વાયુપુરાણમ્

રાજપુત્રૌ તુ વિદ્વાંસૌ સ્નુષાયાં ક્રથુકૌશિકૌ। પુત્રૌ વિદર્ભોઽજનયચ્છૂરૌ રણવિશારદૌ ।। ૩૩.

વિદર્ભે પોતાની વહુમાંથી ક્રથુ અને કૌશિક નામના બે વિદ્વાન અને યુદ્ધકુશળ પુત્રોને જન્મ આપ્યા.

લોમપાદં તૃતીયન્તુ પશ્ચાજ્જજ્ઞે સુધાર્મિકઃ। લોમ પાદાત્મજોવસ્તુરાહૃતિસ્તસ્ય ચાત્મજઃ ।। ૩૩.

પછી ત્રીજા પુત્ર તરીકે ધર્મનિષ્ઠ લોમપાદનો જન્મ થયો. લોમપાદનો પુત્ર અવસ્તુર થયો અને અવસ્તુરનો પુત્ર આહૃત થયો.

કૌશિકસ્ય ચિદિઃ પુત્રસ્તસ્માચ્ચૈદ્યા નૃપાઃ સ્મૃતાઃ । ક્રથોર્વિદર્ભપુત્રસ્તુ કુન્તિસ્તસ્યાત્મજોઽભવત્ ।। ૩૩.

કૌશિકનો પુત્ર ચિદિ થયો, જેના વંશજોને ચૈદ્ય રાજાઓ કહેવામાં આવે છે. વિદર્ભના પુત્ર ક્રથુનો પુત્ર કુન્તિ થયો અને કુન્તિનો પણ પુત્ર કુન્તિ થયો.

કુન્તેર્ધૃષ્ટસુતો જજ્ઞે પુરોધૃષ્ટઃ પ્રતાપવાન્ । ધૃષ્ટસ્ય પુત્રો ધર્માત્મા નિર્વૃતિઃ પરવીરહા ।। ૩૩.

કુન્તિથી ધૃષ્ટ નામનો પરાક્રમી પુત્ર જન્મ્યો, જેને પુરોધૃષ્ટ પણ કહે છે. ધૃષ્ટનો પુત્ર ધર્મપ્રિય અને શત્રુવિનાશક નિર્વૃતિ થયો.

તસ્ય પુત્રો દશાર્હસ્તુ મહાબલપરાક્રમઃ। દશર્હસ્ય સુતો વ્યોમા તતો જીમૂત ઉચ્યતે ।। ૩૩.

નિર્વૃતિનો પુત્ર મહાબલી દશાર્હ થયો. દશાર્હનો પુત્ર વ્યોમ થયો અને વ્યોમથી જીમૂતનો જન્મ થયો.

જીમૂતપુત્રો વિકૃતિસ્તસ્ય ભીમરથઃ સુતઃ. અથ ભીમરથસ્યાસીત્ પુત્રો રથવરઃ કિલ ।। ૩૩.

જીમૂતનો પુત્ર વિકૃતિ થયો, વિકૃતિનો પુત્ર ભીમરથ થયો અને ભીમરથનો પુત્ર રથવર તરીકે ઓળખાય છે.

દાતા ધર્મ્મરતો નિત્યં શીલસત્યપરાયણઃ। તસ્ય પુત્રો નવરથસ્તતો દશરથઃ સ્મૃતઃ ।। ૩૩.

રથવર હંમેશા દાનશીલ, ધર્મમાં તત્પર અને સદાચાર તથા સત્યમાં સ્થિર હતો. તેનો પુત્ર નવરથ થયો અને નવરથથી દશરથ થયો.

તસ્ય ચૈકાદશરથઃ શકુનિસ્તસ્ય ચાત્મજઃ। તસ્માત્ કરમ્ભકો ધન્વી દેવરાતોઽભવત્તતઃ ।। ૩૩.

દશરથથી એકાદશરથ થયો અને એકાદશરથનો પુત્ર શકુની થયો. શકુનીથી ધનુર્ધર કરંભક અને પછી દેવરથ થયો.

દેવક્ષત્રોઽભવદ્રાજા દેવરાતિર્મ્મહાયશાઃ। દેવક્ષત્રસુતો જજ્ઞે દેવનઃ ક્ષત્રનન્દનઃ ।। ૩૩.

દેવરથથી પ્રસિદ્ધ રાજા દેવક્ષત્ર થયો. દેવક્ષત્રનો પુત્ર દેવના થયો, જે ક્ષત્રિય વંશનો આનંદ હતો.

દેવનાત્ સ મધુર્જજ્ઞે યસ્ય મેધાર્થસમ્ભવઃ। મધોશ્ચાપિ મહાતેજા મનુર્મનુવશસ્તથા ।। ૩૩.

દેવનાથી મધુનો જન્મ થયો, જેનું જન્મ જ્ઞાન માટે થયું હતું. મધુથી મહાતેજસ્વી મનુ અને મનુના વંશજ થયા.

