વાયુપુરાણમ્

સામવેદશ્ચ વૃત્તાઢ્યઃ સર્વગેયપુરઃસરઃ। વિશ્વાવસ્વાદિભિઃ સાર્દ્ધં ગન્ધર્વૈઃ સમ્ભૃતોઽભવત્ ।। ૪.

સામવેદ પણ છંદોથી ભરપૂર અને બધા ગીતોમાં શ્રેષ્ઠ હતો; તે વિશ્વાવસુ વગેરે ગંધર્વો સાથે ત્યાં હાજર હતો.

બ્રહ્મ વેદસ્તથા ઘોરૈઃ કૃત્યાવિધિભિરન્વિતઃ। પ્રત્યઙ્ગિરસયોગૈશ્ચ દ્વિશરીરશિરોઽભવત્ ।। ૪.

બ્રહ્મવેદ ભયાનક વિધિઓથી યુક્ત અને અથર્વાંગિરસોના અનુષ્ઠાનો સાથે જોડાયેલો, બે શરીર અને બે મસ્તકવાળો પ્રગટ થયો.

લક્ષણાનિ સ્વરાઃ સ્તોભા નિરુક્તસ્વરભક્તયઃ। આશ્રયસ્તુ વષટ્‌કારો નિગ્રહપ્રગ્રહાવપિ ।। ૪.

લક્ષણો, સ્વરો, સ્તોભાક્ષરો, નિરુક્ત અને સ્વરવિભાગો, તેમ જ આધારરૂપ વષટ્કાર અને નિયંત્રણ તથા મુક્તિના નિયમો પણ હાજર હતા.

દીપ્તા દીપ્તિરિલાદેવી દિશઃ પ્રદિશગીશ્વરાઃ । દેવકન્યાશ્ચ પત્ન્યશ્ચ તથા માતર એવ ચ ।। ૪.

પ્રભાસ્વરૂપ ઈલા દેવી, દિશાઓ અને તેમના અધિપતિઓ, દેવકન્યાઓ, પત્નીઓ અને માતાઓ પણ ત્યાં હાજર હતા.

આયુઃ સર્વત એવૈતે દેવસ્ય યજતો મુખે। મૂર્ત્તિમન્તઃ સ્વરૂપાખ્યા વરુણસ્ય વપુર્ભૃતઃ ।। ૪.

આ બધા, સ્વરૂપ ધરાવતા અને પોતાના નામે ઓળખાતા, વરુણના રૂપ ધારણ કરીને, યજ્ઞ કરનાર દેવના મુખમાં જીવરૂપે હાજર હતા.

સ્વયમ્ભુવસ્તુ તા દૃષ્ટ્વા રેતઃ સમપતદ્ભુવિ। બ્રહ્મર્ષેર્ભાવભૂતસ્ય વિધાનાચ્ચ ન સંશયઃ ।। ૪.

સ્વયંભૂએ જ્યારે તેમને જોયા, ત્યારે બ્રહ્મર્ષિ જેવી સર્જનશક્તિથી ભરાઈને તેમનું વીર્ય ધરતી પર પડ્યું; આમાં કોઈ શંકા નથી.

કૃત્વા જુહાવ સ્રુગ્ભ્યાઞ્ચ સ્રુવેણ પરિગૃહ્ય ચ। આજ્યવજ્જુહુવાઞ્જક્રે મન્ત્રવચ્ચ પિતામહઃ ।। ૪.

પછી પિતામહે તેને ચમચી અને કડછીએ ભેગું કરીને, ઘી સમાન યજ્ઞમાં મંત્રોચ્ચાર સાથે આહુતિ આપી.

તતઃ સ જનયામાસ ભૂતગ્રામં પ્રજાપતિઃ। તસ્યાર્વાક્ તેજસસ્તસ્ય યજ્ઞે લોકેષુ તૈજસમ્। તમસાભાવવ્યાપ્યત્વં તથા સત્ત્વં તથા રજઃ ।। ૪.

