હયાઃ। પદ્ય્ભાં ગત્વા હરિષ્યામિ મણિરત્નં સ્યમન્તકમ્ ।। ૩૪.

'મહાબાહુ, તું અહીં જ ઊભો રહી, મેં જોયું કે ઘોડાઓ થાકી ગયા છે. હવે હું પગપાળા જઈને સ્યામંતક રત્ન લઈ આવું છું.'

પદ્ભ્યામેવ તતો ગત્વા શતધન્વાનમચ્યુતઃ। મિથિલાધિપતિં તં વૈ જઘાન પરમાસ્ત્રવિત્ ।। ૩૪.

પછી અચ્યુત પગપાળા જઈને, મિથિલાના રાજા અને મહાન અસ્ત્રવિદ શતધન્વનને મારી નાખ્યો.

સ્યમન્તકં ન ચાપશ્યદ્ધત્વા ભોજં મહાબલમ્। નિવૃત્તં ચાબ્રવીત્ કૃષ્ણં રત્નં દેહીતિ લાઙ્ગલી ।। ૩૪.

પણ મહાબળવાન ભોજને મારીને પણ, તેને સ્યામંતક રત્ન ક્યાંય દેખાયું નહીં; ત્યારે લાંગલધારી એ કૃષ્ણને કહ્યું, 'રત્ન પાછું આપ.'

નાસ્તીતિ કૃષ્ણશ્ચોવાચ તતો રામો રુષાન્વિતઃ। ધિક્છબ્દમસકૃત્ પૂર્વ્વં પ્રત્યુવાચ જનાર્દ્દનમ્ ।। ૩૪.

કૃષ્ણે કહ્યું, 'આ રત્ન અહીં નથી.' ત્યારે રામ ગુસ્સાથી ભરાઈ, વારંવાર જનાર્દનને નિંદા કરતા શબ્દો બોલ્યા.