નન્દનશ્ચ મહાતેજા મહાપુરુવશસ્તથા। આસીત્ પુરુવશાત્ પુત્રઃ પુરુદ્વાન્ પુરુષોત્તમઃ ।। ૩૩.

નંદન અને મહાપુરુવશ પણ મહાતેજસ્વી હતા. પુરુવશાના પુત્રથી પુરુદ્વાન નામનો શ્રેષ્ઠ પુરુષ થયો.

જજ્ઞે પુરુદ્વતઃ પુત્રો ભદ્રવત્યાં પુરૂદ્વહઃ। ઐક્ષાકી ત્વભવદ્ભાર્યા સત્ત્વસ્તસ્યામજાયત। સત્ત્વાત્ સત્ત્વગુણો પેતઃ સાત્ત્વતઃ કીર્તિવર્દ્ધનઃ ।। ૩૩.

પુરુદ્વાનથી ભદ્રાવતીમાં પુરુદ્વહનો જન્મ થયો. તેની પત્ની ઐક્ષાકી હતી અને તેમનો પુત્ર સત્ત્વ થયો. સત્ત્વથી સદ્ગુણો ધરાવતો સાત્ત્વત જન્મ્યો, જે કીર્તિ વધારનાર હતો.

ઇમાં વિસૃષ્ટિં વિજ્ઞાય જ્યામઘસ્ય મહાત્મનઃ। પ્રજાવાનેતિ સાયુજ્યં રાજ્ઞઃ સોમસ્ય ધીમતઃ ।। ૩૩.

મહાન આત્માવાળા જ્યામઘની આ વંશાવળી જાણી, સંતાનથી સમૃદ્ધ એ રાજા સોમ સાથે એકરૂપ થયો.

સૂત ઉવાચ।। સાત્વતી રૂપસમ્પન્નં કૌશલ્યા સુષુવે સુતમ્। ભજિનં ભજમાનં ચ દિવ્યં દેવાવૃધં નૃપમ્ ।। ૩૪.

સૂતાએ કહ્યું: કૌશલ્યાએ સૌંદર્યથી યુક્ત સાત્ત્વત વંશના પુત્ર ભજિન, ભજમાન અને દિવ્ય દેવાવૃદ્ધ રાજાને જન્મ આપ્યો.

અન્ધકઞ્ચ સહાભોજં વૃષ્ણિઞ્ચ યદુનન્દનમ્। તેષાં હિ સર્ગાશ્ચત્વારઃ શ્રૃણુધ્વં વિસ્તરેણ વૈ ।। ૩૪.

અંધક, સહાભોજ, વૃષ્ણિ અને યદુના વંશજ પણ જન્મ્યા. હવે તેમના ચાર વંશની વિગતવાર વાર્તા સાંભળો.

ભજમાનસ્ય શ્રૃઞ્જય્યાં બાહ્યશ્ચોપરિ બાહ્યકઃ। શ્રૃઞ્જયસ્ય સુતે દ્વે તુ બાહ્યકસ્તે ઉદાવહત્ ।। ૩૪.

ભજમાનને શ્રઞ્જયા પાસેથી બાહ્ય અને તેના ઉપર બાહ્યક નામના પુત્ર થયા. શ્રઞ્જયાના બે પુત્ર હતા અને બાહ્યકે બંનેને અપનાવ્યા.

તસ્ય ભાર્યે ભગિન્યૌ તે પ્રાસૂતેતિ સુતાન્ બહૂન્। નિમિશ્ચ પણવશ્ચૈવ વૃષ્ણિઃ પરપુરઞ્જયઃ ।। ૩૪.

તેણી બે બહેનો પત્ની હતી અને તેમણે અનેક પુત્રોને જન્મ આપ્યો: નિમિ, પણવ અને પરશત્રુઓને જીતનાર વૃષ્ણિ.

યે બાહ્યકાર્ય્યશ્રૃઞ્જય્યાં ભજમાનાદ્વિજજ્ઞિરે। અયુતાયુતસાહસ્ર શતજિદથ વામકઃ ।। ૩૪.

જે બાહ્ય કાર્યશૃઞ્જય, અયુતાયુત, સહસ્ર, શતજિત અને વામકમાં બ્રાહ્મણ તરીકે ઓળખાતા હતા.

બાહ્યકાર્ય્યાભગિન્યાં યે ભજમાના દ્વિજજ્ઞિરે। તેષાં દેવાવૃધો રાજા ચચાર પરમં તપઃ ।। ૩૪.

બાહ્ય કાર્યાભગિનીમાં જે બ્રાહ્મણ તરીકે ઓળખાતા હતા, તેમાં દેવાવૃદ્ધ નામના રાજાએ ઉત્તમ તપ કર્યું.

પુત્રઃ સર્વગુણોપેતો મમ ભૂયાદિતિ સ્મ હ। સંયોજ્યાત્માનમેવં સવર્ણા સા જલમસ્પૃશત્ ।। ૩૪.

