વાયુપુરાણમ્

ઋક્ષવન્તં ગિરિવરં વિન્ધ્યઞ્ચ નગમુત્તમમ્। અન્વેષણપરિશ્રાન્તઃ સ દદર્શ મહામનાઃ ।। ૩૪.

શોધવામાં થાકી ગયા પછી, મહાન મનવાળા કૃષ્ણે રીંછો રહેતા પર્વત અને વિંધ્યાચલ પર્વત જોયા.

સાશ્વં હતં પ્રસેનં તં નાવિન્દત્તત્ર વૈ મણિમ્। અથ સિંહઃ પ્રસેનસ્ય શરીરસ્યાવિદૂરતઃ ।। ૩૪.

ત્યાં કૃષ્ણને પ્રસેન અને તેનો ઘોડો મરેલા મળ્યા, પણ મણિ મળી નહીં; અને પ્રસેનના શરીરથી થોડે દૂર સિંહ પણ પડેલો હતો.

ઋક્ષેણ નિહતો દૃષ્ટઃ પાદૈઋક્ષસ્ય સૂચિતામ્। પદૈરન્વેષયામાસ ગુહામૃક્ષસ્ય યાદવઃ ।। ૩૪.

કૃષ્ણે જોયું કે એ સિંહ રીંછે માર્યો હતો, અને પછી રીંછના પગલાં જોઈને યાદવે રીંછની ગુફાની શોધ શરૂ કરી.

મહત્યતિબિલે વાણીં શુશ્રાવ પ્રમદેરિતામ્। ધાત્ર્યા કુમારમાદાય સુતં જામ્બવતો દ્વિજાઃ। પ્રીતિમત્યાથ મણિના મારોદીરિત્યુદીરિતામ્ ।। ૩૪.

મહાન અવાજમાં એક સ્ત્રી દુઃખથી બોલી રહી હતી, એ અવાજ સાંભળ્યો. ધાત્રીએ જાંબવંતના દીકરાને ઉછાળી, પ્રેમથી કહ્યું: 'દીકરા, રડશો નહીં, મણિ માટે.'

પ્રસેનમવધીત્ સિંહઃ સિંહો જામ્બવતા હતઃ। સુકુમારક મારોદીસ્તવ હ્યેષ સ્યમન્તકઃ ।। ૩૪.

પ્રસેનને સિંહે મારી નાખ્યો, અને એ સિંહને જાંબવંતે સંહાર્યો. સુકુમાર, રડશો નહીં, આ તમારો સ્યામંતક મણિ છે.

વ્યક્તીકૃતઞ્ચ શબ્દં તં તૂર્ણં સોઽપિ યયૌ બિલમ્। અપશ્યચ્ચ વિલાભ્યાશે પ્રસેનમવદારિતમ્।। ૩૪.

એ અવાજ સ્પષ્ટ કરીને, તે તરત જ ગુફા તરફ દોડ્યો. ત્યાં પ્રવેશદ્વાર પાસે તેણે પ્રસેનને મૃત હાલતમાં જોયો.

પ્રવિશ્ય ચાપિ ભગવાસ્તદૃક્ષબિલમઞ્જસા। દદર્શ ઋક્ષરાજાનં જામ્બવન્તમુદારધીઃ ।। ૩૪.

પછી ભગવાન સીધા એ ગુફામાં પ્રવેશ્યા અને મહાન બુદ્ધિશાળી ભાલુઓના રાજા જાંબવંતને જોયા.

યુયુધે વાસુદેવસ્તુ બિલે જામ્બવતા સહ। બાહુભ્યામેવ ગોવિન્દો દિવસાનેકવિંશતિમ્ ।। ૩૪.

વાસુદેવે ગુફામાં જાંબવંત સાથે યુદ્ધ કર્યું. ગોવિંદે પોતાના હાથોથી એકવીસ દિવસ સુધી યુદ્ધ કર્યું.

પ્રવિષ્ટે ચ બિલં કૃષ્ણે વાસુદેવ પુરઃસરાઃ । પુનર્દ્વારવતીમેત્ય હતં કૃષ્ણં ન્યવેદયન્ ।। ૩૪.

કૃષ્ણ ગુફામાં પ્રવેશ્યા ત્યારે વાસુદેવ પણ સાથે હતા. પછી તેઓ દ્વારકામાં પાછા ગયા અને કહ્યું કે કૃષ્ણ માર્યા ગયા છે.

