વાયુપુરાણમ્

સા ચોપસ્પર્શનાત્તસ્ય ચકાર ઋષિમાપગા। કલ્યાણઞ્ચ નરપતેસ્તસ્ય સા નિમ્નગોત્તમા ।। ૩૪.

તેના જળ સ્પર્શથી એ નદી ઋષિ બની ગઈ અને એ ઉત્તમ નદી રાજા માટે શુભ બની.

ચિન્તયાભિપરીતાઙ્ગા જગામાથ વિનિશ્ચયમ્। નાધિગચ્છામિ તાં નારીં યસ્યામેવંવિધઃ સુતઃ ।। ૩૪.

વિચારથી ભરાઈ ગયેલી એ સ્ત્રીએ નક્કી કર્યું કે, 'હું આવી ગુણવાળી સ્ત્રી ક્યાંય જોઈ શકતી નથી, જેના પુત્રમાં આવા ગુણ હોય.'

ભવેત્સર્વગુણોપેતો રાજ્ઞો દેવાવૃધસ્ય હિ। તસ્માદસ્ય સ્વયં ચાહં ભવામ્યદ્ય સહવ્રતા। જજ્ઞે તસ્યાઃ સ્વયં હસ્તો ભાવસ્તસ્ય યથેરિતઃ ।। ૩૪.

રાજા દેવાવૃદ્ધને બધા ગુણોથી યુક્ત પુત્ર મળે, એ માટે આજે હું પોતે જ તેની પત્ની બનીશ. તેના માટે પોતાનો હાથ પણ તૈયાર થયો અને મન પણ ઈચ્છ્યા પ્રમાણે બન્યું.

અથ ભૂત્વા કુમારી તુ સાવિત્રી પરમં વચઃ। ચિન્તયામાસ રાજાનં તામિયેષ સ પર્થિવઃ ।। ૩૪.

પછી, કન્યા બનીને સાવિત્રીએ શ્રેષ્ઠ વચન કહ્યું; રાજાએ તેને ઈચ્છી અને શોધવા લાગ્યા.

તસ્યામાધત્ત ગર્ભં સ તેજસ્વિનમુદારધીઃ। અથ સા નવમે માસિ સુષુવે સરિતાંવરા ।। ૩૪.

તેના દ્વારા તેજસ્વી અને ઉદારમનવાળા પુત્રનું ગર્ભધારણ થયું; નવમા મહિને એ નદીએ પુત્રને જન્મ આપ્યો.

પુત્રં સર્વગુણોપેતં યથા દેવાવૃધેપ્સિતઃ। તત્ર વંશે પુરાણજ્ઞા ગાથાં ગાયન્તિ વૈ દ્વિજાઃ ।। ૩૪.

તે પુત્ર સર્વ ગુણોથી યુક્ત હતો, જેમ દેવાવૃદ્ધે ઇચ્છ્યું હતું; એ વંશમાં વિદ્વાન બ્રાહ્મણો પ્રાચીન ગીતો ગાતા.

ગુણાન્ દેવાવૃધસ્યાપિ કીર્ત્તયન્તો મહાત્મનઃ। યથૈવ શ્રૃણુતે દૂરાત્ સંપશ્યતિ તથાન્તિકાત્ ।। ૩૪.

મહાન આત્માવાળા દેવાવૃદ્ધના ગુણોનું વર્ણન કરતા, જેમ દૂરથી સાંભળે છે, તેમ નજીકથી પણ જોઈ શકે છે.

બભ્રુઃ શ્રેષ્ઠો મનુષ્યાણાં દેવૈર્દેવાવૃધઃ સમઃ। પુરુષાઃ પઞ્ચષષ્ટિશ્ચ સહસ્રાણિ ચ સપ્તતિઃ। યેઽમૃતત્વમનુપ્રાપ્તા બભ્રુર્દેવાવૃધાદપિ ।। ૩૪.

બભ્રુ મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ હતો, દેવાવૃદ્ધ દેવો સમાન હતો; પાંસઠ પુરુષો અને સિત્તેર હજાર જેટલાએ અમરત્વ મેળવ્યું અને દેવાવૃદ્ધને પણ વટાવી ગયા.

યજ્વા દાનપતિર્વીરો બ્રહ્મણ્યઃ સત્ય વાગ્ બુધઃ। કીર્ત્તિમાંશ્ચ મહાભાગઃ સાત્ત્વતાનાં મહારથઃ ।। ૩૪.

તે યજ્ઞ કરનાર, દાનમાં આગળ, વીર, બ્રાહ્મણપ્રેમી, સત્યવક્તા, બુદ્ધિશાળી, પ્રસિદ્ધ, ભાગ્યશાળી અને સાત્ત્વતોમાં મહાન રથીઓમાંથી એક હતો.