પછી પ્રજાપતિએ સર્વ જીવજાતિનું સર્જન કર્યું; તેમના તેજમાંથી, એ યજ્ઞમાં, લોકોમાં અગ્નિનું તત્વ, અંધકારની વ્યાપકતા, સત્વ અને રજ ગુણ પણ ઉત્પન્ન થયા.

સગુણાત્તેજસો નિત્યમાકાશે તમસિ સ્થિતમ્। તમસસ્તેજસત્વાચ્ચ સર્વભૂતાનિ જજ્ઞિરે ।। ૪.

તે તેજ, જે ગુણોથી યુક્ત છે અને હંમેશા આકાશ તથા અંધકારમાં સ્થિત છે, એમાંથી અંધકારના અગ્નિત્વથી સર્વ પ્રાણીઓ જન્મ્યા.

યદા તસ્મિન્નજાયન્ત કાલે પુત્રાસ્તુ કર્મજાઃ। આજ્યસ્થાલ્યામુપાદાય સ્વશુક્રં હુતવાંશ્ચ હ ।। ૪.

જ્યારે એ સમયે કર્મથી ઉત્પન્ન પુત્રો જન્મ્યા, ત્યારે તેમણે પોતાનું વીર્ય ઘી ભરેલી પાત્રમાં મૂકી યજ્ઞમાં આહુતિ આપી.

શુક્રે હુતેઽથ તસ્મિંસ્તુ પ્રાદુર્ભૂતા મહર્ષયઃ। જ્વલન્તો વપુષા યુક્તાઃ સપ્ત વૈ પ્રસવૈર્ગુણૈઃ ।। ૪.

જ્યારે એ વીર્ય યજ્ઞમાં અર્પણ થયું, ત્યારે મહર્ષિઓ પ્રગટ થયા, તેઓ તેજસ્વી રૂપવાળા અને સાત પ્રકારની સર્જનશક્તિથી યુક્ત હતા.

હુતે ચાગ્નૌ સકૃચ્છુક્રે જ્વાલાયા નિઃસૃતઃ કવિઃ। હિરણ્યગર્ભસ્તં દૃષ્ટ્વા જ્વાલાં ભિત્ત્વા વિનિઃસૃતમ્। ભૃગુસ્ત્વમિતિ હોવાચ યસ્માત્તસ્માત્સ વૈ ભૃગુઃ ।। ૪.

જ્યારે વીર્ય અગ્નિમાં અર્પણ થયું, ત્યારે જ્વાળામાંથી કવિ પ્રગટ થયો; હિરણ્યગર્ભે તેને જ્વાળામાંથી બહાર આવતા જોઈને કહ્યું, 'તું ભૃગુ છે', તેથી તેનું નામ ભૃગુ પડ્યું.

મહાદેવસ્તથોદ્ભૂતં દૃષ્ટ્વા બ્રાહ્મણમબ્રવીત્। મમૈષ પુત્રકામસ્ય દીક્ષિતસ્ય ત્વયં પ્રભો। વિજજ્ઞેઽથ ભૃગુર્દ્દેવો મમ પુત્રો ભવત્વયમ્ ।। ૪.

મહાદેવે એ બ્રાહ્મણને આવું પ્રગટ થયેલું જોઈને કહ્યું, 'મારા પુત્રની ઇચ્છાથી અને દિક્ષાથી તું પેદા થયો છે, હે પ્રભુ, આ ભૃગુ મારું પુત્ર બને.'

તથોતિ સમનુજ્ઞાતો મહાદેવઃ સ્વયમ્ભુવા। પુત્રત્વે કલ્પયામાસ મહાદેવસ્તથા ભૃગુમ્। વારુણા ભૃગવસ્તસ્માત્તદપત્યઞ્ચ સ પ્રભુઃ ।। ૪.

સ્વયંભૂએ મંજૂરી આપ્યા પછી મહાદેવે ભૃગુને પોતાનો પુત્ર બનાવ્યો; અને કારણ કે તે વારુણ છે, એટલે ભૃગુને વારુણ પુત્ર પણ કહે છે.

