વાયુપુરાણમ્

ગાન્ધારી જનયામાસ સુમિત્રં મિત્રનન્દનમ્। માદ્રી યુધાજિતં પુત્રં સા તુ વૈ દેવમીઢુષમ્ ।। ૩૪.

ગાંધારીએ સુમિત્ર નામના મિત્રપ્રિય પુત્રને જન્મ આપ્યો; માદ્રીએ યુધાજિત અને દેવમીઢુષ નામના પુત્રોને જન્મ આપ્યો.

અનમિત્રં સુતઞ્ચૈવ તાવુભૌ પુરુષોત્તમૌ। અનમિત્રસુતો નિઘ્નો નિઘ્નસ્ય દ્વૌ બભૂવતુઃ ।। ૩૪.

અનમિત્ર અને તેનો પુત્ર બંને ઉત્તમ પુરુષ હતા; અનમિત્રનો પુત્ર નિઘ્ન હતો અને નિઘ્નના બે પુત્રો થયા.

પ્રસેનશ્ચ મહાભાગઃ શક્રજિચ્ચ સુતાવુભૌ। તસ્ય શક્રજિતઃ પૂર્વઃ સખા પ્રાણસમોઽભવત્ ।। ૩૪.

પ્રસેન અને મહાભાગી શક્રજિત એ બંને પુત્ર હતા; શક્રજિત અગાઉ તેનો સખા અને પ્રાણસમાન મિત્ર હતો.

સ કદાચિન્નિશાપાયે રથેન રથિનાંવરઃ। તોયકૂલાદપઃ સ્પ્રષ્ટુમુપસ્થાતું યયૌ રવિમ્ ।। ૩૪.

એક વખત, રાત્રિ પૂરી થતાં, શ્રેષ્ઠ રથસ્વાર પોતાના રથ સાથે જળકાંઠે જળ સ્પર્શ કરવા અને સૂર્યના દર્શન માટે ગયો.

તસ્યોપતિષ્ઠતઃ સૂર્યો વિવસ્વાનગ્રતઃ સ્થિતઃ। અસ્પષ્ટમૂર્તિર્ભગવાં સ્તેજોમણ્ડલવાન્ વિભુઃ ।। ૩૪.

જ્યારે તે પહોંચ્યો ત્યારે સૂર્ય દેવ, વિવસ્વાન, સામે ઊભા રહ્યા; તેજના મંડળવાળા, ભગવાનની મૂર્તિ સ્પષ્ટ દેખાતી નહોતી.

અથ રાજા વિવસ્વન્તમુવાચ સ્થિતમગ્રતઃ। યથૈવ વ્યોમ્નિ પશ્યામિ ત્વામહં જ્યોતિષામ્પતે ।। ૩૪.

પછી રાજાએ સામે ઊભેલા વિવસ્વાનને કહ્યું: "જેમ હું તમને આકાશમાં જોઈ શકું છું, એ જ રીતે આજે અહીં પણ જોઈ રહ્યો છું, પ્રકાશના સ્વામી."

તેજોમણ્ડલિનઞ્ચૈવ તથૈવાપ્યગ્રતઃ સ્થિતમ્। કો વિશેષો વિવસ્વંસ્તે સાક્ષાદુપગતેન વૈ ।। ૩૪.

"અને જેમ તમે તેજથી ઘેરાઈને મારા સામે ઊભા છો, એ જ રીતે આકાશમાં દેખાવ છો, તો સીધા આવીને અને આકાશમાં દેખાવામાં શું ફરક છે?"

એતચ્છ્રુત્વા સ ભગવાન્ મણિરત્નં સ્યમન્તકમ્। સ્વકણ્ઠાદવમુચ્યાથ બબન્ધ નૃપતેસ્તદા ।। ૩૪.

આ સાંભળીને ભગવાને પોતાના ગળામાંથી સ્યામંતક મણિ ઉતારીને રાજાને આપ્યો.

તતો વિગ્રહવન્તં તં દદર્શ નૃપતિસ્તદા। પ્રતિમામથ તાં દૃષ્ટ્વા મુહૂર્ત્તં કૃતવાંસ્તથા ।। ૩૪.

પછી રાજાએ તેમને સાકાર રૂપમાં જોયા; અને એ પ્રતિમા જોઈને થોડો સમય ધ્યાનમાં ઊભા રહ્યા.

તમતિપ્રસ્થિતં ભૂયો વિવસ્વન્તં સ શક્રજિત્। પ્રોવાચાગ્નિસવર્ણં ત્વં યેન લોકાન્ પ્રયાસ્યતિ। તદૈવ મણિરત્નં તન્માં ભવાન્ દાતુમર્હતિ ।। ૩૪.