તસ્યાન્વવાયે સુમહાભોજયેમાર્તિકાવલાઃ। ગાન્ધારી ચૈવ માદ્રી ચ વૃષ્ણેર્ભાર્ય્યે બભૂવતુઃ ।। ૩૪.

તેના વંશમાં સુમહાભોજ અને માર્તિકાવલાઓ ફૂલ્યા-ફાલ્યા; ગાંધારી અને માદ્રી વૃષ્ણિની પત્નીઓ બની.

ગાન્ધારી જનયામાસ સુમિત્રં મિત્રનન્દનમ્। માદ્રી યુધાજિતં પુત્રં સા તુ વૈ દેવમીઢુષમ્ ।। ૩૪.

ગાંધારીએ સુમિત્ર નામના મિત્રપ્રિય પુત્રને જન્મ આપ્યો; માદ્રીએ યુધાજિત અને દેવમીઢુષ નામના પુત્રોને જન્મ આપ્યો.

અનમિત્રં સુતઞ્ચૈવ તાવુભૌ પુરુષોત્તમૌ। અનમિત્રસુતો નિઘ્નો નિઘ્નસ્ય દ્વૌ બભૂવતુઃ ।। ૩૪.

અનમિત્ર અને તેનો પુત્ર બંને ઉત્તમ પુરુષ હતા; અનમિત્રનો પુત્ર નિઘ્ન હતો અને નિઘ્નના બે પુત્રો થયા.

પ્રસેનશ્ચ મહાભાગઃ શક્રજિચ્ચ સુતાવુભૌ। તસ્ય શક્રજિતઃ પૂર્વઃ સખા પ્રાણસમોઽભવત્ ।। ૩૪.

પ્રસેન અને મહાભાગી શક્રજિત એ બંને પુત્ર હતા; શક્રજિત અગાઉ તેનો સખા અને પ્રાણસમાન મિત્ર હતો.

સ કદાચિન્નિશાપાયે રથેન રથિનાંવરઃ। તોયકૂલાદપઃ સ્પ્રષ્ટુમુપસ્થાતું યયૌ રવિમ્ ।। ૩૪.

એક વખત, રાત્રિ પૂરી થતાં, શ્રેષ્ઠ રથસ્વાર પોતાના રથ સાથે જળકાંઠે જળ સ્પર્શ કરવા અને સૂર્યના દર્શન માટે ગયો.

તસ્યોપતિષ્ઠતઃ સૂર્યો વિવસ્વાનગ્રતઃ સ્થિતઃ। અસ્પષ્ટમૂર્તિર્ભગવાં સ્તેજોમણ્ડલવાન્ વિભુઃ ।। ૩૪.

જ્યારે તે પહોંચ્યો ત્યારે સૂર્ય દેવ, વિવસ્વાન, સામે ઊભા રહ્યા; તેજના મંડળવાળા, ભગવાનની મૂર્તિ સ્પષ્ટ દેખાતી નહોતી.

અથ રાજા વિવસ્વન્તમુવાચ સ્થિતમગ્રતઃ। યથૈવ વ્યોમ્નિ પશ્યામિ ત્વામહં જ્યોતિષામ્પતે ।। ૩૪.

પછી રાજાએ સામે ઊભેલા વિવસ્વાનને કહ્યું: "જેમ હું તમને આકાશમાં જોઈ શકું છું, એ જ રીતે આજે અહીં પણ જોઈ રહ્યો છું, પ્રકાશના સ્વામી."

તેજોમણ્ડલિનઞ્ચૈવ તથૈવાપ્યગ્રતઃ સ્થિતમ્। કો વિશેષો વિવસ્વંસ્તે સાક્ષાદુપગતેન વૈ ।। ૩૪.

"અને જેમ તમે તેજથી ઘેરાઈને મારા સામે ઊભા છો, એ જ રીતે આકાશમાં દેખાવ છો, તો સીધા આવીને અને આકાશમાં દેખાવામાં શું ફરક છે?"

એતચ્છ્રુત્વા સ ભગવાન્ મણિરત્નં સ્યમન્તકમ્। સ્વકણ્ઠાદવમુચ્યાથ બબન્ધ નૃપતેસ્તદા ।। ૩૪.

આ સાંભળીને ભગવાને પોતાના ગળામાંથી સ્યામંતક મણિ ઉતારીને રાજાને આપ્યો.

તતો વિગ્રહવન્તં તં દદર્શ નૃપતિસ્તદા। પ્રતિમામથ તાં દૃષ્ટ્વા મુહૂર્ત્તં કૃતવાંસ્તથા ।। ૩૪.

પછી રાજાએ તેમને સાકાર રૂપમાં જોયા; અને એ પ્રતિમા જોઈને થોડો સમય ધ્યાનમાં ઊભા રહ્યા.

