વાયુપુરાણમ્

સ્યમન્તકં નામ મણિં દત્તવાંસ્તસ્ય ભાસ્કરઃ। સ તમાબદ્ધ્ય નગરં પ્રવિવેશ મહીપતિઃ ।। ૩૪.

પ્રભાસ્વર ભાસ્કરે તેમને સ્યામંતક નામની મણિ આપી; અને રાજાએ એ મણિ ધારણ કરીને પોતાના શહેરમાં પ્રવેશ કર્યો.

તં જનાઃ પર્યધાવન્ત સૂર્યોઽયં ગચ્છતીતિ હ। સભાં વિસ્માયયિત્વાથ પુરીમન્તઃપુરં તથા ।। ૩૪.

લોકો એમ કહીને દોડ્યા: "આ તો સૂર્યદેવ જ જઈ રહ્યા છે!" એમ સભાને આશ્ચર્યમાં મૂકી, રાજાએ શહેર અને મહેલમાં પ્રવેશ કર્યો.

તં પ્રસેનિજિતે દિવ્યં મણિરત્નં સ્યમન્તકમ્। દદૌ ભ્રાત્રે નરપતિઃ પ્રેમ્ણા શક્રજિદુત્તમમ્ ।। ૩૪.

શક્રજિત રાજાએ પ્રેમપૂર્વક એ દિવ્ય સ્યામંતક મણિ પોતાના ભાઈ પ્રસેનને આપી.

સ્યમન્તકો નામ મણિર્યસ્ય રાષ્ટ્રે સ્થિતો ભેવત્ । કાલવર્ષી ચ પર્જન્યો ન ચ વ્યાધિભયં તદા ।। ૩૪.

જ્યાં પણ સ્યામંતક મણિ રાજ્યમાં રહે છે, ત્યાં વેળાએ વરસાદ પડે છે અને રોગભય રહેતો નથી.

લિપ્સાં ચક્રે પ્રસેનાત્તુ મણિરત્નં સ્યમન્તકમ્। ગોવિન્દો ન ચ તં લેભે શક્તોઽપિ ન જહાર ચ ।। ૩૪.

ગોવિંદે પ્રસેન પાસેથી સ્યામંતક મણિ મેળવવાની ઈચ્છા કરી, પણ શક્તિશાળી હોવા છતાં તેણે એ મણિ ન હડપાવી અને ન મેળવી.

કદા ચિન્મૃગયાં યાતઃ પ્રસેનસ્તેન ભૂષિતઃ। સ્યમન્તકકૃતે સિંહાદ્વધં પ્રાપ્તઃ સુદારુણમ્ ।। ૩૪.

એક વખત પ્રસેન એ મણિ પહેરીને શિકારે ગયો, અને એ સ્યામંતકના કારણે સિંહના હાથો ભયાનક મૃત્યુ પામ્યો.

જામ્બવાનૃક્ષરાજસ્તુ તં સિંહં નિજઘાન વૈ । આદાય ચ મણિં દિવ્યં સ્વં બિલં પ્રવિવેશ હ ।। ૩૪.

પછી રીંછોના રાજા જાંબવાને એ સિંહને મારી નાખ્યો અને એ દિવ્ય મણિ લઈને પોતાની ગુફામાં ગયો.

તત્કર્મ કૃષ્ણસ્ય તતો વૃષ્ણ્યન્ધકમહત્તરાઃ। મણૌગૃધ્નુન્તુ મન્વાનાસ્તમેવ વિશશઙ્કિરે ।। ૩૪.

આ ઘટનાને કારણે મહાન વૃષ્ણિ અને અંધક વંશજોએ કૃષ્ણ પર શંકા કરી કે તેણે મણિ મેળવવાની લાલસા રાખી છે.

મિથ્યાભિશસ્તિં તેભ્યસ્તાં બલવાનરિસૂદનઃ। અમૃષ્યમાણો ભગવાન્ વનં સ વિચચાર હ ।। ૩૪.

તેમની ખોટી નિંદા સહન ન કરી શકી, દુશ્મનોના વિનાશક ભગવાન કૃષ્ણ વનમાં શોધવા નીકળી પડ્યા.

સ તુ પ્રસેનમૃગયામચરત્તત્ર ચાપ્યથ। પ્રસેનસ્ય પદં ગૃહ્ય પુરુષૈ રાપ્તકારિભિઃ ।। ૩૪.

ત્યાં તેણે વનમાં પ્રસેનની શોધ કરી અને પોતાના સાથીઓ સાથે પ્રસેનના પગલાંનો પીછો કર્યો.