જ્યારે વિવસ્વાન જવા લાગ્યા, ત્યારે શક્રજિતે ફરી કહ્યું: "તમે અગ્નિ જેવા તેજવાળા છો અને તમારી દયાથી જ જગત ચાલે છે—એ સમયે એ મણિ મને આપવી જોઈએ."

સ્યમન્તકં નામ મણિં દત્તવાંસ્તસ્ય ભાસ્કરઃ। સ તમાબદ્ધ્ય નગરં પ્રવિવેશ મહીપતિઃ ।। ૩૪.

પ્રભાસ્વર ભાસ્કરે તેમને સ્યામંતક નામની મણિ આપી; અને રાજાએ એ મણિ ધારણ કરીને પોતાના શહેરમાં પ્રવેશ કર્યો.

તં જનાઃ પર્યધાવન્ત સૂર્યોઽયં ગચ્છતીતિ હ। સભાં વિસ્માયયિત્વાથ પુરીમન્તઃપુરં તથા ।। ૩૪.

લોકો એમ કહીને દોડ્યા: "આ તો સૂર્યદેવ જ જઈ રહ્યા છે!" એમ સભાને આશ્ચર્યમાં મૂકી, રાજાએ શહેર અને મહેલમાં પ્રવેશ કર્યો.

તં પ્રસેનિજિતે દિવ્યં મણિરત્નં સ્યમન્તકમ્। દદૌ ભ્રાત્રે નરપતિઃ પ્રેમ્ણા શક્રજિદુત્તમમ્ ।। ૩૪.

શક્રજિત રાજાએ પ્રેમપૂર્વક એ દિવ્ય સ્યામંતક મણિ પોતાના ભાઈ પ્રસેનને આપી.

સ્યમન્તકો નામ મણિર્યસ્ય રાષ્ટ્રે સ્થિતો ભેવત્ । કાલવર્ષી ચ પર્જન્યો ન ચ વ્યાધિભયં તદા ।। ૩૪.

જ્યાં પણ સ્યામંતક મણિ રાજ્યમાં રહે છે, ત્યાં વેળાએ વરસાદ પડે છે અને રોગભય રહેતો નથી.

લિપ્સાં ચક્રે પ્રસેનાત્તુ મણિરત્નં સ્યમન્તકમ્। ગોવિન્દો ન ચ તં લેભે શક્તોઽપિ ન જહાર ચ ।। ૩૪.

ગોવિંદે પ્રસેન પાસેથી સ્યામંતક મણિ મેળવવાની ઈચ્છા કરી, પણ શક્તિશાળી હોવા છતાં તેણે એ મણિ ન હડપાવી અને ન મેળવી.

કદા ચિન્મૃગયાં યાતઃ પ્રસેનસ્તેન ભૂષિતઃ। સ્યમન્તકકૃતે સિંહાદ્વધં પ્રાપ્તઃ સુદારુણમ્ ।। ૩૪.

એક વખત પ્રસેન એ મણિ પહેરીને શિકારે ગયો, અને એ સ્યામંતકના કારણે સિંહના હાથો ભયાનક મૃત્યુ પામ્યો.

જામ્બવાનૃક્ષરાજસ્તુ તં સિંહં નિજઘાન વૈ । આદાય ચ મણિં દિવ્યં સ્વં બિલં પ્રવિવેશ હ ।। ૩૪.

પછી રીંછોના રાજા જાંબવાને એ સિંહને મારી નાખ્યો અને એ દિવ્ય મણિ લઈને પોતાની ગુફામાં ગયો.

તત્કર્મ કૃષ્ણસ્ય તતો વૃષ્ણ્યન્ધકમહત્તરાઃ। મણૌગૃધ્નુન્તુ મન્વાનાસ્તમેવ વિશશઙ્કિરે ।। ૩૪.

આ ઘટનાને કારણે મહાન વૃષ્ણિ અને અંધક વંશજોએ કૃષ્ણ પર શંકા કરી કે તેણે મણિ મેળવવાની લાલસા રાખી છે.

મિથ્યાભિશસ્તિં તેભ્યસ્તાં બલવાનરિસૂદનઃ। અમૃષ્યમાણો ભગવાન્ વનં સ વિચચાર હ ।। ૩૪.

તેમની ખોટી નિંદા સહન ન કરી શકી, દુશ્મનોના વિનાશક ભગવાન કૃષ્ણ વનમાં શોધવા નીકળી પડ્યા.

સ તુ પ્રસેનમૃગયામચરત્તત્ર ચાપ્યથ। પ્રસેનસ્ય પદં ગૃહ્ય પુરુષૈ રાપ્તકારિભિઃ ।। ૩૪.