તેને ઇચ્છા થઈ કે, 'મારે બધા ગુણોથી યુક્ત પુત્ર મળે.' આમ વિચાર કરીને સવર્ણાએ પોતે જળ સ્પર્શ કર્યું.

સા ચોપસ્પર્શનાત્તસ્ય ચકાર ઋષિમાપગા। કલ્યાણઞ્ચ નરપતેસ્તસ્ય સા નિમ્નગોત્તમા ।। ૩૪.

તેના જળ સ્પર્શથી એ નદી ઋષિ બની ગઈ અને એ ઉત્તમ નદી રાજા માટે શુભ બની.

ચિન્તયાભિપરીતાઙ્ગા જગામાથ વિનિશ્ચયમ્। નાધિગચ્છામિ તાં નારીં યસ્યામેવંવિધઃ સુતઃ ।। ૩૪.

વિચારથી ભરાઈ ગયેલી એ સ્ત્રીએ નક્કી કર્યું કે, 'હું આવી ગુણવાળી સ્ત્રી ક્યાંય જોઈ શકતી નથી, જેના પુત્રમાં આવા ગુણ હોય.'

ભવેત્સર્વગુણોપેતો રાજ્ઞો દેવાવૃધસ્ય હિ। તસ્માદસ્ય સ્વયં ચાહં ભવામ્યદ્ય સહવ્રતા। જજ્ઞે તસ્યાઃ સ્વયં હસ્તો ભાવસ્તસ્ય યથેરિતઃ ।। ૩૪.

રાજા દેવાવૃદ્ધને બધા ગુણોથી યુક્ત પુત્ર મળે, એ માટે આજે હું પોતે જ તેની પત્ની બનીશ. તેના માટે પોતાનો હાથ પણ તૈયાર થયો અને મન પણ ઈચ્છ્યા પ્રમાણે બન્યું.

અથ ભૂત્વા કુમારી તુ સાવિત્રી પરમં વચઃ। ચિન્તયામાસ રાજાનં તામિયેષ સ પર્થિવઃ ।। ૩૪.

પછી, કન્યા બનીને સાવિત્રીએ શ્રેષ્ઠ વચન કહ્યું; રાજાએ તેને ઈચ્છી અને શોધવા લાગ્યા.

તસ્યામાધત્ત ગર્ભં સ તેજસ્વિનમુદારધીઃ। અથ સા નવમે માસિ સુષુવે સરિતાંવરા ।। ૩૪.

તેના દ્વારા તેજસ્વી અને ઉદારમનવાળા પુત્રનું ગર્ભધારણ થયું; નવમા મહિને એ નદીએ પુત્રને જન્મ આપ્યો.

પુત્રં સર્વગુણોપેતં યથા દેવાવૃધેપ્સિતઃ। તત્ર વંશે પુરાણજ્ઞા ગાથાં ગાયન્તિ વૈ દ્વિજાઃ ।। ૩૪.

તે પુત્ર સર્વ ગુણોથી યુક્ત હતો, જેમ દેવાવૃદ્ધે ઇચ્છ્યું હતું; એ વંશમાં વિદ્વાન બ્રાહ્મણો પ્રાચીન ગીતો ગાતા.

ગુણાન્ દેવાવૃધસ્યાપિ કીર્ત્તયન્તો મહાત્મનઃ। યથૈવ શ્રૃણુતે દૂરાત્ સંપશ્યતિ તથાન્તિકાત્ ।। ૩૪.

મહાન આત્માવાળા દેવાવૃદ્ધના ગુણોનું વર્ણન કરતા, જેમ દૂરથી સાંભળે છે, તેમ નજીકથી પણ જોઈ શકે છે.

બભ્રુઃ શ્રેષ્ઠો મનુષ્યાણાં દેવૈર્દેવાવૃધઃ સમઃ। પુરુષાઃ પઞ્ચષષ્ટિશ્ચ સહસ્રાણિ ચ સપ્તતિઃ। યેઽમૃતત્વમનુપ્રાપ્તા બભ્રુર્દેવાવૃધાદપિ ।। ૩૪.

બભ્રુ મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ હતો, દેવાવૃદ્ધ દેવો સમાન હતો; પાંસઠ પુરુષો અને સિત્તેર હજાર જેટલાએ અમરત્વ મેળવ્યું અને દેવાવૃદ્ધને પણ વટાવી ગયા.

યજ્વા દાનપતિર્વીરો બ્રહ્મણ્યઃ સત્ય વાગ્ બુધઃ। કીર્ત્તિમાંશ્ચ મહાભાગઃ સાત્ત્વતાનાં મહારથઃ ।। ૩૪.

તે યજ્ઞ કરનાર, દાનમાં આગળ, વીર, બ્રાહ્મણપ્રેમી, સત્યવક્તા, બુદ્ધિશાળી, પ્રસિદ્ધ, ભાગ્યશાળી અને સાત્ત્વતોમાં મહાન રથીઓમાંથી એક હતો.