વાયુપુરાણમ્

યત્ પૃથિવ્યાં વ્રીહિયવં હિરણ્યં પશવઃ સ્ત્રિયઃ । નાલમેકસ્ય તત્સર્વમિતિ પશ્યન્ન મુહ્યતિ ।। ૩૧.

પૃથ્વી પર જે રાંધા, જવાર, સોનું, પશુઓ અને સ્ત્રીઓ છે, એ બધું એક માણસ માટે પૂરતું નથી; આ જોઈને માણસ ભટકે નહીં.

યદા તુ કુરુતે ભાવં સર્વ્વભૂતેષુ પાવકમ્। કર્મ્મણા મનસા વાચા બ્રહ્મ સમ્પદ્યતે તદા ।। ૩૧.

જે સમયે માણસ સર્વ જીવોમાં પવિત્રતાનો અગ્નિ પ્રગટાવે છે—કર્મ, મન અને વાણીથી—ત્યારે એ બ્રહ્મને પામે છે.

યદા પરાન્ન બિભેતિ યદા ત્વસ્માન્ન બિભ્યતિ। યદા નેચ્છતિ ન દ્વેષ્ટિ બ્રહ્મ સમ્પદ્યતે તદા ।। ૩૧.

જ્યારે માણસ બીજાથી ડરે નહીં અને બીજાઓ પણ એને ડરે નહીં; જ્યારે એ ઈચ્છે નહીં અને દ્વેષ પણ ન કરે—ત્યારે એ બ્રહ્મને પામે છે.

યા દુસ્ત્યજા દુર્મ્મતિભિર્યા ન જીર્યતિ જીર્ય્યતઃ। દોષાપ્રાણાન્તિકો રાગસ્તાં તૃષ્ણાન્ત્યજતઃ સુખમ્ ।। ૩૧.

જે તૃષ્ણા મૂર્ખોને છોડવી અઘરી છે, અને શરીર બૂઢું થાય છતાં એ બૂઢી થતી નથી, જે રાગ અંતે વિનાશ લાવે છે—એ તૃષ્ણાને છોડનારને સુખ મળે છે.

જીર્ય્યન્તિ જીર્યતઃ કોશા દન્તા જીર્યન્તિ જર્યિતઃ। જીવિતાશા ધનાશા ચ જીર્ય્યતોપિ ન જીર્યતિ ।। ૩૧.

બૂઢા માણસના ખજાના બૂઢા થાય છે, દાંત પણ બૂઢા થાય છે; પણ જીવનની આશા અને ધનની આશા, બૂઢા થઈને પણ બૂઢી થતી નથી.

યચ્ચાકામસુખં લોકે યચ્ચ દિવ્યં મહત્ સુખમ્। તૃષ્ણાસ્ય ચ સુખસ્યૈવ કલાં નાર્હતિ ષોડશીમ્ ।। ૩૧.

જે સુખ દુનિયામાં ઇચ્છા વગર છે, અને જે મહાન દૈવી સુખ છે—તૃષ્ણા છોડવાથી મળતું સુખ એમાંના સોળમાં એક ભાગ પણ નથી.

એવમુક્ત્વા સ રાજર્ષિઃ સદારઃ પ્રસ્થિતો વનમ્। ભૃગુતુઙ્ગે તપસ્તપ્ત્વા તત્રૈવ ચ મહાયશાઃ। પાલયિત્વા વ્રતશતં તત્રૈવ સ્વર્ગમાપ્નુયાત્ ।। ૩૧.

આ રીતે બોલી, એ રાજર્ષિ પત્ની સાથે વનમાં ગયો; ભૃગુની પર્વત પર તપ કર્યુ, અનેક વ્રત પાળ્યા અને ત્યાં જ સ્વર્ગ પામ્યો.

તસ્ય વંશાસ્તુ પઞ્ચૈતે પુણ્યા દેવર્ષિસત્કૃતાઃ। યૈર્વ્યાપ્તા પૃથિવી કૃત્સ્ના સૂર્યસ્યેવ ગભસ્તિભિઃ ।। ૩૧.

એના પાંચ વંશો પવિત્ર અને દેવર્ષિ દ્વારા સન્માનિત છે; જેમ સૂર્યની કિરણોથી પૃથ્વી વ્યાપી છે, તેમ એ વંશોએ આખી પૃથ્વી વ્યાપી છે.

ધન્યઃ પ્રજાવાનાયુષ્માન્ કીર્તિમાંશ્ચ ભવેન્નરઃ। યયાતેશ્ચરિતં સર્વં પઠઞ્છૃણ્વન્ દ્વિજોત્તમઃ ।। ૩૧.

યયાતીના સમગ્ર ચરિત્રને જે માણસ વાંચે કે સાંભળે, એ ધન્ય, સંતાનવાળા, લાંબા આયુષ્યવાળા અને કીર્તિવાન બને છે; ખાસ કરીને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ.