દ્વિતીયન્તુ તતઃ શુક્રમઙ્ગારેષ્વપતત્પ્રભુઃ। અઙ્ગારેષ્વઙ્ગિરોઽઙ્ગાનિ સંહિતાનિ તતોઽઙ્ગિરાઃ ।। ૪.

પછી બીજું વીર્ય અંગારો પર પડ્યું; અંગારોમાંથી અંગો જોડાઈને અંગિરસ જન્મ્યો.

સમ્ભૂતિં તસ્ય તાં દૃષ્ટ્વા વહ્નિર્બ્રહ્માણમબ્રવીત્। રેતોધાસ્તુભ્યમેવાહં દ્વિતીયોઽયં મમાસ્ત્વિતિ ।। ૪.

એની ઉત્પત્તિ જોઈને અગ્નિએ બ્રહ્માને કહ્યું, 'મારે તારા વીર્યને સ્વીકાર્યું છે, તો આ બીજો મારું પુત્ર બને.'

એવમસ્ત્વિતિ સોઽપ્યુક્તો બ્રહ્મણા સદસસ્પતિઃ। તસ્માદઙ્ગિરસશ્ચાપિ આગ્નેયા ઇતિ નઃ શ્રુતમ્ ।। ૪.

બ્રહ્માએ, સભાના સ્વામીએ, 'એવું જ થાઓ' એમ કહ્યું; તેથી અંગિરસને અગ્નિનો પુત્ર કહેવાય છે.

ષટ્‌કૃત્યસ્તુ પુનઃ શુક્રે બ્રહ્મણા લોકકારિણા। હુતે સમભવંસ્તત્ર ષડ્બ્રહ્માણ ઇતિ શ્રુતિઃ ।। ૪.

પછી બ્રહ્માએ, લોકોના સર્જકએ, છ વખત વીર્ય યજ્ઞમાં અર્પણ કર્યું, ત્યારે ત્યાં છ બ્રહ્મા જન્મ્યા, જેમ શાસ્ત્રોમાં કહેવામાં આવ્યું છે.

મરીચિઃ પ્રથમસ્તત્ર મરીચિભ્યઃ સમુત્થિતઃ। ક્રતૌ તસ્મિન્ સુતો જજ્ઞે યતસ્તસ્માત્સ વૈ ક્રતુઃ ।। ૪.

એમાં પ્રથમ મરીચિ હતા, જે કિરણોમાંથી પ્રગટ થયા; એ યજ્ઞમાં તેમના પુત્રનો જન્મ થયો, તેથી તેનું નામ ક્રતુ પડ્યું.

અહં તૃતીય ઇત્યર્થસ્તસ્માદત્રિઃ સ કીર્ત્ત્યતે। કેશૈશ્ચ નિશિતૈર્ભૂતઃ પુલસ્ત્યસ્તેન સ સ્મૃતઃ ।। ૪.

'હું ત્રીજો છું'—આ અર્થથી તેનું નામ અત્રિ પડ્યું; તિક્ષ્ણ વાળમાંથી પુલસ્ત્ય ઉત્પન્ન થયા, તેથી તેમનું સ્મરણ થાય છે.

કેશૈર્લમ્બૈઃ સમુદ્ભૂતસ્તસ્માત્તુ પુલહઃ સ્મૃતઃ । વસુમધ્યાત્સમુત્પન્નો વસુમાન્ વસુધાશ્રયઃ ।। ૪.

લાંબા વાળમાંથી પુલહ ઉત્પન્ન થયા, તેથી તેમનું નામ પુલહ છે; વસુઓના મધ્યમાંથી વસુમાન જન્મ્યા, જે ધરા પર નિવાસ કરે છે.

વસિષ્ઠ ઇતિ તત્ત્વજ્ઞૈઃ પ્રોચ્યતે વ્રહ્મવાદિભિઃ । ઇત્યેતે બ્રહ્મણઃ પુત્રા માનસાઃ ષણ્મહર્ષયઃ ।। ૪.

