વાયુપુરાણમ્

સ્વમૃડીકોઽધિપશ્ચૈવ વર્ચ્ચોધા મુહ્યસર્વ્વશઃ । વાસવશ્ચ સદાશ્વશ્ચ ક્ષેમાનન્દૌ તથૈવ ચ

સ્વમૃડીક, અધિપ, વર્ચ્છોધા, મુહ્યસર્વશ, વાસવ, સદાશ્વ, ક્ષેમાનંદ પણ.

સત્યા હ્યેતે પરિક્રાન્તા યજ્ઞિયા દ્વાદશાપરાઃ । ઇત્યેતે દેવતા હ્યાસન્નૌત્તમસ્યાન્તરે મનોઃ

આ બધા સત્ય છે, બાર છે, યજ્ઞયોગ્ય છે; આ દેવતાઓ ઉત્તમ મનુના સમયમાં હતા.

અજશ્ચ પરશુશ્ચૈવ દિવ્યો દિવ્યૌષધિર્ન્નયઃ । દેવાનુજશ્ચાપ્રતિમો મહોત્સાહૌશિજસ્તથા

અજ, પરશુ, દિવ્ય, દિવ્યૌષધી, નય, દેવાનુજ, અપ્રતિમ, મહોત્સાહ, ઉશિજ પણ.

વિનીતશ્ચ સુકેતુશ્ચ સુમિત્રઃ સુબલઃ શુચિઃ । ઔત્તમસ્ય મનોઃ પુત્રાસ્ત્રયોદશ મહાત્મનઃ । એતે ક્ષત્રપ્રણેતારસ્તૃતીયં ચૈતદન્તરમ્

વિનીત, સુકેતુ, સુમિત્ર, સુબલ, શુચિ—આ મહાત્મા ઉત્તમ મનુના ત્રેયોદશ પુત્રો છે; તેઓ ક્ષત્રિયોના નેતા હતા, આ ત્રીજું અંતર છે.

ઔત્તમે પરિસઙ્ખ્યાતઃ સર્ગઃ સ્વારોચિષેણ તુ । વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ તામસસ્તાન્નિબોધત

ઉત્તમ મન્વંતરમાં સર્જન ગણાયું છે, અને સ્વારોચિષમાં પણ. હવે તામસ મનુની વિગતવાર ક્રમવાર વાતો સાંભળો.

ચતુર્થેત્વથ પર્યાયે તામસસ્યાન્તરે મનોઃ । સત્યા સ્વરૂપાઃ સુધિયો હરયશ્ચતુરો ગણાઃ

પછી, ચોથા ચક્રમાં, તામસ મનુના સમયગાળામાં, સત્ય, સ્વરૂપ, સુધી અને હરિના ચાર જૂથો પ્રગટ થયા હતા.

પુલસ્ત્યપુત્રસ્તુ શીર્ષ્યણ્યાસ્તમશ્ચૈવાષ્ટમસ્તથા । ઇન્દ્રિયાણિ તદા દેવા મનોસ્તસ્યાન્તરે સ્મૃતાઃ

પુલસ્ત્યના પુત્ર શીર્ષ્યણ્ય હતા, અને તામા આઠમા હતા; એ સમયે, એ મનુના અંતરમાં ઇન્દ્રિયરૂપ દેવતાઓનું સ્મરણ થયું હતું.

ઇન્દ્રિયાણાં શતં યદ્ધિમુનયઃ પ્રતિજાનતે । સત્યપ્રાણાસ્તુ શીર્ષ્યણ્યાસ્તમશ્ચૈવાષ્ટમસ્તથા । ઇન્દ્રિયાણિ તદા દેવા મનોસ્તસ્યાન્તરે સ્મૃતાઃ

મુનિઓ કહે છે કે ઇન્દ્રિયોનું સંખ્યા એક સો છે; શીર્ષ્યણ્યના સંતાન સત્યપ્રાણ હતા અને તામા આઠમા હતા; એ સમયે, એ મનુના અંતરમાં ઇન્દ્રિયરૂપ દેવતાઓનું સ્મરણ થયું હતું.

