વાયુપુરાણમ્

નન્દનશ્ચ મહાતેજા મહાપુરુવશસ્તથા। આસીત્ પુરુવશાત્ પુત્રઃ પુરુદ્વાન્ પુરુષોત્તમઃ ।। ૩૩.

નંદન અને મહાપુરુવશ પણ મહાતેજસ્વી હતા. પુરુવશાના પુત્રથી પુરુદ્વાન નામનો શ્રેષ્ઠ પુરુષ થયો.

જજ્ઞે પુરુદ્વતઃ પુત્રો ભદ્રવત્યાં પુરૂદ્વહઃ। ઐક્ષાકી ત્વભવદ્ભાર્યા સત્ત્વસ્તસ્યામજાયત। સત્ત્વાત્ સત્ત્વગુણો પેતઃ સાત્ત્વતઃ કીર્તિવર્દ્ધનઃ ।। ૩૩.

પુરુદ્વાનથી ભદ્રાવતીમાં પુરુદ્વહનો જન્મ થયો. તેની પત્ની ઐક્ષાકી હતી અને તેમનો પુત્ર સત્ત્વ થયો. સત્ત્વથી સદ્ગુણો ધરાવતો સાત્ત્વત જન્મ્યો, જે કીર્તિ વધારનાર હતો.

ઇમાં વિસૃષ્ટિં વિજ્ઞાય જ્યામઘસ્ય મહાત્મનઃ। પ્રજાવાનેતિ સાયુજ્યં રાજ્ઞઃ સોમસ્ય ધીમતઃ ।। ૩૩.

મહાન આત્માવાળા જ્યામઘની આ વંશાવળી જાણી, સંતાનથી સમૃદ્ધ એ રાજા સોમ સાથે એકરૂપ થયો.

સૂત ઉવાચ।। સાત્વતી રૂપસમ્પન્નં કૌશલ્યા સુષુવે સુતમ્। ભજિનં ભજમાનં ચ દિવ્યં દેવાવૃધં નૃપમ્ ।। ૩૪.

સૂતાએ કહ્યું: કૌશલ્યાએ સૌંદર્યથી યુક્ત સાત્ત્વત વંશના પુત્ર ભજિન, ભજમાન અને દિવ્ય દેવાવૃદ્ધ રાજાને જન્મ આપ્યો.

અન્ધકઞ્ચ સહાભોજં વૃષ્ણિઞ્ચ યદુનન્દનમ્। તેષાં હિ સર્ગાશ્ચત્વારઃ શ્રૃણુધ્વં વિસ્તરેણ વૈ ।। ૩૪.

અંધક, સહાભોજ, વૃષ્ણિ અને યદુના વંશજ પણ જન્મ્યા. હવે તેમના ચાર વંશની વિગતવાર વાર્તા સાંભળો.

ભજમાનસ્ય શ્રૃઞ્જય્યાં બાહ્યશ્ચોપરિ બાહ્યકઃ। શ્રૃઞ્જયસ્ય સુતે દ્વે તુ બાહ્યકસ્તે ઉદાવહત્ ।। ૩૪.

ભજમાનને શ્રઞ્જયા પાસેથી બાહ્ય અને તેના ઉપર બાહ્યક નામના પુત્ર થયા. શ્રઞ્જયાના બે પુત્ર હતા અને બાહ્યકે બંનેને અપનાવ્યા.

તસ્ય ભાર્યે ભગિન્યૌ તે પ્રાસૂતેતિ સુતાન્ બહૂન્। નિમિશ્ચ પણવશ્ચૈવ વૃષ્ણિઃ પરપુરઞ્જયઃ ।। ૩૪.

તેણી બે બહેનો પત્ની હતી અને તેમણે અનેક પુત્રોને જન્મ આપ્યો: નિમિ, પણવ અને પરશત્રુઓને જીતનાર વૃષ્ણિ.

યે બાહ્યકાર્ય્યશ્રૃઞ્જય્યાં ભજમાનાદ્વિજજ્ઞિરે। અયુતાયુતસાહસ્ર શતજિદથ વામકઃ ।। ૩૪.

જે બાહ્ય કાર્યશૃઞ્જય, અયુતાયુત, સહસ્ર, શતજિત અને વામકમાં બ્રાહ્મણ તરીકે ઓળખાતા હતા.

બાહ્યકાર્ય્યાભગિન્યાં યે ભજમાના દ્વિજજ્ઞિરે। તેષાં દેવાવૃધો રાજા ચચાર પરમં તપઃ ।। ૩૪.

બાહ્ય કાર્યાભગિનીમાં જે બ્રાહ્મણ તરીકે ઓળખાતા હતા, તેમાં દેવાવૃદ્ધ નામના રાજાએ ઉત્તમ તપ કર્યું.

પુત્રઃ સર્વગુણોપેતો મમ ભૂયાદિતિ સ્મ હ। સંયોજ્યાત્માનમેવં સવર્ણા સા જલમસ્પૃશત્ ।। ૩૪.