યદોર્વંશં પ્રવક્ષ્યામિ શ્રેષ્ઠસ્યોત્તમતેઝસઃ। વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યેણ ગદતો મે નિબોધત ।। ૩૨.

હવે હું યદુના વંશની વાત વિગતે અને ક્રમવાર કહું છું, જે સૌથી શ્રેષ્ઠ અને શક્તિશાળી છે. તમે મારી વાત ધ્યાનથી સાંભળો.

યદોઃ પુત્રા બભૂવુર્હિ પઞ્ચ દેવસુતોપમાઃ। સહસ્રજિદથ શ્રેષ્ઠઃ ક્રોષ્ટુર્નીલો જિતો લઘુઃ ।। ૩૨.

યદુના પાંચ પુત્ર હતા, જે દેવોના પુત્રો જેવા હતા: સહસ્રજિત, સૌથી શ્રેષ્ઠ; પછી ક્રોષ્ટુ, નીલ, જીત અને લઘુ.

સહસ્રજિત્સુતઃ શ્રીમાઞ્છતજિન્નામ પાર્થિવઃ। સતજિત્સુતા વિખ્યા તાસ્ત્રયઃ પરમધાર્મિકાઃ ।। ૩૨.

સહસ્રજિતનો એક પુત્ર હતો, જેનું નામ શતજિત હતું અને તે એક પ્રસિદ્ધ રાજા હતો. શતજિતના ત્રણ પુત્રો હતા, જે ખૂબ જ ધર્મપરાયણ અને પ્રસિદ્ધ હતા.

હૈહયશ્ચ હયશ્ચૈવ રાજા વેણુહયશ્ચ યઃ। હૈહયસ્ય તુ દાયાદો ધર્મ્મતત્ત્વ ઇતિ શ્રુતિઃ ।। ૩૨.

તે ત્રણ પુત્રો હતા: હૈહય, હય અને રાજા વેણુહય. હૈહયનો વારસદાર ધર્મતત્વ કહેવાય છે, એવી પરંપરા છે.

ધર્મ્મતન્ત્રસ્તુ કીર્ત્તિસ્તુ સંજ્ઞેયસ્તસ્ય ચાત્મજઃ। સંજ્ઞેયસ્ય તુ દાયાદો મહિષ્માન્નામ પાર્થિવઃ ।। ૩૨.

કિર્તિનો પુત્ર ધર્મતંત્ર કહેવાય છે. સંજ્ઞેયનો પુત્ર સંજ્ઞેય હતો, અને તેનો વારસદાર મહિષમાન નામે રાજા હતો.

આસીન્મહિષ્મતઃ પુત્રો ભદ્રશ્રેણ્યઃ પ્રતાપવાન્। વારાણસ્યધિપો રાજા કથિતઃ પૂર્વ એવ હિ ।। ૩૨.

મહિષમાનનો પુત્ર ભદ્રશ્રેણ્ય હતો, જે બહુ પરાક્રમી હતો અને વારાણસીનો રાજા હતો, જેમ કે અગાઉ પણ કહેવામાં આવ્યું છે.

ભદ્રશ્રેણ્યસ્ય દાયાદો દુર્મદો નામ પાર્થિવઃ। દુર્મદસ્ય તતો ધીમાન્ કન્કો નામ વિશ્રુતઃ ।। ૩૨.

ભદ્રશ્રેણ્યનો વારસદાર દુર્મદ નામે રાજા હતો. દુર્મદથી કંક નામે વિખ્યાત અને બુદ્ધિશાળી પુત્ર થયો.

કનકસ્ય તુ દાયાદાશ્ચત્વારો લોકવિશ્રુતાઃ। કૃત વીર્યઃ કાર્તવીર્યઃ કૃતવર્મા તથૈવ ચ ।। ૩૨.

કંકના ચાર પુત્રો હતા, જે દુનિયામાં પ્રસિદ્ધ હતા: કૃતવીર્ય, કાર્તવીર્ય, કૃતવર્મા અને કૃત.

કૃતો જાતશ્ચતુર્થોઽભૂત્કૃતવિર્યાત્તતોઽર્જુનઃ। જજ્ઞે બાહુસહસ્રેણ સપ્તદ્વીપેશ્વરો નૃપઃ ।। ૩૨.

કૃત ચોથો પુત્ર હતો; કૃતવીર્યથી અર્જુન જન્મ્યો, જે હજાર હાથો સાથે જન્મ્યો અને સાત દ્વીપોના રાજા બન્યા.

સ હિ વર્ષાયુતં તપ્ત્વા તપઃ પરમદુશ્ચરમ્। દત્તમારાધયામાસ કાર્ત્તવીર્યોઽત્રિસમ્ભવમ્ ।। ૩૨.

કાર્તવીર્યે દસ હજાર વર્ષ સુધી કઠિન તપ કર્યું અને અત્રીના પુત્ર દત્તાત્રેયને પ્રસન્ન કરીને તેમની પૂજા કરી.