વાસુદેવસ્તુ નિર્જિત્ય જામ્બવન્તં મહાબલમ્। લેભે જામ્બવતીં કન્યામૃક્ષરાજસ્ય સમ્મતામ્ ।। ૩૪.

વાસુદેવે મહાબલી જાંબવંતને હરાવીને, ભાલુઓના રાજાની પુત્રી જાંબવતીને પ્રાપ્ત કરી, જે તેને મનગમતી હતી.

ભગવત્તેજસા ગ્રસ્તો જામ્બવાન્ પ્રસભં મણિમ્। સુતાં જામ્બવતીમાશુ વિષ્વક્સેનાય દત્તવાન્ ।। ૩૪.

ભગવાનના તેજથી જાંબવંત વિસ્મિત થયો અને જોરથી મણિ તથા પોતાની પુત્રી જાંબવતીને વિષ્ણુરૂપે કૃષ્ણને આપી દીધી.

મણિં સ્યમન્તકં ચૈવ જગ્રાહાત્મ વિશુદ્ધયે। અનુનીય ઋક્ષરાજં નિર્યયૌ ચ તદા બિલાત્ ।। ૩૪.

કૃષ્ણે પોતાનું પવિત્રતા માટે સ્યામંતક મણિ લીધો અને ભાલુઓના રાજાને મનાવીને ગુફામાંથી બહાર આવ્યા.

એવં સ મણિમાદાય વિશોદ્ધ્યાત્માનમાત્મના। દદૌ સત્રાજિતે તં વૈ મણિં સાત્વતસન્નિધૌ ।। ૩૪.

આ રીતે મણિ લઈને અને પોતાને શુદ્ધ કરીને, કૃષ્ણે એ મણિ સાત્વતોની હાજરીમાં સત્રાજિતને આપી દીધી.

કન્યાં પુનર્જામ્બવતીમુવાચ મધુસૂદનઃ। તસ્માન્મિથ્યાભિશાપાત્ સ વ્યમુચ્યત જનાર્દનઃ ।। ૩૪.

મધુસૂદને ફરી જાંબવતીને સંબોધી અને એ ખોટા આરોપમાંથી જનાર્દન મુક્ત થયો.

ઇમાં મિથ્યાભિશસ્તિં યઃ કૃષ્ણસ્યેહ વ્યપોહિતામ્। વેદ મિથ્યાભિશસ્તેઃ સ નાભિશસ્યતિ કર્હિચિત્ ।। ૩૪.

જે કોઈ જાણે છે કે કૃષ્ણ પરનો આ ખોટો આરોપ અહીં દૂર થયો છે, તે કદી ખોટો આરોપ કરશે નહીં.

દશ સ્વસૃભ્યો ભાર્ય્યાભ્યઃ શત્રજિત્તઃ શતં સુતાઃ। ખ્યાતિમન્તસ્ત્રયસ્તેષાં ભઙ્ગકારસ્તુ પૂર્વ્વજઃ। વીરો વ્રતપતિશ્ચૈવ હ્યપસ્વાન્તશ્ચ સુપ્રિયઃ ।। ૩૪.

સત્રાજિતને પોતાની દસ પત્નીથી સો પુત્રો હતા. તેમાં ત્રણ પ્રસિદ્ધ હતા: સૌથી મોટો ભંગકાર, પછી વીર અને વ્રતપતિ, અને સૌથી નાનો સુપ્રિય.

અથ દ્વારવતી નામ ભઙ્ગકારસ્ય સુપ્રજા। સુષુવે સા કુમારીસ્તુ તિસ્રો રૂપગુણાન્વિતાઃ ।। ૩૪.

પછી ભંગકારની પુત્રી દ્વારવતી, જેને સારા સંતાન હતા, એણે ત્રણ સુંદર અને ગુણવાન પુત્રોને જન્મ આપ્યો.

સત્ય ભામોત્તમા સ્ત્રીણાં વ્રતિનીવ દૃઢવ્રતા। તથા તપસ્વિની ચૈવ પિતા કૃષ્ણસ્ય તાં દદૌ ।। ૩૪.

સ્ત્રીઓમાં સત્યભામા શ્રેષ્ઠ હતી, જે દૃઢવ્રતવાળી અને તપસ્વીની જેવી હતી. તેના પિતાએ તેને કૃષ્ણને આપી.

યત્તત્ સત્રાજિતે કૃષ્ણો મણિરત્નં સ્યમન્તકમ્। પ્રાદાત્તદાહરદ્રત્નં ભોજેન શતધન્વના ।। ૩૪.