તેને ઇચ્છા થઈ કે, 'મારે બધા ગુણોથી યુક્ત પુત્ર મળે.' આમ વિચાર કરીને સવર્ણાએ પોતે જળ સ્પર્શ કર્યું.

સા ચોપસ્પર્શનાત્તસ્ય ચકાર ઋષિમાપગા। કલ્યાણઞ્ચ નરપતેસ્તસ્ય સા નિમ્નગોત્તમા ।। ૩૪.

તેના જળ સ્પર્શથી એ નદી ઋષિ બની ગઈ અને એ ઉત્તમ નદી રાજા માટે શુભ બની.

ચિન્તયાભિપરીતાઙ્ગા જગામાથ વિનિશ્ચયમ્। નાધિગચ્છામિ તાં નારીં યસ્યામેવંવિધઃ સુતઃ ।। ૩૪.

વિચારથી ભરાઈ ગયેલી એ સ્ત્રીએ નક્કી કર્યું કે, 'હું આવી ગુણવાળી સ્ત્રી ક્યાંય જોઈ શકતી નથી, જેના પુત્રમાં આવા ગુણ હોય.'

ભવેત્સર્વગુણોપેતો રાજ્ઞો દેવાવૃધસ્ય હિ। તસ્માદસ્ય સ્વયં ચાહં ભવામ્યદ્ય સહવ્રતા। જજ્ઞે તસ્યાઃ સ્વયં હસ્તો ભાવસ્તસ્ય યથેરિતઃ ।। ૩૪.

રાજા દેવાવૃદ્ધને બધા ગુણોથી યુક્ત પુત્ર મળે, એ માટે આજે હું પોતે જ તેની પત્ની બનીશ. તેના માટે પોતાનો હાથ પણ તૈયાર થયો અને મન પણ ઈચ્છ્યા પ્રમાણે બન્યું.

અથ ભૂત્વા કુમારી તુ સાવિત્રી પરમં વચઃ। ચિન્તયામાસ રાજાનં તામિયેષ સ પર્થિવઃ ।। ૩૪.

પછી, કન્યા બનીને સાવિત્રીએ શ્રેષ્ઠ વચન કહ્યું; રાજાએ તેને ઈચ્છી અને શોધવા લાગ્યા.

તસ્યામાધત્ત ગર્ભં સ તેજસ્વિનમુદારધીઃ। અથ સા નવમે માસિ સુષુવે સરિતાંવરા ।। ૩૪.

તેના દ્વારા તેજસ્વી અને ઉદારમનવાળા પુત્રનું ગર્ભધારણ થયું; નવમા મહિને એ નદીએ પુત્રને જન્મ આપ્યો.

પુત્રં સર્વગુણોપેતં યથા દેવાવૃધેપ્સિતઃ। તત્ર વંશે પુરાણજ્ઞા ગાથાં ગાયન્તિ વૈ દ્વિજાઃ ।। ૩૪.

તે પુત્ર સર્વ ગુણોથી યુક્ત હતો, જેમ દેવાવૃદ્ધે ઇચ્છ્યું હતું; એ વંશમાં વિદ્વાન બ્રાહ્મણો પ્રાચીન ગીતો ગાતા.

ગુણાન્ દેવાવૃધસ્યાપિ કીર્ત્તયન્તો મહાત્મનઃ। યથૈવ શ્રૃણુતે દૂરાત્ સંપશ્યતિ તથાન્તિકાત્ ।। ૩૪.

મહાન આત્માવાળા દેવાવૃદ્ધના ગુણોનું વર્ણન કરતા, જેમ દૂરથી સાંભળે છે, તેમ નજીકથી પણ જોઈ શકે છે.

બભ્રુઃ શ્રેષ્ઠો મનુષ્યાણાં દેવૈર્દેવાવૃધઃ સમઃ। પુરુષાઃ પઞ્ચષષ્ટિશ્ચ સહસ્રાણિ ચ સપ્તતિઃ। યેઽમૃતત્વમનુપ્રાપ્તા બભ્રુર્દેવાવૃધાદપિ ।। ૩૪.

બભ્રુ મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ હતો, દેવાવૃદ્ધ દેવો સમાન હતો; પાંસઠ પુરુષો અને સિત્તેર હજાર જેટલાએ અમરત્વ મેળવ્યું અને દેવાવૃદ્ધને પણ વટાવી ગયા.

યજ્વા દાનપતિર્વીરો બ્રહ્મણ્યઃ સત્ય વાગ્ બુધઃ। કીર્ત્તિમાંશ્ચ મહાભાગઃ સાત્ત્વતાનાં મહારથઃ ।। ૩૪.

તે યજ્ઞ કરનાર, દાનમાં આગળ, વીર, બ્રાહ્મણપ્રેમી, સત્યવક્તા, બુદ્ધિશાળી, પ્રસિદ્ધ, ભાગ્યશાળી અને સાત્ત્વતોમાં મહાન રથીઓમાંથી એક હતો.