ઋક્ષવન્તં ગિરિવરં વિન્ધ્યઞ્ચ નગમુત્તમમ્। અન્વેષણપરિશ્રાન્તઃ સ દદર્શ મહામનાઃ ।। ૩૪.

શોધવામાં થાકી ગયા પછી, મહાન મનવાળા કૃષ્ણે રીંછો રહેતા પર્વત અને વિંધ્યાચલ પર્વત જોયા.

સાશ્વં હતં પ્રસેનં તં નાવિન્દત્તત્ર વૈ મણિમ્। અથ સિંહઃ પ્રસેનસ્ય શરીરસ્યાવિદૂરતઃ ।। ૩૪.

ત્યાં કૃષ્ણને પ્રસેન અને તેનો ઘોડો મરેલા મળ્યા, પણ મણિ મળી નહીં; અને પ્રસેનના શરીરથી થોડે દૂર સિંહ પણ પડેલો હતો.

ઋક્ષેણ નિહતો દૃષ્ટઃ પાદૈઋક્ષસ્ય સૂચિતામ્। પદૈરન્વેષયામાસ ગુહામૃક્ષસ્ય યાદવઃ ।। ૩૪.

કૃષ્ણે જોયું કે એ સિંહ રીંછે માર્યો હતો, અને પછી રીંછના પગલાં જોઈને યાદવે રીંછની ગુફાની શોધ શરૂ કરી.

મહત્યતિબિલે વાણીં શુશ્રાવ પ્રમદેરિતામ્। ધાત્ર્યા કુમારમાદાય સુતં જામ્બવતો દ્વિજાઃ। પ્રીતિમત્યાથ મણિના મારોદીરિત્યુદીરિતામ્ ।। ૩૪.

મહાન અવાજમાં એક સ્ત્રી દુઃખથી બોલી રહી હતી, એ અવાજ સાંભળ્યો. ધાત્રીએ જાંબવંતના દીકરાને ઉછાળી, પ્રેમથી કહ્યું: 'દીકરા, રડશો નહીં, મણિ માટે.'

પ્રસેનમવધીત્ સિંહઃ સિંહો જામ્બવતા હતઃ। સુકુમારક મારોદીસ્તવ હ્યેષ સ્યમન્તકઃ ।। ૩૪.

પ્રસેનને સિંહે મારી નાખ્યો, અને એ સિંહને જાંબવંતે સંહાર્યો. સુકુમાર, રડશો નહીં, આ તમારો સ્યામંતક મણિ છે.

વ્યક્તીકૃતઞ્ચ શબ્દં તં તૂર્ણં સોઽપિ યયૌ બિલમ્। અપશ્યચ્ચ વિલાભ્યાશે પ્રસેનમવદારિતમ્।। ૩૪.

એ અવાજ સ્પષ્ટ કરીને, તે તરત જ ગુફા તરફ દોડ્યો. ત્યાં પ્રવેશદ્વાર પાસે તેણે પ્રસેનને મૃત હાલતમાં જોયો.

પ્રવિશ્ય ચાપિ ભગવાસ્તદૃક્ષબિલમઞ્જસા। દદર્શ ઋક્ષરાજાનં જામ્બવન્તમુદારધીઃ ।। ૩૪.

પછી ભગવાન સીધા એ ગુફામાં પ્રવેશ્યા અને મહાન બુદ્ધિશાળી ભાલુઓના રાજા જાંબવંતને જોયા.

યુયુધે વાસુદેવસ્તુ બિલે જામ્બવતા સહ। બાહુભ્યામેવ ગોવિન્દો દિવસાનેકવિંશતિમ્ ।। ૩૪.

વાસુદેવે ગુફામાં જાંબવંત સાથે યુદ્ધ કર્યું. ગોવિંદે પોતાના હાથોથી એકવીસ દિવસ સુધી યુદ્ધ કર્યું.

પ્રવિષ્ટે ચ બિલં કૃષ્ણે વાસુદેવ પુરઃસરાઃ । પુનર્દ્વારવતીમેત્ય હતં કૃષ્ણં ન્યવેદયન્ ।। ૩૪.

કૃષ્ણ ગુફામાં પ્રવેશ્યા ત્યારે વાસુદેવ પણ સાથે હતા. પછી તેઓ દ્વારકામાં પાછા ગયા અને કહ્યું કે કૃષ્ણ માર્યા ગયા છે.

વાસુદેવસ્તુ નિર્જિત્ય જામ્બવન્તં મહાબલમ્। લેભે જામ્બવતીં કન્યામૃક્ષરાજસ્ય સમ્મતામ્ ।। ૩૪.