તમતિપ્રસ્થિતં ભૂયો વિવસ્વન્તં સ શક્રજિત્। પ્રોવાચાગ્નિસવર્ણં ત્વં યેન લોકાન્ પ્રયાસ્યતિ। તદૈવ મણિરત્નં તન્માં ભવાન્ દાતુમર્હતિ ।। ૩૪.

જ્યારે વિવસ્વાન જવા લાગ્યા, ત્યારે શક્રજિતે ફરી કહ્યું: "તમે અગ્નિ જેવા તેજવાળા છો અને તમારી દયાથી જ જગત ચાલે છે—એ સમયે એ મણિ મને આપવી જોઈએ."

સ્યમન્તકં નામ મણિં દત્તવાંસ્તસ્ય ભાસ્કરઃ। સ તમાબદ્ધ્ય નગરં પ્રવિવેશ મહીપતિઃ ।। ૩૪.

પ્રભાસ્વર ભાસ્કરે તેમને સ્યામંતક નામની મણિ આપી; અને રાજાએ એ મણિ ધારણ કરીને પોતાના શહેરમાં પ્રવેશ કર્યો.

તં જનાઃ પર્યધાવન્ત સૂર્યોઽયં ગચ્છતીતિ હ। સભાં વિસ્માયયિત્વાથ પુરીમન્તઃપુરં તથા ।। ૩૪.

લોકો એમ કહીને દોડ્યા: "આ તો સૂર્યદેવ જ જઈ રહ્યા છે!" એમ સભાને આશ્ચર્યમાં મૂકી, રાજાએ શહેર અને મહેલમાં પ્રવેશ કર્યો.

તં પ્રસેનિજિતે દિવ્યં મણિરત્નં સ્યમન્તકમ્। દદૌ ભ્રાત્રે નરપતિઃ પ્રેમ્ણા શક્રજિદુત્તમમ્ ।। ૩૪.

શક્રજિત રાજાએ પ્રેમપૂર્વક એ દિવ્ય સ્યામંતક મણિ પોતાના ભાઈ પ્રસેનને આપી.

સ્યમન્તકો નામ મણિર્યસ્ય રાષ્ટ્રે સ્થિતો ભેવત્ । કાલવર્ષી ચ પર્જન્યો ન ચ વ્યાધિભયં તદા ।। ૩૪.

જ્યાં પણ સ્યામંતક મણિ રાજ્યમાં રહે છે, ત્યાં વેળાએ વરસાદ પડે છે અને રોગભય રહેતો નથી.

લિપ્સાં ચક્રે પ્રસેનાત્તુ મણિરત્નં સ્યમન્તકમ્। ગોવિન્દો ન ચ તં લેભે શક્તોઽપિ ન જહાર ચ ।। ૩૪.

ગોવિંદે પ્રસેન પાસેથી સ્યામંતક મણિ મેળવવાની ઈચ્છા કરી, પણ શક્તિશાળી હોવા છતાં તેણે એ મણિ ન હડપાવી અને ન મેળવી.

કદા ચિન્મૃગયાં યાતઃ પ્રસેનસ્તેન ભૂષિતઃ। સ્યમન્તકકૃતે સિંહાદ્વધં પ્રાપ્તઃ સુદારુણમ્ ।। ૩૪.

એક વખત પ્રસેન એ મણિ પહેરીને શિકારે ગયો, અને એ સ્યામંતકના કારણે સિંહના હાથો ભયાનક મૃત્યુ પામ્યો.

જામ્બવાનૃક્ષરાજસ્તુ તં સિંહં નિજઘાન વૈ । આદાય ચ મણિં દિવ્યં સ્વં બિલં પ્રવિવેશ હ ।। ૩૪.

પછી રીંછોના રાજા જાંબવાને એ સિંહને મારી નાખ્યો અને એ દિવ્ય મણિ લઈને પોતાની ગુફામાં ગયો.

તત્કર્મ કૃષ્ણસ્ય તતો વૃષ્ણ્યન્ધકમહત્તરાઃ। મણૌગૃધ્નુન્તુ મન્વાનાસ્તમેવ વિશશઙ્કિરે ।। ૩૪.

આ ઘટનાને કારણે મહાન વૃષ્ણિ અને અંધક વંશજોએ કૃષ્ણ પર શંકા કરી કે તેણે મણિ મેળવવાની લાલસા રાખી છે.

મિથ્યાભિશસ્તિં તેભ્યસ્તાં બલવાનરિસૂદનઃ। અમૃષ્યમાણો ભગવાન્ વનં સ વિચચાર હ ।। ૩૪.

તેમની ખોટી નિંદા સહન ન કરી શકી, દુશ્મનોના વિનાશક ભગવાન કૃષ્ણ વનમાં શોધવા નીકળી પડ્યા.