તેષાં ચ પ્રભુદેવાનાં શિવિરિન્દ્રઃ પ્રતાપવાન્ । સપ્તર્ષયોઽન્તરે ચૈવ તાન્નિબોધત સત્તમાઃ ॥૨.૧.

એ બધા મહાન દેવોમાં શિવી શક્તિશાળી ઇન્દ્ર હતા; અને એ સમયગાળામાં સાત ઋષિઓ હતા—હે શ્રેષ્ઠો, તેમને જાણો.

૬૨.૪૦ કાવ્યો હર્ષસ્તથા ચૈવ કાશ્યપઃ પૃથુરેવ ચ । આત્રેયશ્ચાગ્નિરિત્યેવ જ્યોતિર્ધામા ચ ભાર્ગવઃ

કાવ્ય, હર્ષ, કાશ્યપ, પૃથુ, આત્રેય, અગ્નિ, જ્યોતિર્ધામા અને ભાર્ગવ—આ બધા ઋષિઓ હતા.

પૌલહો વનપીઠશ્ચ ગોત્રે વાસિષ્ઠ એવ ચ । ચૈત્રસ્તથાપિ પૌલસ્ત્ય ઋષયસ્તામસેઽન્તરે

પૌલહ, વનપીઠ, ગોત્ર વાસિષ્ઠ, ચૈત્ર અને પૌલસ્ત્ય—આ ઋષિઓ તામસ સમયગાળામાં હતા.

જનુવણ્ડસ્તથા શાન્તિર્નરઃ ખ્યાતિર્ભયસ્તથા । પ્રિયભૃત્યો હ્યવક્ષિશ્ચ પૃષ્ટલોઢો દૃઢોદ્યતઃ । ઋતશ્ચ ઋતબન્ધુશ્ચ તામસસ્ય મનોઃ સુતાઃ

જનુવંડ, શાંતિ, નર, ખ્યાતિ, ભય, પ્રિયભૃત્ય, અવક્ષિ, પૃષ્ઠલોઢ, દૃઢોદ્યત, ઋત અને ઋતબંધુ—આ બધા તામસ મનુના પુત્રો હતા.

પઞ્ચમેત્વથ પર્યાયે મનોશ્ચારિષ્ણવેઽન્તરે । ગણાસ્તુ સુસમાખ્યાતા દેવતાનાં નિબોધત

હવે, પાંચમા ચક્રમાં, ચારિષ્ણવ મનુના સમયગાળામાં, દેવતાઓના જૂથો સારી રીતે વર્ણવાયા છે—તમે સાંભળો.

અમૃતા ભાભૂતરજોવિકુણ્ઠાઃ સસુમેધસઃ । ચરિષ્ણોસ્તુ શુભાઃ પુત્રા વસિષ્ઠસ્ય પ્રજાપતેઃ । ચતુર્દશ ચ ચત્વારો ગણાસ્તેષાન્તુ ભાસ્વરાઃ

અમૃત, ભાભૂતરજસ, વિકુંઠ અને સસુમેધસ—આ બધા શુભ સંતાન ચારિષ્ણુ, વસિષ્ઠના પુત્ર અને પ્રજાપતિના, હતા; અને એમા ચૌદ તથા ચાર તેજસ્વી જૂથો હતા.

સ્વત્રવિપ્રેગ્નિભાસસ્વ પ્રત્યેતિષ્ઠામૃતસ્તથા । સુમતિર્વાવિરાવશ્ચ વાચિનોદઃ સ્રવસ્તથા

સ્વત્ર, વિપ્રેગ્નિ, ભાસ, સ્વ, પ્રતિએતિ, સ્થામૃત, સુમતિ, વાવીરાવ, વાચિનોદ અને શ્રવસ—આ નામો જણાવાયા છે.