તસ્મૈ દત્તો વરાન્ પ્રાદાચ્ચતુરો ભૂરિતેજસઃ। પૂર્વ્વં બાહુસહસ્રન્તુ સ વવ્રે પ્રથમં વરમ્ ।। ૩૨.

દત્તાત્રેયે, જે બહુ તેજસ્વી હતા, તેમને ચાર વરદાન આપ્યા; પ્રથમ વરદાન તરીકે તેમણે હજારો હાથ મેળવવાનો ઇચ્છા વ્યક્ત કરી.

અધર્મ્મે દીયમાનસ્ય સદ્ભિસ્તસ્માન્નિવારણમ્। ધર્મ્મેણ પૃથિવીઞ્જિત્વા ધર્મ્મેણૈવાનુપાલનમ્ ।। ૩૨.

અધર્મ કરતા સમયે સદ્ભાવનાવાળાઓ દ્વારા રોકવામાં આવું, ધર્મથી પૃથ્વી જીતવી અને ધર્મથી જ શાસન કરવું — એમ તેમણે વરદાન માંગ્યું.

સંગ્રામાંસ્તુ બહૂન્ જિત્ત્વા હત્વા ચારીન્ સહસ્રશઃ। સંગ્રામે યુદ્ધયમાનસ્ય વધઃ સ્યાદધિકાદ્રણે ।। ૩૨.

અણેક યુદ્ધો જીતીને અને હજારો દુશ્મનોને માર્યા પછી, તેમણે ઈચ્છા રાખી કે જો યુદ્ધમાં મૃત્યુ આવે તો એ મહા યુદ્ધમાં જ આવે.

તેનેયં પૃથિવી કૃત્સ્ના સપ્તદ્વીપા સપત્તના । સપ્તોદધિપરિક્ષિપ્તા ક્ષાત્રેણ વિધિના જનાઃ ।। ૩૨.

એ રાજાએ આખી પૃથ્વી, સાત દ્વીપો અને શહેરો, સાત મહાસાગરો દ્વારા ઘેરાયેલી, ક્ષત્રિય નિયમ પ્રમાણે શાસન કરી.

તસ્ય બાહુસહસ્રન્તુ યુદ્ધ્યતઃ કિલ ધીમતઃ। યૌદ્ધો ધ્વજો રથશ્ચૈવ પ્રાદુર્ભવતિ માયયા ।। ૩૨.

તે બુદ્ધિશાળી રાજા જ્યારે હજારો હાથોથી યુદ્ધ કરતા, ત્યારે તેમના માટે યુદ્ધનો ધ્વજ અને રથ તેમની શક્તિથી પ્રગટતા.

દશયજ્ઞસહસ્રાણિ તેષુ દ્વીપેષુ સપ્તસુ। નિરર્ગલાઃ સ્મ નિર્વૃત્તાઃ શ્રૂયન્તે તસ્ય ધીમતઃ ।। ૩૨.

સાતેય દ્વીપોમાં, તે બુદ્ધિશાળી રાજાએ દસ હજાર યજ્ઞો સતત અને વિઘ્નરહિત રીતે કર્યા, એવી વાત સાંભળવામાં આવે છે.

સર્વે યજ્ઞા મહાબાહોસ્તસ્યાસન્ ભૂરિતેજસઃ। સર્વે કાઞ્ચનવેદીકાઃ સર્વે યૂપૈશ્ચ કાઞ્ચનૈઃ ।। ૩૨.

મહા બાહુ અને તેજસ્વી રાજાના બધા યજ્ઞો સોનાની વેદી અને સોનાના યૂપ સાથે કરવામાં આવ્યા.

સર્વે દેવૈર્મ્માહાભાગૈર્વિમાનસ્થૈરલંકૃતાઃ। ગન્ધર્વ્વૈરપ્સરોભિશ્ચ નિત્યમેવોપશોભિતાઃ ।। ૩૨.

બધા યજ્ઞો મહાભાગ્યશાળી દેવતાઓ દ્વારા, તેમના વિમાનમાં શોભિત, અને ગંધર્વો તથા અપ્સરાઓ દ્વારા હંમેશા શોભાવ્યા હતા.

તસ્ય રાજ્ઞો જગૌ ગાથાં ગન્ધર્વો નારદસ્તથા। ચરિતં તસ્ય રાજર્ષેર્મહિમાનં નિરીક્ષ્ય ચ ।। ૩૨.

પછી ગંધર્વ નારદે એ રાજાના મહિમા અને કાર્યો જોઈને, તેની ગાથા ગાઈ.

ન નૂનં કાર્ત્તવીર્યસ્ય ગતિં યાસ્યન્તિ માનવાઃ। યજ્ઞૈર્દાનૈસ્તપોભિશ્ચ વિક્રમેણ શ્રુતેન ચ ।। ૩૨.

માણસો કર્તવીર્યના માર્ગ સુધી ક્યારેય પહોંચી શકશે નહીં, ભલે યજ્ઞ, દાન, તપ, શૌર્ય કે શીખવાથી પ્રયત્ન કરે.