તસ્યાન્વવાયે સુમહાભોજયેમાર્તિકાવલાઃ। ગાન્ધારી ચૈવ માદ્રી ચ વૃષ્ણેર્ભાર્ય્યે બભૂવતુઃ ।। ૩૪.

તેના વંશમાં સુમહાભોજ અને માર્તિકાવલાઓ ફૂલ્યા-ફાલ્યા; ગાંધારી અને માદ્રી વૃષ્ણિની પત્નીઓ બની.

ગાન્ધારી જનયામાસ સુમિત્રં મિત્રનન્દનમ્। માદ્રી યુધાજિતં પુત્રં સા તુ વૈ દેવમીઢુષમ્ ।। ૩૪.

ગાંધારીએ સુમિત્ર નામના મિત્રપ્રિય પુત્રને જન્મ આપ્યો; માદ્રીએ યુધાજિત અને દેવમીઢુષ નામના પુત્રોને જન્મ આપ્યો.

અનમિત્રં સુતઞ્ચૈવ તાવુભૌ પુરુષોત્તમૌ। અનમિત્રસુતો નિઘ્નો નિઘ્નસ્ય દ્વૌ બભૂવતુઃ ।। ૩૪.

અનમિત્ર અને તેનો પુત્ર બંને ઉત્તમ પુરુષ હતા; અનમિત્રનો પુત્ર નિઘ્ન હતો અને નિઘ્નના બે પુત્રો થયા.

પ્રસેનશ્ચ મહાભાગઃ શક્રજિચ્ચ સુતાવુભૌ। તસ્ય શક્રજિતઃ પૂર્વઃ સખા પ્રાણસમોઽભવત્ ।। ૩૪.

પ્રસેન અને મહાભાગી શક્રજિત એ બંને પુત્ર હતા; શક્રજિત અગાઉ તેનો સખા અને પ્રાણસમાન મિત્ર હતો.

સ કદાચિન્નિશાપાયે રથેન રથિનાંવરઃ। તોયકૂલાદપઃ સ્પ્રષ્ટુમુપસ્થાતું યયૌ રવિમ્ ।। ૩૪.

એક વખત, રાત્રિ પૂરી થતાં, શ્રેષ્ઠ રથસ્વાર પોતાના રથ સાથે જળકાંઠે જળ સ્પર્શ કરવા અને સૂર્યના દર્શન માટે ગયો.

તસ્યોપતિષ્ઠતઃ સૂર્યો વિવસ્વાનગ્રતઃ સ્થિતઃ। અસ્પષ્ટમૂર્તિર્ભગવાં સ્તેજોમણ્ડલવાન્ વિભુઃ ।। ૩૪.

જ્યારે તે પહોંચ્યો ત્યારે સૂર્ય દેવ, વિવસ્વાન, સામે ઊભા રહ્યા; તેજના મંડળવાળા, ભગવાનની મૂર્તિ સ્પષ્ટ દેખાતી નહોતી.

અથ રાજા વિવસ્વન્તમુવાચ સ્થિતમગ્રતઃ। યથૈવ વ્યોમ્નિ પશ્યામિ ત્વામહં જ્યોતિષામ્પતે ।। ૩૪.

પછી રાજાએ સામે ઊભેલા વિવસ્વાનને કહ્યું: "જેમ હું તમને આકાશમાં જોઈ શકું છું, એ જ રીતે આજે અહીં પણ જોઈ રહ્યો છું, પ્રકાશના સ્વામી."

તેજોમણ્ડલિનઞ્ચૈવ તથૈવાપ્યગ્રતઃ સ્થિતમ્। કો વિશેષો વિવસ્વંસ્તે સાક્ષાદુપગતેન વૈ ।। ૩૪.

"અને જેમ તમે તેજથી ઘેરાઈને મારા સામે ઊભા છો, એ જ રીતે આકાશમાં દેખાવ છો, તો સીધા આવીને અને આકાશમાં દેખાવામાં શું ફરક છે?"

એતચ્છ્રુત્વા સ ભગવાન્ મણિરત્નં સ્યમન્તકમ્। સ્વકણ્ઠાદવમુચ્યાથ બબન્ધ નૃપતેસ્તદા ।। ૩૪.

આ સાંભળીને ભગવાને પોતાના ગળામાંથી સ્યામંતક મણિ ઉતારીને રાજાને આપ્યો.

તતો વિગ્રહવન્તં તં દદર્શ નૃપતિસ્તદા। પ્રતિમામથ તાં દૃષ્ટ્વા મુહૂર્ત્તં કૃતવાંસ્તથા ।। ૩૪.

પછી રાજાએ તેમને સાકાર રૂપમાં જોયા; અને એ પ્રતિમા જોઈને થોડો સમય ધ્યાનમાં ઊભા રહ્યા.