કૃષ્ણે જે સ્યામંતક મણિ સત્રાજિતને આપ્યો હતો, એ પછી ભોજ વંશના શતધન્વાએ લઈ લીધો.

તદા હિ પ્રાર્થયામાસ સત્યભામામનિન્દિતામ્। અક્રૂરો રત્નમન્વિચ્છન્ મણિઞ્ચૈવ સ્યમન્તકમ્ ।। ૩૪.

પછી અક્રૂરે મણિ મેળવવા ઈચ્છી, નિર્દોષ સત્યભામા અને સ્યામંતક મણિ બંનેને મેળવવા પ્રયત્ન કર્યો.

ભદ્રકારં તતો હત્વા શતધન્વા મહાબલઃ। રાત્રૌ તં મણિમાદાય તતોઽક્રૂરાય દત્તવાન્ ।। ૩૪.

પછી મહાબલી શતધન્વાએ ભદ્રકારને મારી નાખ્યો અને રાત્રે એ મણિ લઈ અક્રૂરને આપી દીધો.

અક્રૂરસ્તુ તદા રત્નમાદાય સ નરર્ષભઃ। સમયં કારણં ચક્રે બોધ્યો નાન્યૈસ્ત્વયેત્યુત ।। ૩૪.

ત્યારે અક્રૂર એ રત્ન લઈને, એ મહાન પુરુષે વચન આપ્યું કે, 'આ વાત તું સિવાય બીજાને ખબર ન પડે.'

વયમભ્યુપપત્સ્યામઃ કૃષ્ણેન ત્વં પ્રધર્ષિતઃ। મમ ચ દ્વારકાઃ સર્વા વશે તિષ્ટન્ત્યસંશયમ્ ।। ૩૪.

અમે એ વાત સ્વીકારીએ છીએ; જો તને કૃષ્ણે હરાવી નાખે, તો દ્વારકાના બધા લોકો નિશ્ચિતપણે મારા વશમાં રહેશે.

હતે પિતરિ દુઃશાર્ત્તા સત્યભામા યશસ્વિની। પ્રયયૌ રથમારુહ્ય નગરં વારણાવતમ્ ।। ૩૪.

પિતાના મૃત્યુ પછી, યશસ્વિ સત્યભામા દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ, રથ પર ચઢી ને વરણાવત શહેર તરફ ગઈ.

સત્યભામા તુ તદ્વૃત્તં ભોજસ્ય શતધન્વનઃ। ભર્તુર્નિવેદ્ય દુઃખાર્ત્તા પાર્શ્વસ્થાશ્રૂણ્યવર્તયત્ ।। ૩૪.

સત્યભામાએ, દુઃખથી ભરી, પોતાના પતિને ભોજકુળના શતધન્વનના કરતૂત કહેતા, પતિની બાજુએ બેઠી રહી ને રડવા લાગી.

પાણ્ડવાનાન્તુ દગ્ધાનાં હરિઃ કૃત્વોદકક્રિયામ્ । તુલ્યાર્થે ચૈવ ભ્રાતૄણાં નિયોજયતિ સાત્યકિમ્ ।। ૩૪.

પાંડવોના દહન પછી, હરિએ તેમનાં માટે અંત્યક્રિયા કરી, અને એ જ હેતુથી ભાઈઓ માટે સાત્યકી ને પણ કહ્યું.

તત સ્ત્વરિતમાગમ્ય દ્વારકાં મધુસૂદનઃ। પૂર્વ્વજં હલિનં શ્રીમાનિદં વચનમબ્રવીત્ ।। ૩૪.

પછી મધુસૂદન ઝડપથી દ્વારકા આવી, પોતાના મોટા ભાઈ, હલધર પાસે આ વચન કહ્યું.

હતઃ પ્રસેનઃ સિંહેન સત્રાજિચ્છતધન્વના। સ્યમન્તકમહં માર્ગે તસ્ય પ્રહર હે પ્રભો ।। ૩૪.

'પ્રસેનને સિંહે મારી નાખ્યો, અને સત્રાજિતને શતધન્વને; સ્યામંતક એના માર્ગમાં છે—પ્રભુ, ત્યાં જ જઈ હુમલો કરો!'

તદારોહ રથં શીઘ્રં ભોજં હત્વા મહાબલમ્। સ્યમન્તકો મહાબાહો તદાસ્માકં ભવિષ્યતિ ।। ૩૪.

'હવે તું ઝડપથી રથ પર ચઢ, અને મહાબળવાન ભોજને મારી, મહાબાહુ, ત્યારે સ્યામંતક રત્ન આપણું બનશે.'