પ્રવિરાશી ચ વાદશ્ચ પ્રાશશ્ચેતિ ચતુર્દશ । અમૃતાભાઃ સ્મૃતા હ્યેતે દેવાશ્ચારિષ્ણવેઽન્તરે

પ્રવિરાશી, વાદ, પ્રાશ—આ રીતે ચૌદ થાય છે; અમૃતાભાસ નામે ઓળખાતા આ દેવતાઓ ચારિષ્ણવના સમયગાળામાં સ્મરણ થાય છે.

મતિશ્ચ સુમતિશ્ચૈવ ઋતસત્યૌ તથૈવ ચ । આવૃતિર્વિવૃતિશ્ચૈવ મદો વિનય એવ ચ

મતિ, સુમતિ, ઋત, સત્ય, આવૃતિ, વિવૃતિ, મદ અને વિનય—આ નામો પણ જણાવાયા છે.

જેતા જિષ્ણુઃ સહશ્ચૈવ દ્યુતિમાન્ સ્રવસસ્તથા । ઇત્યેતાનીહ નામાનિ આભૂતરજસાં વિદુઃ

જેતા, જિષ્ણુ, સહ, દ્યુતિમાન અને શ્રવસ—આ નામો ભાભૂતરજસમાં જાણીતા છે.

વૃષભેત્તા જયો ભીમઃ શુચિર્દાન્તો યશો દમઃ । નાથો વિદ્વાનજેયશ્ચ કૃશો ગૌરો ધ્રુવસ્તથા । કીર્તિતાસ્તુ વિકુણ્ઠા વૈ સુમેધાસ્તુ નિબોધત ॥૨.૧.

વૃષભેत्ता, જય, ભીમ, શુચિ, દાંત, યશ, દમ, નાથ, વિદ્વાન, અજય, કૃશ, ગૌર અને ધ્રુવ—આ બધા વિકુંઠ છે; હવે સુમેધસ સાંભળો.

૬૨.૫૦ મેધા મેધાતિથિશ્ચૈવ સત્યમેધાસ્તથૈવ ચ । પૃશ્રિમેધાલ્પમેધાશ્ચ ભૂયોમેધાદયઃ પ્રભુઃ

મેધા, મેધાતિથિ, સત્યમેધા, પૃશ્રિમેધા, અલ્પમેધા, ભૂયોમેધા અને બીજા—આ બધા સુમેધસમાં પ્રમુખ છે.

દીપ્તિમેધા યશોમેધાઃ સ્થિરમેધાસ્તથૈવ ચ । સર્વમેધાશ્વમેધાશ્ચ પ્રતિમેધાશ્ચ યઃ સ્મૃતઃ । મેધાવાન્ મેધહર્ત્તા ચ કીર્ત્તિતાસ્તુ સુમેધસઃ

દીપ્તિમેધા, યશોમેધા, સ્થિરમેધા, સર્વમેધા, અશ્વમેધા, પ્રતિમેધા, મેધાવાન અને મેધહર્તા—આ નામો પણ સુમેધસમાં ગણાય છે.

વિભુરિન્દ્રસ્તદા તેષામાસીદ્વિક્રાન્તપૌરુષઃ । પૌલસ્ત્યો વેદબાહુશ્ચ યજુર્નામા ચ કાશ્યપઃ

એ સમયે વિભુ તેમનો ઇન્દ્ર હતો, જે પરાક્રમમાં શક્તિશાળી હતો; પૌલસ્ત્ય વેદબાહુ હતો, અને કાશ્યપને યજુર કહેવામાં આવતો.

હિરણ્યરોમાઙ્ગિરસો વેદશ્રીશ્ચૈવ ભાર્ગવઃ । ઊર્દ્ધ્વબાહુશ્ચ વાસિષ્ઠઃ પર્જન્યઃ પૌલહસ્તથા । સત્યનેત્રસ્તથાત્રેય ઋષયો રૈવતાન્તરે

હિરણ્યરોમ અંગિરસ હતા, વેદશ્રી ભાર્ગવ હતા, ઊર્ધ્વબાહુ વાસિષ્ઠ હતા, પર્જન્ય પૌલહ હતા અને સત્યનેત્ર આત્રેય હતા—આ બધા ઋષિઓ રૈવતના સમયગાળામાં હતા.