ત્યાં તેણે વનમાં પ્રસેનની શોધ કરી અને પોતાના સાથીઓ સાથે પ્રસેનના પગલાંનો પીછો કર્યો.

ઋક્ષવન્તં ગિરિવરં વિન્ધ્યઞ્ચ નગમુત્તમમ્। અન્વેષણપરિશ્રાન્તઃ સ દદર્શ મહામનાઃ ।। ૩૪.

શોધવામાં થાકી ગયા પછી, મહાન મનવાળા કૃષ્ણે રીંછો રહેતા પર્વત અને વિંધ્યાચલ પર્વત જોયા.

સાશ્વં હતં પ્રસેનં તં નાવિન્દત્તત્ર વૈ મણિમ્। અથ સિંહઃ પ્રસેનસ્ય શરીરસ્યાવિદૂરતઃ ।। ૩૪.

ત્યાં કૃષ્ણને પ્રસેન અને તેનો ઘોડો મરેલા મળ્યા, પણ મણિ મળી નહીં; અને પ્રસેનના શરીરથી થોડે દૂર સિંહ પણ પડેલો હતો.

ઋક્ષેણ નિહતો દૃષ્ટઃ પાદૈઋક્ષસ્ય સૂચિતામ્। પદૈરન્વેષયામાસ ગુહામૃક્ષસ્ય યાદવઃ ।। ૩૪.

કૃષ્ણે જોયું કે એ સિંહ રીંછે માર્યો હતો, અને પછી રીંછના પગલાં જોઈને યાદવે રીંછની ગુફાની શોધ શરૂ કરી.

મહત્યતિબિલે વાણીં શુશ્રાવ પ્રમદેરિતામ્। ધાત્ર્યા કુમારમાદાય સુતં જામ્બવતો દ્વિજાઃ। પ્રીતિમત્યાથ મણિના મારોદીરિત્યુદીરિતામ્ ।। ૩૪.

મહાન અવાજમાં એક સ્ત્રી દુઃખથી બોલી રહી હતી, એ અવાજ સાંભળ્યો. ધાત્રીએ જાંબવંતના દીકરાને ઉછાળી, પ્રેમથી કહ્યું: 'દીકરા, રડશો નહીં, મણિ માટે.'

પ્રસેનમવધીત્ સિંહઃ સિંહો જામ્બવતા હતઃ। સુકુમારક મારોદીસ્તવ હ્યેષ સ્યમન્તકઃ ।। ૩૪.

પ્રસેનને સિંહે મારી નાખ્યો, અને એ સિંહને જાંબવંતે સંહાર્યો. સુકુમાર, રડશો નહીં, આ તમારો સ્યામંતક મણિ છે.

વ્યક્તીકૃતઞ્ચ શબ્દં તં તૂર્ણં સોઽપિ યયૌ બિલમ્। અપશ્યચ્ચ વિલાભ્યાશે પ્રસેનમવદારિતમ્।। ૩૪.

એ અવાજ સ્પષ્ટ કરીને, તે તરત જ ગુફા તરફ દોડ્યો. ત્યાં પ્રવેશદ્વાર પાસે તેણે પ્રસેનને મૃત હાલતમાં જોયો.

પ્રવિશ્ય ચાપિ ભગવાસ્તદૃક્ષબિલમઞ્જસા। દદર્શ ઋક્ષરાજાનં જામ્બવન્તમુદારધીઃ ।। ૩૪.

પછી ભગવાન સીધા એ ગુફામાં પ્રવેશ્યા અને મહાન બુદ્ધિશાળી ભાલુઓના રાજા જાંબવંતને જોયા.

યુયુધે વાસુદેવસ્તુ બિલે જામ્બવતા સહ। બાહુભ્યામેવ ગોવિન્દો દિવસાનેકવિંશતિમ્ ।। ૩૪.

વાસુદેવે ગુફામાં જાંબવંત સાથે યુદ્ધ કર્યું. ગોવિંદે પોતાના હાથોથી એકવીસ દિવસ સુધી યુદ્ધ કર્યું.

પ્રવિષ્ટે ચ બિલં કૃષ્ણે વાસુદેવ પુરઃસરાઃ । પુનર્દ્વારવતીમેત્ય હતં કૃષ્ણં ન્યવેદયન્ ।। ૩૪.

કૃષ્ણ ગુફામાં પ્રવેશ્યા ત્યારે વાસુદેવ પણ સાથે હતા. પછી તેઓ દ્વારકામાં પાછા ગયા અને કહ્યું કે કૃષ્ણ માર્યા ગયા છે.