વાસુદેવે મહાબલી જાંબવંતને હરાવીને, ભાલુઓના રાજાની પુત્રી જાંબવતીને પ્રાપ્ત કરી, જે તેને મનગમતી હતી.

ભગવત્તેજસા ગ્રસ્તો જામ્બવાન્ પ્રસભં મણિમ્। સુતાં જામ્બવતીમાશુ વિષ્વક્સેનાય દત્તવાન્ ।। ૩૪.

ભગવાનના તેજથી જાંબવંત વિસ્મિત થયો અને જોરથી મણિ તથા પોતાની પુત્રી જાંબવતીને વિષ્ણુરૂપે કૃષ્ણને આપી દીધી.

મણિં સ્યમન્તકં ચૈવ જગ્રાહાત્મ વિશુદ્ધયે। અનુનીય ઋક્ષરાજં નિર્યયૌ ચ તદા બિલાત્ ।। ૩૪.

કૃષ્ણે પોતાનું પવિત્રતા માટે સ્યામંતક મણિ લીધો અને ભાલુઓના રાજાને મનાવીને ગુફામાંથી બહાર આવ્યા.

એવં સ મણિમાદાય વિશોદ્ધ્યાત્માનમાત્મના। દદૌ સત્રાજિતે તં વૈ મણિં સાત્વતસન્નિધૌ ।। ૩૪.

આ રીતે મણિ લઈને અને પોતાને શુદ્ધ કરીને, કૃષ્ણે એ મણિ સાત્વતોની હાજરીમાં સત્રાજિતને આપી દીધી.

કન્યાં પુનર્જામ્બવતીમુવાચ મધુસૂદનઃ। તસ્માન્મિથ્યાભિશાપાત્ સ વ્યમુચ્યત જનાર્દનઃ ।। ૩૪.

મધુસૂદને ફરી જાંબવતીને સંબોધી અને એ ખોટા આરોપમાંથી જનાર્દન મુક્ત થયો.

ઇમાં મિથ્યાભિશસ્તિં યઃ કૃષ્ણસ્યેહ વ્યપોહિતામ્। વેદ મિથ્યાભિશસ્તેઃ સ નાભિશસ્યતિ કર્હિચિત્ ।। ૩૪.

જે કોઈ જાણે છે કે કૃષ્ણ પરનો આ ખોટો આરોપ અહીં દૂર થયો છે, તે કદી ખોટો આરોપ કરશે નહીં.

દશ સ્વસૃભ્યો ભાર્ય્યાભ્યઃ શત્રજિત્તઃ શતં સુતાઃ। ખ્યાતિમન્તસ્ત્રયસ્તેષાં ભઙ્ગકારસ્તુ પૂર્વ્વજઃ। વીરો વ્રતપતિશ્ચૈવ હ્યપસ્વાન્તશ્ચ સુપ્રિયઃ ।। ૩૪.

સત્રાજિતને પોતાની દસ પત્નીથી સો પુત્રો હતા. તેમાં ત્રણ પ્રસિદ્ધ હતા: સૌથી મોટો ભંગકાર, પછી વીર અને વ્રતપતિ, અને સૌથી નાનો સુપ્રિય.

અથ દ્વારવતી નામ ભઙ્ગકારસ્ય સુપ્રજા। સુષુવે સા કુમારીસ્તુ તિસ્રો રૂપગુણાન્વિતાઃ ।। ૩૪.

પછી ભંગકારની પુત્રી દ્વારવતી, જેને સારા સંતાન હતા, એણે ત્રણ સુંદર અને ગુણવાન પુત્રોને જન્મ આપ્યો.

સત્ય ભામોત્તમા સ્ત્રીણાં વ્રતિનીવ દૃઢવ્રતા। તથા તપસ્વિની ચૈવ પિતા કૃષ્ણસ્ય તાં દદૌ ।। ૩૪.

સ્ત્રીઓમાં સત્યભામા શ્રેષ્ઠ હતી, જે દૃઢવ્રતવાળી અને તપસ્વીની જેવી હતી. તેના પિતાએ તેને કૃષ્ણને આપી.

યત્તત્ સત્રાજિતે કૃષ્ણો મણિરત્નં સ્યમન્તકમ્। પ્રાદાત્તદાહરદ્રત્નં ભોજેન શતધન્વના ।। ૩૪.

કૃષ્ણે જે સ્યામંતક મણિ સત્રાજિતને આપ્યો હતો, એ પછી ભોજ વંશના શતધન્વાએ લઈ લીધો.