જેમ સત્યજ્ઞાની અને બ્રહ્મવિદો કહે છે, તેમ તેને વસિષ્ઠ કહેવામાં આવે છે; આ રીતે, આ છ મહર્ષિ બ્રહ્માના માનસપુત્રો છે.

લોકસ્ય સન્તાનકરાસ્તૈરિમા વર્દ્ધિતાઃ પ્રજાઃ। પ્રજાપતય ઇત્યેવં પઠ્યન્તે બ્રહ્મણઃ સુતાઃ ।। ૪.

આ લોકના સંતાનદાતા છે, જેમણે આ પ્રજાઓ વધારી; તેથી બ્રહ્માના પુત્રોને પ્રજાપતિ કહેવામાં આવે છે.

અપરે પિતરો નામ એતૈરેવ મહર્ષિભિઃ। ઉત્પાદિતા ઋષિગણાઃ સપ્ત લોકેષુ વિશ્રુતાઃ ।। ૪.

બીજા પિતૃઓ પણ એ મહાન ઋષિઓ દ્વારા ઉત્પન્ન થયા હતા; એ સાત ઋષિગણો જગતમાં પ્રસિદ્ધ છે.

મારીચા ભાર્ગવાશ્ચૈવ તથૈવાઙ્ગિરસોઽપરે। પૌલસ્ત્યાઃ પૌલહાશ્ચૈવ વાસિષ્ઠાશ્ચૈવ વિશ્રુતાઃ। આત્રેયાશ્ચ ગણાઃ પ્રોક્તાઃ પિતૄણાં લોકવિશ્રુતાઃ ।। ૪.

મારીચિ, ભૃગુ, અંગિરસ, પૌલસ્ત્ય, પૌલહ, પ્રસિદ્ધ વશિષ્ઠ અને આત્રેય—આ બધા પિતૃગણો જગતમાં જાણીતા છે.

એતે સમાસતસ્તાત પુરૈવ તુ ગુણાસ્ત્રયઃ। અપૂર્વશ્ચ પ્રકાશાશ્ચ જ્યોતિષ્મન્તશ્ચ વિશ્રુતાઃ ।। ૪.

હે પ્રિય, સંક્ષિપ્તમાં કહીએ તો, એ બધા પ્રાચીનકાળમાં ત્રણ ગુણ ધરાવતા હતા—અદ્વિતીય, તેજસ્વી અને પ્રકાશમાન, જેમ કે જાણીતા છે.

તેષાં રાજા યમો દેવો યમૈર્વિહિતકલ્મષાઃ। અપરે પ્રજાનાં પતયસ્તાઞ્છૃણુધ્વમતન્દ્રિતાઃ ।। ૪.

એમાં યમ દેવ રાજા છે, અને દોષ ધરાવનારાઓને યમ દ્વારા વશમાં રાખવામાં આવે છે; બીજા પ્રજાપતિઓ છે—તેમના નામો ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો.

કર્દ્દમઃ કશ્યપઃ શેષો વિક્રાન્તઃ સુશ્રુવાસ્તથા। બહુપુત્રઃ કુમારશ્ચ વિવસ્વાન્ સ શુચિશ્રવાઃ ।। ૪.

કર્દમ, કશ્યપ, શેષ, વિક્રાંત, સુશ્રુવ, બહુપુત્ર, કુમાર, વિવસ્વાન અને શુચિશ્રવ—આ બધા નામ છે.

પ્રચેતસોઽરિષ્ટનેમિર્બહુલસ્વ પ્રજાપતિઃ। ઇત્યેવમાદયોઽન્યેઽપિ બહવશ્ચ પ્રજેશ્વરાઃ ।। ૪.

પ્રચેતા, અરીષ્ટનેમિ, બહુલસ્વ અને પ્રજાપતિ—આ રીતે અનેક બીજા પણ પ્રજાના સ્વામી છે.