મહાપુરાણસમ્ભાવ્યઃ પ્રત્યઙ્ગપરહા શુચિઃ । બલબન્ધુર્નિરામિત્રઃ કેતુભૃઙ્ગો દૃઢવ્રતઃ । ચરિષ્ણવસ્ય પુત્રાસ્તે પઞ્ચમઞ્ચૈતદન્તરમ્

મહાન પુરાણ તરીકે માન્ય, દરેક અંગ માટે સમર્પિત, શુદ્ધ, બળવાન, દુશ્મન વિના, ધ્વજધારી, દૃઢ પ્રતિજ્ઞાવાન — આવા ચરિષ્ણવના પુત્રો છે, જે આ ક્રમમાં પાંચમા છે.

સ્વારોચિષોત્તમશ્ચૈવ તામસો રૈવતસ્તથા । પ્રિયવ્રતાન્વયા હ્યેતે ચત્વારો મનવસ્તથા

સ્વારોચિષ, ઉત્તમ, તામસ અને રૈવત — આ ચાર મનુઓ પ્રિયવ્રતના વંશજ છે.

ષષ્ઠે ખલ્વથ પર્યાયે દેવા યે ચાક્ષુષેઽન્તરે । આદ્યાઃ પ્રસૂતા ભાવ્યાશ્ચ પૃથુકાશ્ચ દિવૌકસઃ । મહાનુભાવલેખાશ્ચ પઞ્ચ દેવગણાઃ સ્મૃતઃ

છઠ્ઠા ચક્રમાં, ચક્ષુષ મનુના અવધિમાં રહેલા દેવતાઓ — પ્રથમ જન્મેલા, ભવિષ્યમાં જન્મનાર અને પૃથુક નામના દેવતાઓ તથા મહાન શક્તિ ધરાવનારા લેખા — આ પાંચ દેવગણ તરીકે ઓળખાય છે.

દિવૌકસઃ સર્ગ એષ પ્રોચ્યતે માતૃનામભિઃ । અત્રેઃ પુત્રસ્ય નપ્તાર આરણ્યસ્ય પ્રજાપતેઃ । ગણાશ્ચ તેષાં દેવાનામેકૈકો હ્યષ્ટકઃ સ્મૃતઃ

આ દેવતાઓની રચના માતાઓના નામથી ઓળખાય છે; અત્રિના પુત્રના પૌત્રો, આરણ્ય પ્રજાપતિના વંશજ; અને દરેક દેવગણમાં આઠ-આઠ દેવતાઓ ગણાય છે.

અન્તરિક્ષો વસુહયો હ્યતિથિશ્ચ પ્રિયવતઃ । શ્રોતા મન્તા સુમન્તા ચ આદ્યા હ્યેતે પ્રકીર્ત્તિતાઃ

અંતરિક્ષ, વસુહય, અતિથિ, પ્રિયવત, શ્રોતા, મંતા અને સુમંતા — આ પ્રથમ ગણાય છે.

શ્યેનભદ્રસ્તથા પશ્યઃ પથ્યનેત્રો મહાયશાઃ । સુમનાશ્ચ સુવેતાશ્ચ રૈવતઃ સુપ્રચેતસઃ । દ્યુતિશ્ચૈવ મહાસત્ત્વઃ પ્રસૂતાઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ ॥૨.૧.

શ્યેનભદ્ર, પશ્ય, પથ્યનેત્ર, મહાયશ, સુમના, સુવેટા, રૈવત, સુપ્રચેતસ, દ્યુતિ અને મહાસત્ત્વ — આ બધા સંતાન ગણાય છે.